Wanda Rutkiewicz
 Wanda Rutkiewicz | |
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Zawód, zajęcie | |
| Odznaczenia | |
 | |
Wanda Halina Rutkiewicz z domu Błaszkiewicz (ur. 4 lutego 1943 w Płungianach, zaginęła 13 maja 1992 na stokach Kanczendzongi w Himalajach) – polska alpinistka i himalaistka, z zawodu elektronik, jedna z najwybitniejszych światowych himalaistek. Jako trzecia kobieta na świecie, pierwsza Europejka i pierwsza osoba z Polski zdobyła szczyt Mount Everestu, najwyższy szczyt Ziemi. 23 czerwca 1986, jako pierwsza kobieta na świecie i pierwsza osoba z Polski, zdobyła szczyt K2, drugi pod względem wysokości szczyt Ziemi.
Życiorys
Urodziła się 4 lutego 1943 w domu przy ulicy Dariaus ir Gireno w Płungianach. Była drugim z czworga dzieci inżyniera Zbigniewa Błaszkiewicza i Marii z Pietkunów. Miała troje rodzeństwa: Jerzego (1941–1948), Janinę (ur. 1947) i Michała (1949–2012). Po II wojnie światowej z rodzicami i starszym bratem przyjechała jako repatriantka do Łańcuta (gdzie mieszkali jej dziadkowie ze strony ojca, Władysław i Ewa Błaszkiewiczowie), a w 1947 – do Wrocławia. Doświadczyła dwóch rodzinnych tragedii: w marcu 1948 zmarł jej starszy brat, który rozpalił ognisko na znalezionym niewypale, a w grudniu 1972 zamordowano jej ojca.
Maturę zdała w II Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu. Studiowała na Wydziale Łączności Politechniki Wrocławskiej, który ukończyła w 1965 i uzyskała dyplom magistra inżyniera elektronika, broniąc pracy pt. „Analiza układów hybrydowych”. W latach 1964–1973 była zatrudniona jako inżynier w Instytucie Automatyki Systemów Energetycznych we Wrocławiu. W 1973 przeniosła się do Warszawy, gdzie podjęła pracę w Instytucie Maszyn Matematycznych.
Trenowała lekkoatletykę w klubie Parasol Wrocław. W 1961 zdobyła mistrzostwo Polski klubów uczelnianych w pchnięciu kulą. W latach 1961–1965 była zawodniczką siatkarskiego klubu AZS Wrocław, a od 1965 przez kilka lat grała w Gwardii Wrocław. Była kapitanem juniorskiej reprezentacji Polski. W latach 70. zdobyła licencję samochodowego kierowcy rajdowego. Zwyciężyła w Samochodowym Rajdzie Pań. Startowała również jako pilot z Marcinem Osiowskim. W latach 1980 i 1983 startowała w Rajdzie Festiwalowym, jadąc samochodem Łada 1500.
Pierwszą wspinaczkę odbyła w 1961 w Rudawach Janowickich, na skałkach koło Janowic Wielkich, w pobliżu Jeleniej Góry. W 1962 ukończyła kurs taternicki na Hali Gąsienicowej w Tatrach. W Tatrach wspinała się na wielu klasycznych i trudnych drogach (lata 60.), m.in. północną ścianą Małego Kieżmarskiego Szczytu i wariantem „R” na Mnichu (1964). Poprowadziła kilka nowych dróg, m.in. na Koprowym Wierchu. Była także członkinią i uczestniczką wypraw jaskiniowych wrocławskiej Sekcji Grotołazów.
Po Tatrach wspięła się na Alpy (pierwszy raz w 1964), Pamir (1970, 1974), Hindukusz (1972) i Himalaje (1975, 1978). Należała do Klubu Wysokogórskiego we Wrocławiu, a po 1973 – do KW w Warszawie.
Osiągnięcia Rutkiewicz stawiają ją w gronie najlepszych himalaistek w historii. O swoich wyprawach i płynących stąd przemyśleniach często pisała w czasopismach o tematyce alpinistycznej. Była zdecydowaną rzeczniczką i zdeterminowaną realizatorką wspinaczkowej samodzielności kobiet. Była też autorką lub współautorką kilku książek.
