Von Koss

Mapa Eilhardusa Lubinusa

Ród pomorskich Kossów /von Koss (oraz historycznie: de Koss, Kossen, Kosseken lub Kossecken) – autochtoniczny ród rycerski związany przede wszystkim z Pomorzem Zachodnim i Pomorzem Gdańskim. W źródłach historycznych ród występuje pod kilkoma wariantami nazwiska, a także z nazwiskami odmiejscowymi, m.in. jako Koss-Szemirowski. Przedstawiciele rodu Kossów/von Koss byli właścicielami dóbr ziemskich na Pomorzu, w tym na Kaszubach.

Historia

Według podań Kossowie / von Koss wywodzą się z odwiecznego rodu rycerstwa pomorskiego. Nazwisko i herb znajdują się również na Wielkiej Mapie Księstwa Pomorskiego autorstwa Lubinusa z 1618 r. Inne ówczesne pisemne wzmianki dotyczące rodu Kossów/von Koss wymieniane w opracowaniach heraldycznych pochodzą z lat 1574 i 1601; ród występował również pod formą Kossecken. Późniejsze zapisy z lat 1608, 1618 i 1621, w których pojawia się nazwa Kossen, łączą ich wprost z Siemirowicami, wskazywanymi jako główna posiadłość Kossów.

Oprócz Siemirowic Kossowie / von Koss posiadali części w miejscowościach: Bochowo, Borkówko, Dąbrówka, Gostkowo, Łętowo, Popowo, Słajkowo, Smażyno i Żelazno. Poza ziemią lęborską przedstawicieli rodu wiązano także m.in. z: Dąbrówką, Łyśniewem Sierakowickim, Niepoczołowicami, Puzdrowem, Trawicami, Wyszecinem, Zakrzewem i Żukowem.

Herb

Ród Kossów / von Koss pieczętuje się herbem Kos II, występującym również pod nazwami: Koss, Kossen i Koss-Szemirowski.

Kos II Siebmacher vs Tyroff

Opis herbu: „w polu błękitnym dwa charty srebrne, wspięte, zwrócone do siebie, ze złotymi obrożami. W klejnocie, nad hełmem półksiężyc srebrny z twarzą, nad którego rogami po jednej gwieździe złotej, na górze róg myśliwski czarny ze złotymi nawiązaniami i okuciami. Labry błękitne, podbite srebrem”.

Majątki

Spośród wielu cząstkowych własności ziemskich w historii rodu Kossów / von Koss szczególnie często wymieniane są główne majątki i rezydencje w Gardkowicach, Godętowie i Łętowie. Na przełomie XIX i w pierwszej połowie XX wieku dobra te należały do najważniejszych miejsc związanych z ewangelicką linią rodu Kossów / von Koss.

Łętowo (Lantow)

Łętowo było jednym z majątków związanych z rodem Kossów / von Koss. 30 sierpnia 1832 roku dobra te nabył Karl Wilhelm von Koss, a 3 marca 1846 roku odziedziczył je syn (jego i Antoinette Amalie Wilhelmine von Wittke), Wilhelm Theodor von Koss.

Dwór w Łętowie

Godętowo (Goddentow)

Pałac w Godętowie

Z rodem Kossów / von Koss wiązane było również Godętowo. Majątek należał pierwotnie do rodu von Somnitz, a jako ostatniego właściciela przed 1945 rokiem wskazuje się Hansa Joachima Bonawenturę von Koss (syna Ericha Adama Arveda Clemensa von Koss oraz baronówny Luisy Marii Evy von Gersdorff). Jego żoną była Liselotte Rodeckher von Rotteck, córka profesora prawa i nauk politycznych na Uniwersytecie we Fryburgu Karla Wenzeslausa Rodeckher von Rotteck. Dziedziczenie majątku w Godętowie po bezpotomnym rodzie von Somnitz nastąpiło poprzez wcześniejsze koligacje małżeńskie (najprawdopodobniej za sprawą małżeństwa Teophila von Somnitz z Marie von Koss).

