 Drzeworyt autorstwa G. Röbera, przedstawiający Wita Stwosza (1860) | |
| Data i miejsce urodzenia |
ok. 1448 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
1533 |
| Narodowość | |
| Dziedzina sztuki | |
| Epoka | |
| Ważne dzieła | |
|
retabulum ołtarza głównego kościoła Mariackiego w Krakowie | |
_Altar_(1489_by_Veit_Stoss),_5_Mariacki_square,_Old_Town,_Krak%C3%B3w,_Poland.jpg)
Wit Stwosz, także Wit Stosz (niem. Veit Stoß; ur. ok. 1448 w Horb am Neckar, zm. w 1533 w Norymberdze) – szwabski rzeźbiarz, grafik i malarz, przedstawiciel późnego gotyku.
Urodził się około 1448 roku w Horb am Neckar w rzemieślniczej rodzinie. Według innej teorii jego miejsce urodzenia to Horben nad Bünzem, oddalone około 30 kilometrów od Aarau. Jego młodszym bratem był Maciej Stwosz (ok. 1449–1540). W młodości Wit przebywał prawdopodobnie w Konstancji. W latach 60. XV wieku został wysłany do szkoły w Strasburgu. Jedna z hipotez głosi, że jego nauczycielem był Nikolaus Gerhaert, jednak istnieją spory wśród naukowców w tej materii. Inną prawdopodobną wersją jest to, że Stwosz czerpał inspirację z twórczości Gerhaerta, podobnie jak z Rogiera van der Weydena czy Mistrza E.S.. Przyjmując hipotezę, że jednak był uczniem Gerhaerta, należy uznać, że udał się wraz z nim do Wiednia około 1467/1468 roku. Po śmierci mistrza w 1473 roku, Stwosz miał udać się do Norymbergi i otworzyć swój warsztat.
Zimą 1477 roku osiedlił się w Krakowie, rezygnując z obywatelstwa Norymbergi. Tam otrzymał zamówienie na wykonanie Ołtarza w kościele Mariackim. Dzięki protekcji nowego przewodniczącego Rady Miejskiej Waltera Kezingera udało się nakłonić Stwosza do podjęcia się tego zadania. W 1481 roku zakupił dom przy ulicy Poselskiej, który sam remontował. Dwa lata później Rada, będąc zadowolona z postępu prac, zwolniła rzeźbiarza z obowiązku płacenia podatków, w zamian za co Stwosz został doradcą miejskim do spraw budowlanych. W 1484 roku został także starszym cechu malarzy (zrzeszającym również rzeźbiarzy). Prace pozłotnicze Ołtarza Mariackiego rozpoczęto w 1485, dzięki czemu Stwosz mógł zacząć przyjmować inne zamówienia i podróżować do Wrocławia i Norymbergi. Wykonał wówczas między innymi płaskorzeźbę Chrystusa w ogrodzie Oliwnym, Nagrobek Kazimierza IV Jagiellończyka czy Płytę nagrobną Zbigniewa Oleśnickiego.
Na początku 1496 roku opuścił Kraków i udał się do Norymbergi, gdzie ponownie nabył obywatelstwo. Tam również skupił się na twórczości, mimo że w przeciwieństwie do Krakowa, w Norymberdze działali uznani artyści jak Peter Vischer starszy, Adam Kraft czy Simon Lainberger. W 1500 roku popadł w kłopoty finansowe: na prośbę Jakuba Bonera pożyczył 1265 guldenów przedsiębiorcy Hansowi Startzedelowi. Starzedel był jednak bankrutem i za pożyczone pieniądze musiał spłacić swoich wierzycieli, w tym Bonera. Gdy Stwosz się o tym dowiedział, wytoczył proces Bonerowi, jednak przy niekorzystnym obrocie spraw, w 1503 roku sfałszował jego weksel. Doprowadziło to do podejrzenia fałszerstwa, przez co rzeźbiarz wyznał prawdę i schronił się w klasztorze karmelitańskim u swojego syna Andrzeja. Mimo to 16 listopada 1503 roku został aresztowany, jednak dzięki wstawiennictwu biskupa Würzburga Lorenza z Bad Bibra i rycerzy frankońskich nie poniósł kary śmierci. 4 grudnia został ukarany przez wypalenie znamienia rozgrzanym żelazem na obu policzkach i dożywotni zakaz opuszczania miasta. W następnym roku przegrał proces cywilny z Bonerem i uciekł z Norymbergi do Münnerstadt, gdzie zamieszkał u swojego zięcia Jörga Trummera. Doprowadziło to do walk między Radą Miejską Norymbergi a rycerzami i sojusznikami Trummera. Wiosną 1505 roku miasto chciało zawrzeć ugodę ze Stwoszem, w wyniku której musiał odbyć miesięczny areszt za złamanie zakazu i przyjąć nowy zakaz opuszczania miasta bez zgody Rady.
Rok później doszło do kolejnego konfliktu, kiedy to rzeźbiarz obraził Radę Miejską, domagając się zaległych należności. Spędził kolejny tydzień w areszcie, a następnie starał się o dekret Maksymiliana I, jednak Norymberga nie zgodziła się ogłosić listu króla i nie zmieniła werdyktu. Pomimo, że z powodu konfliktów z miastem nie podejmował większych wyzwań artystycznych, udało mu się wykończyć ołtarz Riemenschneidera w Münnerstadcie. Trudności finansowe zmusiły go do wyjazdu do Frankfurtu celem sprzedaży swoich dzieł na targach. Jego rzeźby wzbudzały jednak uznanie i wkrótce potem podjął się wykonania Posągów nagrobka cesarza Maksymiliana I. Stwosz chciał wykonać to dzieło z brązu, czemu sprzeciwili się miejscy ludwisarze. Dzięki interwencji cesarza, rzeźbiarz mógł jednorazowo dokonać odlewu z brązu. Na zamówienie swojego syna Andrzeja, przeora karmelitów, Stwosz wykonał w latach 1520–1523 Ołtarz Bamberski w kościele pw. Najświętszego Salwatora.
Pod koniec życia ograniczył swoją działalność ze względu na reformację. Zmarł jesienią 1533 roku w Norymberdze.
Między 1473 a 1477 poślubił Barbarę Hertz (zm. 28 lipca 1496), z którą miał co najmniej jednego syna, Andrzeja. W 1497 roku ożenił się z Krystyną Reinolt.
Miał także synów: Stanisława i Jana, który był autorem ołtarza w kościele św. Walpurgi w Heltau oraz ołtarza w Kościele na Wzgórzu w Sighișoarze w Siedmiogrodzie.
