LitRPG

LitRPG (skrót od ang. literary role-playing game, dosł. „literacka gra fabularna”; spotykane również zapisy Lit RPG i litRPG) – gatunek literacki należący do fantastyki, w którym reguły i mechanika gier fabularnych (RPG) stanowią integralną część opowieści. Mogą one obejmować liczbowe współczynniki postaci, klasy postaci, punkty doświadczenia, poziomy, zadania, umiejętności i ekwipunek. Bohaterowie zazwyczaj rozpoznają zasady rządzące ich światem i świadomie je wykorzystują, aby rozwijać swoje zdolności lub pokonywać przeszkody. LitRPG jest kojarzone przede wszystkim z fantasy i science fantasy, lecz występuje również w fantastyce naukowej.

Chociaż komputerowe gry fabularne i MMORPG spopularyzowały liczne konwencje tego nurtu, takie jak wyświetlane na ekranie elementy interfejsu (HUD) czy powiadomienia o awansie na kolejny poziom, inne elementy wywodzą się ze tradycyjnych gier fabularnych, np. Dungeons & Dragons (1974). Akcja utworu LitRPG nie musi zatem rozgrywać się wewnątrz gry komputerowej ani symulacji rzeczywistości wirtualnej. W niektórych utworach mechanika RPG jest przedstawiana jako zbiór praw rządzących fikcyjnym światem.

Charakterystyka

Cechą wyróżniającą LitRPG jest znaczenie reguł gry dla przebiegu fabuły, a nie samo występowanie fikcyjnej gry czy scenerii inspirowanej grami. Bohaterowie mogą zdobywać nowe umiejętności za punkty doświadczenia, wybierać zdolności po osiągnięciu kolejnego poziomu lub wykorzystywać system liczbowych atrybutów. Utwory tego nurtu często kładą więc nacisk na rozwój postaci(inne języki), optymalizację jej możliwości, zarządzanie zasobami i odkrywanie nieoczywistych zależności między regułami. Utwory zawierające obszerne zestawienia statystyk, karty postaci i liczbowe opisy postępów bywają określane jako crunchy LitRPG (czyli szczególnie rozbudowane pod względem mechaniki), jednak nie wszystkie definicje nurtu wymagają tak szczegółowej prezentacji danych.

LitRPG jest tradycyjną prozą fabularną przeznaczoną do czytania, a nie grą, w której uczestniczy czytelnik. Różni się więc od interaktywnych gier paragrafowych, w których czytelnicy sami podejmują decyzje i stosują reguły rozgrywki. Odróżnia się również od utworów wykorzystujących na licencji światy już istniejących gier: powieść osadzona w uniwersum Dungeons & Dragons lub Halo nie jest zaliczana do LitRPG, jeżeli mechanika RPG nie ma istotnego znaczenia dla jej fabuły.

Historia

Prekursorzy w literaturze zachodniej

Elementy kojarzone z LitRPG występowały w literaturze na długo przed powstaniem tego określenia. Quag Keep(inne języki) (1978) Andre Norton przedstawia graczy, którzy stają się postaciami w świecie wywodzącym się z Dungeons & Dragons. Powieść Dream Park(inne języki) (1981) Larry’ego Nivena i Stevena Barnesa(inne języki), zapoczątkowująca czterotomowy cykl, opisuje zaawansowane technologicznie LARPy organizowane w kompleksie rozrywkowym. The Sleeping Dragon (1983) Joela Rosenberga(inne języki), pierwsza część cyklu Guardians of the Flame(inne języki), opowiada o grupie uczestników gry fabularnej przeniesionych do świata ich gry. Utwory te zapowiadały późniejsze konwencje LitRPG, choć na ogół przywiązywały mniejszą wagę do rozwoju bohaterów w postaci liczbowych współczynników i podobnych elementów.

Inne dzieła poprzedzające LitRPG przedstawiały immersyjne środowiska przypominające gry, ale bez rozbudowanych systemów statystyk RPG. Cykl Otherland(inne języki) (1996–2001) Tada Williamsa dotyczy światów wirtualnych(inne języki), natomiast Epic(inne języki) (2004) Conora Kosticka(inne języki), otwierający trylogię Avatar Chronicles, przedstawia społeczeństwo, którego porządek gospodarczy i polityczny zależy od udziału w grze MMORPG. Powieść Player One (oryg. Ready Player One, 2011) Ernesta Cline’a zawiera wyposażenie i mechaniki rozwoju postaci charakterystyczne dla RPG, ale większy nacisk kładzie na rozwiązywanie zagadek i nawiązania do kultury popularnej niż na zdobywanie kolejnych poziomów przez swego bohatera.