Gardkowice (Gartkewtz)

Pałac w Gardkowicach

Gardkowice, szczególnie zapisane w historii rodu Kossów / von Koss, zostały zakupione w 1859 roku przez Wilhelma Theodora von Koss, syna właścicieli Łętowa (Karla Wilhelma von Koss oraz Antoinette Amalie Wilhelmine von Wittke). W 1884 r. majątek po ojcu przejął syn Erich Adam Arved Clemens von Koss, który przebudował pałac i rozbudował założenie parkowo-folwarczne (budowa m.in. stajni, kuźni, rymarni i stolarni). Ostatnim właścicielem dóbr z tego rodu był Hans-Joachim von Koss (ur. 1891 r.).

Pałac w Smażynie

W katastrze kontrybucyjnym z 1773 roku (króla Prus Fryderyka II) wykazano, że majątki w Wyszecinie (Wyschetzin) oraz w Smażynie (Smasin) były podzielone między szlacheckich właścicieli spośród których wymienieni są przedstawiciele , m.in. rodów Koss / von Koss oraz Wybickich. W obydwu miejscach odnotowany jest Michael von Koss (Michael de Koss), którego synem (jego oraz Teofili von Wyszeckiej był Josepf von Koss następnie odnotowany wraz ze swoją żoną Anną von Trebczynską i dziećmi na południu - w katolickiej części Pomorza. Potomek tej właśnie linii rodu Witold Clemens von Koss-Trawicki zainicjował działalność Fundacji Rodu von Koss.

Ilustracja
Dwór w Słajkowie
Ilustracja
Dwór w Borkówku
Dwór w Żelaźnie

Związki małżeńskie i koligacje rodzinne

Związki dynastyczne:

Zgodnie z rekonstruowanym rodowodem kolejne pokolenia przedstawiają się następująco:

  1. Hans Joachim Bonawentura Heinrich von Koss (1891–1945) – syn Ericha Adama Arveda Clemensa von Koss oraz Luise Marie Evy von Gersdorff, związany z majątkami Gardkowice i Godętowo.
  2. Luise Marie Eva von Gersdorff (1863–1949) – córka Rudolfa von Gersdorff i Elisabeth von Strachwitz, żona Ericha Adama Clemensa von Koss (1859–1905).
  3. Rudolf Ernst Hans Ehrenreich von Gersdorff (1833–1907) – syn Ernestine von Bismarck i Karla Ernsta Rudolfa von Gersdorff, mąż Elisabeth von Strachwitz (1841–1935).
  4. Ernestine Marie Caroline von Bismarck (1805–1874) – córka Hansa Christopha Karla von Bismarck, żona Karla Ernsta Rudolfa von Gersdorff (1803–1876).
  5. Hans Christoph Karl von Bismarck (1769–1840) – syn Karla Wilhelma von Bismarck.
  6. Karl Wilhelm von Bismarck (1740–1812) – syn Hansa Christopha III von Bismarck.
  7. Hans Christoph III von Bismarck (1704–1773) – syn Anny Elisabeth von Katte i Christopha Georga von Bismarck.
  8. Anna Elisabeth von Katte (1670–1714) – córka Dorothei Kathariny von Witzleben i Moritza Hansa von Katte, żona Christopha Georga von Bismarck (1667–1730).
  9. Dorothea Katharina von Witzleben (1640–1671) – córka Anny Sabiny von Cornberg i Hansa Ernsta von Witzleben, żona Moritza Hansa von Katte.
  10. Anna Sabina von Cornberg (1607–1659) – córka Philippa Wilhelma von Cornberg, żona Hansa Ernsta von Witzleben.
  11. Philipp Wilhelm von Cornberg (1553–1616) – syn Wilhelma IV Heskiego i Elisabeth Wallenstein.
  12. Wilhelm IV Mądry (1532–1592) – syn Filipa I, landgraf Hesji-Kassel.
  13. Filip I Wielkoduszny (1504–1567) – syn Anny Meklemburskiej i Wilhelma II Heskiego, landgraf Hesji.
  14. Anna Meklemburska (1485–1525) – córka Magnusa II i Zofii Pomorskiej, żona landgrafa Wilhelma II Heskiego.
  15. Zofia Pomorska (zm. 1504) – córka Eryka II i Zofii słupskiej, żona księcia Magnusa II Meklemburskiego.
  16. Zofia słupska (1435–1497) – córka Bogusława IX i Marii Mazowieckiej, żona księcia Eryka II (zm. 1474).
  17. Bogusław IX (zm. 1446) – syn Bogusława VIII, książę słupski.
  18. Bogusław VIII (zm. 1418) – syn Bogusława V i Adelajdy brunszwickiej, brat Warcisława VII, ojca Eryka Pomorskiego.
  19. Bogusław V (zm. 1374) – syn Warcisława IV, książę wołogoski i słupski.
  20. Warcisław IV (zm. 1326) – syn Bogusława IV.
  21. Bogusław IV (zm. 1309) – syn Barnima I.
  22. Barnim I Dobry (zm. 1278) – syn Bogusława II.
  23. Bogusław II (zm. 1220/1221) – syn Bogusława I.
  24. Bogusław I (zm. 1187) – syn Warcisława I.
  25. Warcisław I (zm. ok. 1135) – książę pomorski, uznawany za protoplastę dynastii Gryfitów.