Zaginęła w maju 1992 podczas ataku szczytowego na Kanczendzongę. Wraz z Carlosem Carsolio 12 maja o godz. 3:30 wyruszyli w górę z obozu IV na 7950 m. Carsolio ostatecznie stanął na wierzchołku, a w drodze powrotnej (w połowie drogi między szczytem a obozem IV) napotkał zmęczoną Rutkiewicz, która oznajmiła mu, że zamierza przeczekać noc i kontynuować wejście następnego dnia. Według ówczesnego komunikatu Ministerstwo Turystyki Nepalu uznało prowadzenie akcji ratunkowej za praktycznie niemożliwe, a informacja o zaginięciu Polki dotarła do Polski po prawie dwóch tygodniach, 25 maja 1992. Jej ciała nie odnaleziono. Jesienią 1996 została sądownie uznana za zmarłą z datą 13 maja 1992. Na nagrobku rodzinnego grobu na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu umieszczono epitafium „WANDA RUTKIEWICZ 4.2.1943 †13.5.1992 PRO MEMORIA”.
Rutkiewicz została wpisana do Księgi rekordów Guinnessa jako pierwsza kobieta, która zdobyła szczyt K2.
Życie prywatne
Była dwukrotnie zamężna. 24 kwietnia 1970 wyszła za taternika i matematyka Jana Wojciecha Rutkiewicza, z którym rozwiodła się w 1973. W 1982 poślubiła austriackiego lekarza i alpinistę Helmuta Scharfettera, z którym rozwiodła się w 1986.
Kalendarium
Alpy
- 1964–65 – wspinaczka w Alpach Zillertalskich: północno-zachodnia flanka Olperera, północna ściana Hochfernerspitze,
- 1966 – Mont Blanc bez korzystania z kolejek górskich,
- 1967 – pierwsze przejście kobiece wschodniej ściany Aiguille du Grépon (3482 m) z Haliną Krüger-Syrokomską,
- 19–22 sierpnia 1973 – północny filar Eigeru w zespole kobiecym z Danutą Gellner-Wach i Stefanią Egierszdorff,
- 1978 – pierwsze przejście północnej ściany Matterhornu zimą w zespole kobiecym z Anną Czerwińską, Ireną Kęsą i Krystyną Palmowską.
Inne góry
- 1968 – wschodni filar Trollryggenu w Norwegii z Haliną Krüger-Syrokomską (pierwsze przejście kobiece, siódme w ogóle).
- 1970 – Pik Lenina (7134 m) w Pamirze, jej pierwszy siedmiotysięcznik.
- 23 sierpnia 1972 – Noszak (7492 m) w Hindukuszu.
- 17 marca 1981 – ciężki wypadek na Elbrusie – otwarte złamanie kości udowej po upadku.
- 1985 – Aconcagua w Andach południową ścianą w stylu alpejskim.
Himalaje i Karakorum
- 1975 – kierowniczka i organizatorka kobiecej wyprawy na Gaszerbrumy. O wyprawie opowiada film pt. Temperatura wrzenia.
- 11 sierpnia – Gaszerbrum III 7946 m (wspólnie z Alison Chadwick-Onyszkiewicz, Januszem Onyszkiewiczem i Krzysztofem Zdzitowieckim). Jest to rekord wysokości pierwszego wejścia z udziałem kobiet.
- 16 października 1978 – Mount Everest (jako trzecia kobieta w historii i pierwsza osoba z Polski).
- 15 lipca 1985 – Nanga Parbat ścianą Diamir (wraz z Krystyną Palmowską i Anną Czerwińską – pierwsze wejście czysto kobiece).
- 23 czerwca 1986 – K2 (jako pierwsza kobieta i pierwsza osoba z Polski).
- 18 września 1987 – Sziszapangma (z Ryszardem Wareckim – jako pierwsi Polacy, Elsą Ávila, Carlosem Carsolio i Ramíro Navarrete).
- 12 lipca 1989 – Gaszerbrum II.
- 16 lipca 1990 – Gaszerbrum I z Ewą Pankiewicz,
- 26 września 1991 – Czo Oju (samotnie).
- 22 października 1991 – Annapurna południową ścianą (samotnie, wejście dyskusyjne – ostatecznie udowodnione i uznane).
Zdobyła osiem z czternastu ośmiotysięczników: Mount Everest (1978), Nanga Parbat (1985), K2 (1986), Sziszapangmę (1987), Gaszerbrum II (1989), Gaszerbrum I (1990), Czo Oju (1991) i Annapurnę (1991).
Odznaczenia
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1979)
- Sitara-e Imtiaz (Pakistan, 1991)
Publikacje
Była autorką i współautorką filmów i książek alpinistycznych:
Książki
- Karawana do marzeń, At Publications, Londyn, Kraków 1994, ISBN 0-9521421-6-3.