Rozwój w Azji Wschodniej

Konwencje gier fabularnych oddziaływały również na wschodnioazjatyckie light novel, mangi i inne formy literatury popularnej. Do japońskich prekursorów zalicza się Record of Lodoss War (powieści od 1988), wywodzące się z zapisów sesji stołowych gier fabularnych; Dragon Quest: The Adventure of Dai (manga, 1989–1996), wykorzystujące świat i niektóre rozwiązania statystyczne gier Dragon Quest; oraz Magical Circle Guru Guru(inne języki) (jap. Mahōjin Guru Guru, manga, 1992–2003), parodiujące konwencje japońskich komputerowych gier fabularnych. Utwory te zalicza się raczej do prekursorów niż do przedstawicieli później nazwanego nurtu LitRPG.

Japońska franczyza .hack(inne języki) (od 2002) oraz Sword Art Online Rekiego Kawahary (rozpoczęte w 2002 jako powieść internetowa(inne języki), wydawane drukiem od 2009) rozwinęły opowieści o uczestnictwie w immersyjnych grach MMORPG. Tajwańska pisarka Yu Wo(inne języki) w 1/2 Prince(inne języki) (chin. 1/2 王子, 2004–2005) przedstawiła kobietę korzystającą z męskiego awatara w grze wirtualnej. W Korei Południowej The Legendary Moonlight Sculptor(inne języki) Nam Heesunga (kor. 달빛 조각사, publikacja internetowa 2007–2019; 58 tomów wydań książkowych do 2020) położył szczególny nacisk na umiejętności rzemieślnicze, rozwój bohatera i finansową wartość osiągnięć w grze. Seria dotarła do rosyjskich czytelników dzięki nieoficjalnym tłumaczeniom internetowym i wpłynęła na pionierów rosyjskiego LitRPG.

Powstanie nazwy i rozwój w Rosji

Nazwa LitRPG pojawiła się w Rosji w 2013 roku, gdy wydawnictwo Eksmo rozpoczęło wydawanie serii książek pod tym szyldem. Według relacji dotyczących okoliczności jej powstania w opracowaniu określenia uczestniczyli redaktor Dmitrij Małkin, agent literacki Aleksiej Bobl i pisarz Wasilij Machanienko(inne języki). Rosyjscy autorzy publikowali już wtedy w internecie utwory o podobnych cechach, m.in. Dem Michajłow (ros. Господство клана Неспящих, ang. The Sleepless Ones), Dmitrij Rus(inne języki) (ros. Играть, чтобы жить, ang. Play to Live) i Machanienko (Droga szamana). Pierwsza część cyklu Michajłowa ukazała się w internecie w 2012 roku i jeszcze w tym samym roku została opublikowana drukiem. Opowiada o człowieku zarabiającym pieniądze w wirtualnym świecie fantasy.

Droga szamana Machanienki (od 2012) opowiada o więźniu zmuszonym odbywać karę w wirtualnym świecie Barliona. Play to Live Rusa przedstawia ludzi, których umysły pozostają na stałe zanurzone w wirtualnym świecie gry. Na początku 2014 roku Eksmo i rosyjskie wydawnictwo Alfa-Kniga(inne języki) publikowały już serie wydawnicze poświęcone fantastyce związanej z grami, a nazwa nowego nurtu zaczynała rozpowszechniać się poza Rosją.

Rynek anglojęzyczny i rozwój międzynarodowy

W połowie drugiej dekady XXI wieku LitRPG rozwijało się na rynku anglojęzycznym dzięki tłumaczeniom, powieściom wydawanym nakładem własnym i publikacjom internetowym. Do ważnych wczesnych przykładów anglojęzycznych zalicza się cykl The Land Alerona Konga(inne języki) (od 2015), The Gam3 Cosima Yapa (2016–2019) i Awaken Online Travisa Bagwella (od 2016). Dwa ostatnie cykle wykorzystują fantastycznonaukowe światy wirtualne.

Model wydawniczy LitRPG był silnie związany z literaturą internetową(inne języki) i cyfrowym wydawaniem nakładem własnym. Wcześniejsze platformy azjatyckie i rosyjskie obejmowały południowokoreańskie Joara i Munpia(inne języki), chiński serwis Qidian(inne języki), japoński Shōsetsuka ni narō oraz dział Samizdat Biblioteki Maksima Moszkowa. Anglojęzyczny serwis Royal Road rozwinął się z witryny związanej z fanowskimi tłumaczeniami The Legendary Moonlight Sculptor w platformę publikacji oryginalnych utworów w odcinkach. Autorzy korzystali także z Kindle Direct Publishing(inne języki), Kindle Unlimited i dystrybucji audiobooków; część najpierw udostępniała kolejne rozdziały czytelnikom, a następnie publikowała wydania zbiorcze.

