Vertisole (Wertisole) - rząd gleb w systematyce gleb Polski z 2011 r. charakteryzujący się ciężkim uziarnieniem z przewagą pęczniejących minerałów ilastych, a przez to cyklicznymi znacznymi, zmianami objętości gleb (pęcznienie i kurczenie).
Vertisole zawierają > 30% frakcji iłu, składającej się głównie z pęczniejących pod wpływem wody minerałów ilastych typu 2:1 (z grupy smektytu (gł. montmorillonitu) i illitu). Okresowe wysychanie i nawilżanie materiału glebowego powoduje cykliczne zmiany jego objętości. Podczas wysychania tworzą się głębokie szczeliny, a materiał na powierzchni kruszy się do struktury ziarnistej i wpada do tych szczelin. W okresie opadów woda deszczowa wpływa do szczelin i powoduje pęcznienie materiału. Powoduje to wewnętrzne naprężenia, ściskanie i wypychanie ku górze materiału w formie poligonów pomiędzy szczelinami. Powstaje przez to charakterystyczna rzeźba z, dochodzącymi do kilkudziesięciu cm, wyniesieniami i obniżeniami zwana mikrorzeźbą „gilgai”. Naprężenia wewnątrz profilu powodują, że pryzmatyczne elementy podczas wypychania ocierają się o siebie przez co powstają gładkie, lśniące tzw. powierzchnie ślizgu (ang. slickensides).
Poziomem diagnostycznym vertisoli jest endopedon vertic (Bi).
W Polsce vertisole występują w niewielkich enklawach w różnych regionach kraju. Vertisole próchniczne znane są pod nazwą smolnice. Powstały one z węglanowych iłów plejstoceńskich i można je spotkać w okolicach Pyrzyc, Gniewu nad Wisłą, a także Kętrzyna i Reszla. Vertisole powstałe z iłów neogeńskich występują m.in. w okolicach Poznania i Osieka nad Notecią.
Gleby podobne do polskich Vertisoli i klasyfikowane wg systematyki WRB i USDA Soil Taxonomy jako Vertisols można spotkać na całym świecie. Najpowszechniejsze są w strefie klimatyczno-glebowej strefie przejściowej pasa tropikalnego i ogólnie opisywane jako czarne gleby tropikalne. Ich największe powierzchnie występują w środkowych Indiach (tzw. czarne gleby bawełniane lub regury), wschodniej Australii (tzw. gilgai), południowo-wschodnim Sudanie i wschodnim Sudanie Południowym (tzw. badoby). Do niedawna traktowano je jako gleby strefowe, ale ostatnio coraz częściej łączy się je z występującymi na całym świecie glebami śródstrefowymi o bardzo drobnym uziarnieniu i przewadze pęczniejących minerałów ilastych z grupy smektytów (np. bałkańskie i polskie smolnice, włoskie terra nera, rosyjskie slitoziemy, amerykańskie vertisole).
Rząd vertisole w systematyce gleb Polski z 2011 r. posiada trzy typy gleb:
Vertisole są nowo powstałym rzędem w Systematyce gleb Polski z 2011 r. W systematyce gleb Polski z 1989 r. były one różnie klasyfikowane, m.in. jako czarne ziemie.
Zarówno w klasyfikacji gleb WRB jak i amerykańskiej USDA Soil Taxonomy Vertisole są klasyfikowane jako Vertisols (mimo iż obejmują one mniej więcej takie same gleby każda z tych taksonomii wydziela je niezależnie na podstawie własnych wytycznych).