- Na jednej linie, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1986, ISBN 83-03014-07-2 (II) Wydawnictwo ATI, Wydawnictwo PiT, Kraków 1996 ISBN 83-86219-27-0 (III) Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010 ISBN 978-83-2440129-1.
- Zdobycie Gasherbrumów, Sport i Turystyka, Warszawa 1979, ISBN 83-217-2255-5.
Filmy
- Kobiety śniegu – film dokumentalny z wyprawy na Gaszerbrum I, zrealizowany z Krzysztofem Langiem, Filmcontract 1989 (25 min.)
- Requiem – film dokumentalny (1988)
- Ludzie na Baltoro – film dokumentalny (1988)
- Tango – zrealizowany z Krzysztofem Langiem, WFDiF 1986 (14 min.)
- Nanga Parbat '85 – film dokumentalny (1986)
- Gdybyś przyszedł pod tę ścianę – film dokumentalny (1986)
Upamiętnienie
- Po śmierci Wandy Rutkiewicz Zbigniew Jara napisał wiersz pt. Niepokonana zadedykowany himalaistce, który został opublikowany w miesięczniku „Góry i Alpinizm”. Krzysztof Gajda napisał piosenkę Epitafium dla Wandy Rutkiewicz (alternatywna nazwa Wanda Rutkiewicz) wykonywaną przez Kwartet ProForma.
Wrocławski tramwaj, którego patronką jest Wanda Rutkiewicz
Pośmiertnie w 1994 jako jedna z trzech pierwszych osób Wanda Rutkiewicz została odznaczona Medalem im. Króla Alberta I, przyznawanym za wyjątkowe zasługi górskie przez King Albert Memorial Foundation.
- Organizowany jest Festiwal Filmów Alpinistycznych im. Wandy Rutkiewicz
- Jest patronką szkół w Polsce. Są to: w Warszawie Szkoła Podstawowa nr 300, we Wrocławiu Szkoła Podstawowa nr 81, gminny Zespół Szkół w Janowicach Wielkich, Zespół Szkół w Rząsce, Szkoła Podstawowa w Duchnicach, Szkoła Podstawowa nr 6 w Rzeszowie.
- Jest patronką ulic w Warszawie w dzielnicy Wilanów, w bezpośredniej okolicy zespołu szkół jej imienia, we Wrocławiu na osiedlu Gaj, w Częstochowie, w dzielnicy Wrzosowiak, w Oleśnicy oraz Łańcucie (patronka ulicy i osiedla).
- Poczta Polska w 75 rocznicę urodzin w dniu 4 lutego 2018 r. wydała kartkę pocztową ze znakiem opłaty, na którym przedstawiono Mount Everest, na ilustracji kartki pokazano zdjęcie Wandy Rutkiewicz podczas wspinaczki w Pirenejach w 1969 roku.
- W 2018 roku, decyzją samorządu miasta Płungiany (Litwa), postanowiono upamiętnić Wandę Rutkiewicz, przemianowując ulicę jej imieniem. Wspomniana ulica to ta sama, na której stał jej dom rodzinny.
- Teatr Polski w Bielsku-Białej wystawił 14 października 2017 roku monodram pt. „Wanda” napisany na podstawie życia Wandy Rutkiewicz. Autorką tekstu jest Wiesława Sujkowska, spektakl wyreżyserowały Maria Sadowska i Joanna Grabowiecka, w rolę Wandy wcieliła się Anita Jancia.
- Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 14 października 2021 zdecydowano o ustanowieniu roku 2022 Rokiem Wandy Rutkiewicz. Patronom roku 2022 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej.
- Od listopada 2022 jeden z wrocławskich tramwajów Moderus Gamma (numer 3308) nosi imię Wandy Rutkiewicz.
- Muzeum Śląskie w Katowicach w 80 rocznicę urodzin Wandy Rutkiewicz i 45-lecie zdobycia przez nią Mount Everestu zorganizowało wystawę „Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz”, dostępną dla zwiedzających od 16 listopada 2023 do 23 czerwca 2024 roku. Kuratorkami wystawy są Katarzyna Gębarowska i Beata Lisicka.
- W 2024 roku miała miejsce premiera filmu Ostatnia wyprawa w reżyserii Elizy Kubarskiej, która odbyła się podczas festiwalu Millenium Docs Against Gravity. Film, oparty m.in. na niepublikowanych wcześniej audio-dziennikach himalaistki, wszedł na ekrany kin 18 października 2024 r.