Cykl Dungeon Crawler Carl(inne języki) (od 2020) Matta Dinnimana(inne języki) stał się ważnym przykładem wyjścia LitRPG poza rynek publikacji wydawanych własnym nakładem. Początkowo wydawany niezależnie, został następnie przejęty do publikacji drukowanej przez Ace Books, a jego sukces zwiększył zainteresowanie nurtem wśród dużych wydawców. Wśród innych anglojęzycznych serii wymienia się He Who Fights with Monsters(inne języki) Travisa Deverella, publikującego pod pseudonimem Shirtaloon, wydawane przez Aethon Books.

Typowe światy przedstawione i odmiany fabularne

Wirtualne światy gier

Akcja wielu utworów LitRPG rozgrywa się w immersyjnych grach wirtualnych, często w bliskiej przyszłości(inne języki), gdy zaawansowane interfejsy umożliwiają graczom doświadczanie świata za pośrednictwem ich awatarów. Pokrewny nurt VRMMORPG obejmuje historie, w których gracze nie mogą się wylogować, postacie wirtualne zyskują niezależną tożsamość albo granica między istnieniem symulowanym a fizycznym ulega zatarciu. Do znanych japońskich przykładów należą Sword Art Online i Log Horizon. Obie kategorie częściowo się pokrywają, ale opowieść o MMORPG nie musi być LitRPG, jeśli mechanika RPG nie odgrywa istotnej roli w narracji.

Niektóre utwory łączą systemy przypominające gry z isekai, japońskim nurtem opowieści o przeniesieniu bohaterów do innego świata lub ich reinkarnacji w nim. W Overlord, In the Land of Leadale(inne języki) (jap. Riadeiru no Daichi nite) i The New Gate(inne języki) bohaterowie trafiają do światów przypominających wcześniej poznane gry. Inne serie, m.in. Death March to the Parallel World Rhapsody(inne języki) (jap. Desu Māchi Kara Hajimaru Isekai Kyōsōkyoku) przedstawiają pozornie niezależne światy fantasy podlegające mechanice podobnej do RPG. Świat, do którego trafia bohater, nie musi wówczas być rzeczywistą symulacją komputerową.

Mechanika RPG jako prawa rzeczywistości

W innych utworach LitRPG poziomy, klasy i zdolności stanowią trwałe cechy fikcyjnego społeczeństwa, a nie elementy oprogramowania. W The Wandering Inn(inne języki) Pirateaby (od 2016) bohaterka rozwija umiejętności związane z prowadzeniem gospody, zaś zawody i klasy postaci mają szersze znaczenie społeczne. Book of the Dead RinoZa ukazuje konsekwencje prawne uzyskania zakazanej klasy nekromanty. The Path of Ascension C Mantisa przenosi system zdolności i awansowania do międzygwiezdnego świata science fantasy.

Pokrewna odmiana wprowadza mechanikę gry do rozpoznawalnej współczesnej rzeczywistości. Koreańskie Solo Leveling (publikacja internetowa od 2016) przedstawia potwory przenikające do naszej rzeczywistości, a bohater serii zyskuje wyjątkową możliwość rozwoju za pomocą systemu przypominającego grę. Bardziej rozległy wariant bywa nazywany system apocalypse (dosł. „apokalipsa systemowa”), od tytułu cyklu The System Apocalypse (2017–2022) Tao Wonga. Wong zarejestrował w 2020 roku tytuł serii jako znak towarowy, co wywołało kontrowersję dotyczącą stosowania tego wyrażenia jako ogólnej nazwy podgatunku. W tego rodzaju opowieściach ingerencja istot pozaziemskich(inne języki), sił nadnaturalnych bądź innych niewyjaśnionych czynników narzuca całej ludzkości reguły RPG. Trylogia Świat Przeistoczonych Machanienki(inne języki) (2019) przedstawia Ziemię zamienioną w śmiertelnie niebezpieczne środowisko gry, natomiast Dungeon Crawler Carl przekształca walkę ludzkości o przetrwanie po inwazji istot pozaziemskich(inne języki) w widowisko rozrywkowe dla kosmicznej publiczności.

Nurty i formy pokrewne

Fantastyka progresywna i literatura kultywacyjna

LitRPG jest powiązane z progression fantasy (fantastyką progresywną), kładącą nacisk na stopniowy rozwój mocy i umiejętności bohaterów. Nazwę progression fantasy spopularyzowano w 2019 roku w następstwie dyskusji autorów, m.in. Andrew Rowe’a i Willa Wighta(inne języki). Utwory tego nurtu nie wymagają interfejsów, statystyk ani klas postaci przypominających gry. Przykładami są cykl Cradle Wighta (2016–2023), czerpiący z chińskiej literatury kultywacyjnej (ang. cultivation literature), oraz Mother of Learning Domagoja Kurmaicia, w którym pętla czasowa(inne języki) umożliwia magowi stopniowe gromadzenie wiedzy. Z kolei utwór LitRPG może skupiać się na instytucjach społecznych lub na bohaterze, który od początku dysponuje wielką mocą, zamiast na nieustannym zwiększaniu jego siły.