Pozostałe informacje

Kultura, nauka, działalność społeczna

Spośród członków rodu Kossów / von Koss, którzy na przestrzeni wieków wpłynęli na dorobek kulturowo-naukowy Pomorza w sposób szczególny zapisali się:

Karl Wilhelm von Koss (ok. 1775–1862) – właściciel majątków Żelazno, Borkówko, Łętowo. W wykazach urzędowych z 1832 i 1836 roku wymieniony jako deputowany związany z pomorską instytucją ziemską (Landschaft). W 1837 roku został określony jako deputowany powiatowy (Kreis-Deputierter) w powiecie lęborsko-bytowskim.

Henning Karl Adam von Koss (1855–1913) – kompozytor i krytyk muzyczny. Był synem właściciela Łętowa i Gardkowic Wilhelma Theodora von Koss.

dr Wilhelm Henning Friedrich Gneomar von Koss (1888–ok. 1960) – historyk. Był synem Henninga von Koss oraz hrabianki Klary Margarethe Marthe von Sack.

Ursula Martha Margarete von Koss (1916–2000) – duchowna, córka historyka dr. Wilhelma Henninga Friedricha Gneomara von Koss i Elisabeth Henriette Luise Carst. Była krajowym pastorem odpowiedzialnym za duszpasterstwo szpitalne – pełniła funkcję Krajowego Duszpasterza Służby Zdrowia (Landespfarrerin für Krankenhausseelsorge)..

Współcześnie Fundacja Rodu von Koss , ustanowiona przez Fundatora Witolda Clemensa von Koss-Trawickiego, odwołuje się do dziedzictwa działalności społecznej, dobroczynnej i kulturalnej Kossów / von Koss. Rodowy i rodzinny charakter Fundacji znajduje swoje odzwierciedlenie w składzie pierwszej rady Fundacji, w której funkcję przewodniczącej Rady objęła Teresa von Koss-Trawicka (de domo Rojek) herbu Krzywda, a wiceprzewodniczącego Krzysztof Trawicki. Pracami Fundacji kieruje Prezes, dr Paweł Clemens von Koss-Trawicki.


Nazwisko i warianty pisowni

Podobnie jak wiele szlacheckich rodów, Kossowie / von Koss – przy zachowaniu swojej pomorskiej tożsamości – na przestrzeni wieków wrośli zarówno w niemiecki, jak i polski krąg kulturowy.

W źródłach historycznych i genealogiczno-heraldycznych nazwisko rodu występuje w kilku formach, m.in.:

wcześniej – odpowiednio:

Z rodem łączone są także nazwiska odmiejscowe: Siemirowski lub Szemirowski, Bochowski, Gostkowski, Trawicki, Zakrzewski oraz, według części przekazów, Niepoczołowski. W takich przypadkach określenie Koss/von Koss mogło funkcjonować jako przydomek rodowy, a człon po dywizie oznaczał posiadany majątek ziemski.

Różnice w zapisie nazwiska wynikają z wielojęzycznego charakteru Pomorza oraz funkcjonowania rodu w pomorskim, niemieckim, polskim kręgu administracyjno-kulturowym (szczególnie w okresie zaboru pruskiego).

Zobacz też