Filmografia
- Z góry widać lepiej – film dokumentalny w reżyserii Bartosza Kowalskiego, Telewizja Polska 2022 (76 min.)
- Ślady na śniegu – reportaż telewizyjny Waldemara Heflicha, Telewizja Polska 1990 (29 min.)
- 100 pytań do... – program telewizyjny, realizacja Krzysztof Jasiński, Telewizja Polska 1989 (37 min.)
- SKOK – film konkursowy.
Przypisy
- 1 2 Kamińska 2017 ↓, s. 13.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 26, 45, 61, 448.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 36, 46.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 61.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 218.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 95–96.
- 1 2 Wystawa „Wyżej tylko niebo. 2022 rok Wandy Rutkiewicz” [online], pwr.edu.pl, 17 czerwca 2022 [dostęp 2024-12-26].
- 1 2 Kamińska 2017 ↓, s. 120.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 164, 169–170.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 207.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 104.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 104, 120.
- ↑ Rutkiewicz Wanda, [w:] Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka Encyklopedia Tatrzańska Internetowa [dostęp 2024-12-26].
- ↑ Wspomnienie – Wanda Rutkiewicz (1943–1992) [online], magazyngóry.pl [dostęp 2024-12-26].
- ↑ Niezapomniany Tadeusz [online], historia-swidnica.pl, 17 września 2020 [dostęp 2024-12-27].
- ↑ Wanda Rutkiewicz – kim była najwybitniejsza polska alpinistka? [online], national-geographic.pl, 10 lutego 2022 [dostęp 2025-06-18].
- ↑ Damy Automobilklubu Polski [online], automobilklubpolski.pl, s. 187 [dostęp 2025-06-18].
- ↑ Rajd polskiej piosenki [online], nto.pl, 29 czerwca 2013 [dostęp 2025-06-19].
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 108.
- ↑ Ku pamięci [online], Sekcja Grotołazów Wrocław [dostęp 2020-07-12].
- ↑ Bernard Uchmański, Seminarium Ratownictwa Jaskiniowego, „Taternik”, 42 (1–2), 1966, s. 42, ISSN 0137-3155 [dostęp 2021-01-06].
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 158.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 189–191, 226.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 201.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 232–235, 262.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 192.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 298.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 417.
- 1 2 Kamińska 2017 ↓, s. 422.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 422–424.
- ↑ Zaginęła W. Rutkiewicz. „Nowiny”. Nr 102, s. 1, 26 maja 1992.
- ↑ Wojciech Tochman: Siedem razy siedem, w: Wysokie obcasy: Portrety. Warszawa: W.A.B, 2000, s. 22–23. ISBN 83-88221-46-9.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 439.
- ↑ Lokalizator grobów Grobonet: śp. Wanda Rutkiewicz [online], wroclaw-katedra.grobonet.com [dostęp 2025-06-13].
- ↑ First ascent of K2 (female). Guinness World Records Limited, 1986. [dostęp 2021-02-06]. (ang.).
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 175, 207, 209, 224–225.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 300, 305.
- ↑ WIELKIE POLKI. Wanda Rutkiewicz: Królowa gór [online], wpolityce.pl, 2024 [dostęp 2024-05-19] (pol.).
- ↑ PAP: „Wyglądała, jakby wróciła z Księżyca”. 30 lat temu Rutkiewicz stanęła na K2. TVP Info, 23 czerwca 2016. [dostęp 2018-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-24)].
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 262.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 399.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 445.
- 1 2 3 Kamińska 2017 ↓, s. 324.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 388, 391.
- ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 376, 381–382.
- 1 2 3 Wanda Rutkiewicz. 3pdh.pruszkow.zhp.pl. [dostęp 2011-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-26)].
- ↑ Requiem. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Ludzie na Baltoro. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Gdybyś przyszedł pod tę ścianę. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Pierwsze skrzypce. forumakad.pl. [dostęp 2013-07-29]. (pol.).
- ↑ Od materii do metafizyki. biblioteka.sanok.pl, 2013-06-22. [dostęp 2013-07-29]. (pol.).
- ↑ Teksty. Oficjalna strona Kwartetu ProForma. [dostęp 2018-01-28]. (pol.).
- ↑ XXIV Przegląd Filmów Alpinistycznych – Wanda, Jurek i góry. muzeumsportu.waw.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Szkoła Podstawowa im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach | Strona Szkoły Podstawowej im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach [online], Szkoła Podstawowa im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach [dostęp 2022-05-31] (pol.).