LitRPG i fantastyka progresywna mają również punkty wspólne z chińskimi gatunkami i motywami takimi jak wuxia, xianxia i literaturą kultywacyjną, w których bohaterowie awansują dzięki treningowi, doskonaleniu duchowemu i przechodzeniu kolejnych etapów rozwoju, niekoniecznie przez zdobywanie punktów doświadczenia. Niektóre serie łączą kultywację z wyraźną mechaniką RPG, m.in. Defiance of the Fall J.F. Brinka, przedstawiająca Ziemię poddaną działaniu systemu przypominającego grę w ramach międzygwiezdnej rzeczywistości.

GameLit i inne opowieści o grach

GameLit to szersze określenie literatury, w której gry lub ich zasady mają istotne znaczenie dla fabuły, ale nie muszą występować charakterystyczne dla RPG mechaniki rozwoju postaci. Termin rozpowszechnił się w anglojęzycznych dyskusjach o gatunkach literackich około 2017 roku. W takim ujęciu LitRPG stanowi jeden z rodzajów GameLit, choć wydawcy i czytelnicy nie zawsze posługują się tymi nazwami konsekwentnie.

Przykłady utworów poświęconych grom, ale pozbawionych typowego dla LitRPG rozwoju postaci, obejmują Interstellar Pig(inne języki) (1984) Williama Sleatora(inne języki), w którym gra planszowa odzwierciedla konflikt istot pozaziemskich; Gracz(inne języki) (oryg. The Player of Games, 1988) Iaina M. Banksa, gdzie rozbudowana gra stanowi podstawę hierarchii politycznej obcego imperium; oraz Tylko ty możesz uratować ludzkość (1992) Terry’ego Pratchetta, w której postacie gry komputerowej zaczynają zachowywać się niezależnie. Późniejsze przykłady to For the Win(inne języki) (2010) Cory’ego Doctorowa, dotyczące pracy i rynków w grach internetowych; chiński cykl The King’s Avatar(inne języki) (chin. 全职高手, 2011–2014), poświęcony profesjonalnej rywalizacji w MMORPG; oraz japoński cykl light novel No Game No Life (od 2012), przedstawiający świat, w którym konflikty polityczne rozstrzygane są za pomocą gier.

Kolejna odmiana wykorzystuje motyw gry otome(inne języki), czyli gry o rozgałęziających się wątkach romantycznych. W Odrodzona jako czarny charakter w grze otome, gdzie wszystkie ścieżki prowadzą do złego zakończenia bohaterka po reinkarnacji próbuje uniknąć nieszczęśliwych zakończeń przypisanych antagonistce gry; I'm in Love with the Villainess (jap. Watashi no oshi wa akuyaku reijō) również zmienia oczekiwany przebieg wątków romansowych, natomiast Trapped in a Dating Sim: The World of Otome Games Is Tough for Mobs(inne języki) (jap. Otomegē sekai wa mobu ni kibishii sekai desu) łączy świat gry romantycznej z fantastyką naukową wykorzystującą mecha. Utwory tego rodzaju podkreślają rolę zaprogramowanych wydarzeń i relacji między postaciami bardziej niż liczbowego rozwoju typowego dla RPG.

Publikowanie i odbiór

Komentatorzy wiążą popularność LitRPG z doświadczeniami osób grających w gry komputerowe i oglądających nagrania rozgrywek w internecie. Na łamach Publishers Weekly(inne języki) pisarz Conor Kostick(inne języki) porównywał atrakcyjność czytania LitRPG do oglądania, jak ktoś inny gra na Twitchu lub YouTube, ponieważ odbiorca może śledzić skutki działania mechaniki gry. W relacjach o rozwoju tego rynku zwraca się również uwagę na internetowe społeczności fanów, publikowanie w odcinkach, audiobooki i udział czytelników w dyskusjach z autorami.

Nacisk na zdobywanie kolejnych poziomów i gromadzenie zasobów może prowadzić do długich opisów powtarzalnych czynności, określanych terminami grinding lub farming. Systemy gier mogą jednak służyć także opowieściom o nierównościach ekonomicznych, władzy instytucjonalnej i rywalizacji(inne języki). The Encyclopedia of Science Fiction wskazuje, że bardziej ambitne dzieła wykorzystują te same konwencje, by zgłębiać kwestie nierówności społecznych, wyzysku ekonomicznego oraz konsekwencji życia w ramach systemów, których zasady są przejrzyste, choć niekoniecznie sprawiedliwe.