VRMMORPG (od ang. virtual reality massively multiplayer online role-playing game – wieloosobowa internetowa gra fabularna wykorzystująca wirtualną rzeczywistość; niekiedy VRMMO) – rodzaj gier komputerowych, łączący cechy MMORPG, czyli wieloosobowych internetowych gier fabularnych, z technologiami wirtualnej rzeczywistości (VR). Pozwalają one graczom na uczestnictwo w immersyjnych wirtualnych światach.
W fantastyce naukowej VRMMORPG często przedstawiane są jako gry umożliwiające pełne zanurzenie w wirtualnym świecie dzięki interfejsom neuronalnym, symulującym wszystkie zmysły. Różnią się tym od rzeczywistych gier VR, wykorzystujących gogle i kontrolery. Utwory takie jak Sword Art Online wpłynęły również na społeczne wyobrażenia dotyczące rozwoju technologii wirtualnej rzeczywistości.

VRMMORPG kładą nacisk na immersję, fizyczną interakcję z otoczeniem oraz kontakty społeczne między graczami w wirtualnym środowisku. W odróżnieniu od tradycyjnych MMORPG wymagają specjalnych interfejsów i systemów interakcji dostosowanych do technologii wirtualnej rzeczywistości, takich jak gogle VR. Wymagają również wydajniejszego sprzętu niż tradycyjne MMORPG, co ogranicza ich rozpowszechnienie.
Tradycyjne elementy interfejsu użytkownika, takie jak HUD, minimapy i wyskakujące okna dialogowe, mogą ograniczać immersję w środowisku VR. Dlatego w VRMMORPG stosuje się również interfejsy diegetyczne, stanowiące część świata gry, np. wirtualne wyświetlacze noszone na nadgarstku czy systemy ekwipunku przedstawione jako przedmioty istniejące w tym świecie.
VRMMORPG różnią się od tradycyjnych MMORPG także sposobami fizycznej interakcji. Zamiast posługiwać się przede wszystkim przyciskami, gracze mogą oddziaływać na wirtualne obiekty za pomocą gestów, kontrolerów ruchu lub technologii śledzenia ruchu dłoni.
VRMMORPG łączą dwa wymagające technicznie rozwiązania: systemy wirtualnej rzeczywistości oraz wieloosobowe gry internetowe. Do głównych wyzwań związanych z ich projektowaniem należą utrzymanie immersji, ograniczanie choroby lokomocyjnej, zapewnienie sprawnego działania sieci przy dużej liczbie jednoczesnych graczy oraz pogodzenie dostępności gry ze złożonością jej mechaniki.
Istotnym problemem są opóźnienia sieciowe, które mogą zakłócać immersję i interakcje społeczne, powodując opóźnienia w synchronizacji ruchów graczy. Gry tego rodzaju wymagają również wysokiej liczby klatek na sekundę i odpowiedniej optymalizacji, aby ograniczać dyskomfort.
Systemy interakcji społecznych w VRMMORPG mogą obejmować komunikację głosową z dźwiękiem przestrzennym, porozumiewanie się za pomocą gestów oraz mechanizmy ochrony przestrzeni osobistej, mające zapobiegać nękaniu i niepożądanym interakcjom między graczami.
Karpeeva i Khafizov wskazują także na rosnące znaczenie sztucznej inteligencji w projektowaniu VRMMORPG. Do proponowanych zastosowań należą postacie niezależne (NPC) zdolne do prowadzenia rozmów w języku naturalnym, systemy adaptacyjnego dostosowywania poziomu trudności, proceduralne generowanie zawartości oraz automatyczna moderacja zachowań graczy.
Do wczesnych gier VRMMORPG należą OrbusVR i Zenith: The Last City (2022). Wykorzystują one dostępne komercyjnie gogle VR, a nie interfejsy neuronalne umożliwiające pełną immersję, często występujące w fantastyce naukowej. Zenith: The Last City wymieniano także jako jedną z wczesnych prób stworzenia rozległego, immersyjnego świata wieloosobowego.
Inne gry VR, takie jak Half-Life: Alyx i Into the Radius, wskazywano jako przykłady rozwiązań projektowych przydatnych przy tworzeniu VRMMORPG, choć same nie należą do tego rodzaju gier.
Fikcyjne VRMMORPG pojawiają się w literaturze fantastycznej i innych utworach dotyczących wirtualnej rzeczywistości oraz komputerowych gier fabularnych. Ten nurt twórczości jest powiązany z LitRPG.