- ↑ Uchwała Nr XLI/884/2026 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 26 maja 2026 r. w sprawie nadania imienia Szkole Podstawowej Nr 6 w Rzeszowie [online], 26 maja 2026 [dostęp 2026-06-08].
- ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Warszawie w Targeo.
- ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz we Wrocławiu w Targeo.
- ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Częstochowie w Targeo.
- ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Oleśnicy w Targeo.
- ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Łańcucie w Targeo.
- ↑ W mieście Płungiany – ulica Wandy Rutkiewicz [online], Plungės žinios, 10 października 2018 [dostęp 2024-06-20] (lit.).
- ↑ Wanda. teatr.bielsko.pl. [dostęp 2018-07-08].
- ↑ M.P. z 2021 r. poz. 989 (ISAP).
- ↑ Kronika Sejmowa 37 (942) [online].
- ↑ Kolejny wrocławski tramwaj zyskał swoją patronkę. Została nią zdobywczyni Mount Everest i K2 – Wanda Rutkiewicz [online], Wroclaw.pl, 14 listopada 2025 [dostęp 2025-11-16].
- ↑ Kinga Burek, Archiwum Wandy Rutkiewicz – wystawa czasowa w Muzeum Śląskim [online], TVP Katowice, 15 listopada 2023 [dostęp 2024-02-20] (pol.).
- ↑ Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz [online], Muzeum Śląskie w Katowicach, 3 listopada 2023 [dostęp 2024-02-20] (pol.).
- ↑ Premiera filmu „Ostatnia wyprawa” o Wandzie Rutkiewicz [online], dzieje.pl [dostęp 2024-05-11] (pol.).
- ↑ Janusz Konieczniak. Raptularz górski. „Gazeta Górska”. R. XXXII (nr 3 (127) 2024), s. 6. Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie. ISSN 1231-7101. (pol.).
- ↑ Ostatnia wyprawa w bazie filmpolski.pl
- ↑ Z góry widać lepiej. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Ślady na śniegu. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
- ↑ Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, Przegląd Filmów Alpinistycznych I Dzień Podsumowanie/ Wręczenie nagród [online], Youtube, 7 maja 2022 [dostęp 2023-07-27] (pol.).
Bibliografia
- Anna Kamińska: Wanda, opowieść o sile życia i śmierci – Historia Wandy Rutkiewicz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017. ISBN 978-83-08-06357-6.
- Elżbieta Sieradzińska, Wanda Rutkiewicz. Jeszcze tylko jeden szczyt, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018, wyd. 1, ISBN 978-83-65973-18-4.
- Janusz Kurczab, Leksykon polskiego himalaizmu, z serii Polskie Himalaje, Agora SA – Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7552-383-6.
- Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004, ISBN 83-7104-009-1.
- Ewa Matuszewska, Uciec jak najwyżej. Nie dokończone życie Wandy Rutkiewicz, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1999, ISBN 83-20716-35-7.
- Joanna Bandurska, Więcej o Wandzie Rutkiewicz, Barbara Rusowicz, Wydawnictwo Comer; Toruń 1997, ISBN 83-85149-95-3.
- Barbara Rusowicz, Wszystko o Wandzie Rutkiewicz, Wydawnictwo Comer & Ekolog; Toruń, Piła 1992, ISBN 83-85149-03-1.
Linki zewnętrzne
- Góry i Alpinizm: Wanda Rutkiewicz. alpinizm.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-06-26)].
- Każdy człowiek ma w życiu do zdobycia swój Mount Everest. polonika.at. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-09-27)].
- Podeszła do niej kobieta i powiedziała: „Ty już nie wrócisz”. Szczere wyznanie siostry Wandy Rutkiewicz – rozmowa z Janiną Fies, Dariusz Dobek, przegladsportowy.onet.pl (2023-02-04)
- Tajemnice Wandy Rutkiewicz. Ryzykowała i nakłaniała do tego innych. Alpiniści widzieli w jej oczach śmierć – rozmowa z Anną Kamińską, autorką książki biograficznej o Wandzie Rutkiewicz; Jakub Radomski, Marek Wawrzynowski; przegladsportowy.onet.pl (2023-02-04)
- Wanda Rutkiewicz najwybitniejsza polska himalaistka? – Damian Granowski, drytooling.com.pl (2011-03-21)
- Powrót Wandy Rutkiewicz z wyprawy na Mount Everest w PKF na stronie KronikaRP
- www.mountainzone.com- 1982 K2 Expedition Report (ang.)