Witamina K2

Wzór strukturalny menachinonu, czyli witaminy K2.

Witamina K2 to grupa związków zwanych menachinonami, które należą do witaminy K i rozpuszczają się w tłuszczach. Wytwarzają je głównie bakterie, dlatego występują przeważnie w produktach fermentowanych, a w mniejszych ilościach w żywności pochodzenia zwierzęcego. Witamina K jest potrzebna do krzepnięcia krwi i do przemian zachodzących w kościach. Wyniki badań nad wpływem suplementów z witaminą K2 na kości i naczynia krwionośne są niejednoznaczne.

Formy

Witamina K występuje naturalnie w dwóch postaciach. Witamina K1 (filochinon) pochodzi głównie z zielonych warzyw. Witamina K2 to menachinony, które zapisuje się jako MK i liczbę od 4 do 13. Liczba oznacza długość łańcucha bocznego w cząsteczce. Najlepiej zbadane są MK-4, MK-7 i MK-9. Organizm potrafi sam wytworzyć MK-4 z witaminy K1.

Rola w organizmie

Witamina K jest potrzebna enzymowi, który uaktywnia białka zależne od witaminy K. Takich białek jest około dwunastu. Należą do nich protrombina i inne czynniki krzepnięcia krwi, osteokalcyna w kościach oraz białko Gla macierzy (MGP). MGP występuje w naczyniach, kościach i chrząstkach i może ograniczać nieprawidłowe zwapnienia.

Występowanie

Menachinony wytwarzają głównie bakterie. Według amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) ich ilość w produktach fermentowanych zależy od szczepów bakterii i warunków fermentacji. W mięsie, nabiale i jajach jest ich niewiele. Najwięcej ma natto, czyli fermentowana soja: porcja 85 g zawiera około 850 µg MK-7.

Natto, fermentowana soja, to jedno z najbogatszych źródeł menachinonów.
Zawartość menachinonów w wybranych produktach
Produkt Porcja Forma Zawartość (µg)
Natto 85 g MK-7 850
Pierś kurczaka z rożna 85 g MK-4 13
Jajko ugotowane na twardo 1 sztuka MK-4 4
Mleko 2% 1 szklanka MK-4 1
Łosoś 85 g MK-4 0,3

Prawie wszystkie menachinony wytwarza także mikrobiota jelitowa. Według NIH może to pokrywać część zapotrzebowania, ale nie wiadomo, ile z nich organizm wchłania.

Zapotrzebowanie

W 2017 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił wystarczające spożycie witaminy K na 70 µg na dobę dla dorosłych, w tym dla kobiet w ciąży i karmiących. U dzieci wynosi ono od 12 µg (1 do 3 lat) do 65 µg (15 do 17 lat). W Stanach Zjednoczonych wystarczające spożycie wynosi 120 µg dla dorosłych mężczyzn i 90 µg dla kobiet.

Niedobór

Ciężki niedobór powoduje krwawienia, ale u zdrowych dorosłych zdarza się bardzo rzadko. Zwykle dotyczy osób z zaburzeniami wchłaniania albo przyjmujących leki, które utrudniają działanie witaminy K. Antybiotyki mogą zmniejszać liczbę bakterii jelitowych wytwarzających menachinony. Według NIH suplementy bywają potrzebne dopiero wtedy, gdy leczenie trwa kilka tygodni, a dieta jest uboga w witaminę K.

Kości

Menachinony bada się głównie pod kątem osteoporozy u kobiet po menopauzie.

W Japonii i w niektórych innych krajach Azji stosuje się 45 mg MK-4 na dobę jako lek na osteoporozę. Przegląd 16 badań wykazał niewielką poprawę gęstości kości w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Autorzy napisali, że witamina K2 może zmniejszać ryzyko złamań, ale trzeba to potwierdzić w większych badaniach. Większość badań przeprowadzono w Japonii. Polski przegląd z 2018 roku ocenił wyniki jako obiecujące, ale nierozstrzygające. Według jego autorów suplementacja witaminą K2 nie była wtedy ujęta w europejskich, amerykańskich ani polskich zaleceniach dotyczących osteoporozy.

Serce i naczynia

Badania obserwacyjne wiążą większe spożycie menachinonów z mniejszymi zwapnieniami tętnic i mniejszą śmiertelnością z powodu choroby wieńcowej. Według NIH rola poszczególnych form witaminy K w zwapnieniach naczyń i chorobach serca nie jest jasna.

Witamina D3 i K2

Witaminy D3 i K2 często przyjmuje się razem, bo działają w tych samych procesach w kościach i naczyniach. Witamina D3 zwiększa wytwarzanie białek zależnych od witaminy K, między innymi osteokalcyny i MGP. Żeby te białka zaczęły działać, potrzebują witaminy K, która je uaktywnia.

Stałe wysokie dawki witaminy D mogą zużywać zapasy witaminy K. Wtedy białka pozostają nieaktywne, a wapń odkłada się w naczyniach zamiast w kościach.

Dowody z badań na ludziach są ograniczone. Wyniki badań są niespójne. Kilka z nich, głównie japońskich, wykazało wzrost gęstości kości po połączeniu obu witamin, inne nie pokazały efektu. Według badania z 2022 roku gęstość kości w odcinku lędźwiowym poprawiała się istotnie, gdy witaminę K2 podawano razem z innym leczeniem, między innymi z witaminą D, wapniem lub alendronianem, a po samej K2 różnicy nie było.

Bezpieczeństwo i leki

Według NIH dla witaminy K nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia, bo ma niską toksyczność. Witamina K poważnie oddziałuje z lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna i acenokumarol. Nagła zmiana jej ilości w diecie lub w suplementach może osłabić albo wzmocnić działanie tych leków. Wchłanianie witaminy K mogą zmniejszać także leki wiążące kwasy żółciowe, na przykład kolestyramina.

Zobacz też