Edafon – ogólna nazwa organizmów żywych związanych ze glebą, zwłaszcza zamieszkujących jej powierzchniowe poziomy lub środowiska glebopodobne. W węższym ujęciu obejmuje głównie mikroorganizmy i drobne zwierzęta glebowe, a w szerszym także niektóre kręgowce oraz podziemne części roślin. Edafon uczestniczy w rozkładzie i mineralizacji materii organicznej, współtworzy próchnicę oraz wpływa na strukturę, retencję wodną, przewiewność i żyzność gleby.
Zakres pojęcia „edafon” nie jest całkowicie jednolity. W ujęciu węższym oznacza on przede wszystkim mikroorganizmy oraz drobne zwierzęta stale albo okresowo przebywające w glebie jako swoim naturalnym środowisku. W ujęciu szerszym termin ten obejmuje również organizmy żyjące głębiej w glebie, w tym niektóre drobne kręgowce, a także podziemne części roślin. W ekologii lasu pojęcie to bywa odnoszone także do organizmów zasiedlających miejsca glebopodobne, takie jak kompost czy butwiejące pnie drzew.
Edafon tworzą organizmy o różnej wielkości, budowie ciała i przynależności systematycznej. Do jego typowych składników zalicza się bakterie, sinice, grzyby, glony, protisty, nicienie, pierścienice – zwłaszcza dżdżownice i wazonkowce – a także pajęczaki, w tym roztocze, wije, liczne larwy owadów oraz część drobnych kręgowców. Część zwierzęcą edafonu określa się jako zooedafon.
Organizmy zaliczane do edafonu najliczniej występują w poziomach powierzchniowych gleby, gdzie znajduje się najwięcej materii organicznej i powietrza potrzebnego większości z nich do życia. Są one związane nie tylko z typową glebą mineralną, ale również z innymi środowiskami o podobnym charakterze, takimi jak kompost, próchniejące drewno lub zagłębienia pni. Szczególnie ważnym miejscem aktywności biologicznej jest ryzosfera, czyli strefa bezpośrednio przylegająca do korzeni roślin.
Ze względu na stopień związania z glebą organizmy zaliczane do edafonu dzieli się na trzy grupy:
Ze względu na wielkość organizmy glebowe można dzielić na:
Edafon nie stanowi jednorodnej grupy wyłącznie destruentów, lecz tworzy złożoną sieć troficzną gleby. U jej podstaw znajdują się organizmy autotroficzne, przede wszystkim rośliny oraz sinice, natomiast dalsze poziomy obejmują mikroflorę, organizmy rozdrabniające szczątki organiczne, organizmy roślinożerne, drapieżne, pasożytnicze i tak zwanych inżynierów ekosystemu, którzy przekształcają środowisko glebowe. Do takich organizmów należą zwłaszcza dżdżownice, których żerowanie i drążenie korytarzy wpływa na porowatość gleby oraz obieg wody.
Edafon jest jednym z najważniejszych biotycznych czynników glebotwórczych. Uczestniczy w rozkładzie szczątków roślinnych i zwierzęcych, w humifikacji oraz mineralizacji substancji organicznej, przez co współdecyduje o tworzeniu się próchnicy i udostępnianiu składników pokarmowych roślinom. Aktywność organizmów glebowych wpływa także na tworzenie agregatów glebowych, spulchnianie i napowietrzanie gleby, a tym samym na jej strukturę, właściwości wodne i ogólną żyzność. W ekosystemach leśnych edafon odpowiada za dekompozycję detrytusu gromadzącego się na dnie lasu i stanowi ważny element biocenozy leśnej.
W rolnictwie aktywność edafonu ma znaczenie dla utrzymania żyzności i produktywności gleby, gdyż odpowiada za rozkład materii organicznej, przemiany składników mineralnych, wiązanie azotu oraz ograniczanie części patogenów roślinnych. Z tego względu wykorzystuje się preparaty mikrobiologiczne, bionawozy, biostymulatory oraz organizmy wspierające mikoryzę i rozwój systemu korzeniowego roślin. W leśnictwie znaczenie edafonu wiąże się przede wszystkim z obiegiem materii w ekosystemie leśnym, utrzymaniem aktywności biologicznej gleb leśnych oraz wykorzystaniem inokulacji mikoryzowej przy zakładaniu upraw drzewnych.
Na stan edafonu niekorzystnie wpływają przekształcenia środowiska glebowego związane z intensywnym użytkowaniem ziemi. Do najważniejszych zagrożeń należą: nadmierna uprawa roli, usuwanie lub ograniczenie dopływu resztek roślinnych, spadek zawartości materii organicznej, monokultury, nadmierne stosowanie mineralnych nawozów i pestycydów, erozja, zagęszczenie gleby, zasolenie oraz zanieczyszczenie gleby, w tym pozostałościami pestycydów i metalami ciężkimi. Czynniki te zmniejszają liczebność, aktywność i różnorodność organizmów glebowych, a przez to ograniczają zdolność gleby do zachowania jej funkcji ekologicznych i produkcyjnych.