Poprzedników tego rodzaju fantastyki można odnaleźć w cyberpunku i innych utworach o wirtualnej rzeczywistości, takich jak Neuromancer (1984) Williama Gibsona, Snow Crash (1992) Neala Stephensona oraz cykl Otherland Tada Williamsa, zapoczątkowany powieścią City of Golden Shadow (1996). Dzieła te koncentrowały się jednak przede wszystkim na cyberprzestrzeni, wirtualnych światach i metawersach, a nie na mechanice gier fabularnych. Do wcześniejszych utworów przedstawiających ludzi uwięzionych w wirtualnym środowisku należą także opowiadanie Irrehaare (1995) Jacka Dukaja i odcinki serialu Star Trek: Następne pokolenie wykorzystujące motyw holodeku, np. „The Big Goodbye” (1988).
W rozwoju fikcji przedstawiającej VRMMORPG ważną rolę odegrały na początku XXI wieku japońskie light novel i anime. Jednym z wczesnych przykładów była seria .hack, zapoczątkowana w 2002 roku serialem anime .hack//Sign oraz cyklem gier komputerowych. Sword Art Online przyczyniło się do popularyzacji określeń „VRMMO” i „full dive”, z których drugie oznacza pełne zanurzenie zmysłowe w wirtualnym świecie gry.
Sword Art Online powstało jako powieść internetowa w 2002 roku, od 2009 roku było wydawane jako seria light novel, a w 2012 roku doczekało się adaptacji anime. Inne utwory przedstawiające immersyjne światy gier lub światy oparte na ich mechanice to Log Horizon (publikowane w internecie od 2010 roku, w formie light novel od 2011 roku, a jako anime od 2013 roku) oraz powieść Ready Player One (2011). W odróżnieniu od Sword Art Online i Ready Player One, w których gracze korzystają z immersyjnego sprzętu VR, Log Horizon przedstawia bohaterów przeniesionych do świata MMORPG.
W Sword Art Online gracze muszą ukończyć grę, aby się z niej wydostać, a śmierć postaci w grze oznacza również śmierć jej użytkownika w świecie rzeczywistym. W Log Horizon postacie mogą powracać do życia po śmierci w grze, a fabuła koncentruje się na tworzeniu instytucji społecznych i politycznych oraz relacjach z obdarzonymi świadomością postaciami niezależnymi.
Do innych utworów wykorzystujących podobne światy i motywy należą Accel World (2012), Overlord (2015–2022), Infinite Dendrogram (2020), Shangri-La Frontier (2023) i A Playthrough of a Certain Dude’s VRMMO Life. Nurt ten rozwijał się również poza Japonią, m.in. w koreańskich powieściach internetowych, takich jak The Legendary Moonlight Sculptor (2007–2019) i Overgeared (2014–2024), oraz chińskich, takich jak Virtual World: Unparalleled Under the Sky (2012–) i Reincarnation of the Strongest Sword God (2014–). W chińskiej fantastyce VRMMO szczególnie częsty jest motyw bohatera powracającego do wcześniejszego momentu historii gry. Do anglojęzycznych przykładów należą The Gam3, Viridian Gate Online i Awaken Online, których publikację rozpoczęto w 2016 roku. Z kolei w cyklu Droga szamana (2012–2018) Wasilija Machanienki główny bohater odbywa karę więzienia wewnątrz VRMMORPG.
Utwory te kształtowały popularne wyobrażenia o technologii wirtualnej rzeczywistości i wpływały na dyskusje dotyczące jej rozwoju. Przykładowo Palmer Luckey, założyciel Oculus VR, wymieniał Sword Art Online i Ready Player One wśród ważnych inspiracji dla swojej pracy. Sword Art Online jest uznawane za jedną z najważniejszych serii przedstawiających fikcyjne VRMMORPG.
Wiele utworów przedstawiających VRMMORPG wykorzystuje konwencje fantasy, w tym światy nawiązujące do średniowiecza, systemy magii, zamki czy motyw drzewa świata. Są one również powiązane z japońskim gatunkiem isekai, zwłaszcza z opowieściami, w których bohaterowie zostają uwięzieni w światach gier.
W pokrewnych utworach isekai przedstawiających światy przypominające gry RPG występują poziomy, klasy postaci i inne mechaniki charakterystyczne dla gier, choć światy te niekoniecznie powstały jako symulacje VR. Rozróżnienie między tymi rodzajami fantastyki staje się mniej wyraźne w opowieściach, w których bohaterowie na stałe pozostają w świecie wywodzącym się z gry. Fikcyjne światy VRMMORPG często obejmują rozległe miasta, wielopoziomowe lochy oraz połączone ze sobą krainy fantasy, przeznaczone do eksploracji i rozwoju postaci.
Powracającym motywem fabularnym jest niemożność opuszczenia gry przez jej uczestników, występująca m.in. w .hack. W Sword Art Online wydostanie się z gry wymaga jej ukończenia, co stanowi przykład schematu fabularnego określanego po angielsku jako win to exit („wygraj, aby wyjść”).
Do utworów przedstawiających fikcyjne VRMMORPG lub pokrewne wirtualne światy gier należą: