Zantyr

Zantyr (dawn. Santyr, Zantir; niem. Zantirburg, Burg Zanthir) – średniowieczny gród położony u zbiegu Nogatu i Wisły, na południowym krańcu Żuław Wiślanych, który był przedmiotem rywalizacji pomorsko-krzyżackiej w XIII wieku. Gród odegrał ważną rolę w początkach Malborka. Obecnie uroczysko na terenie gminy Sztum (woj. pomorskie) położone na południe od wsi Uśnice lub w rejonie Białej Góry.

Historia

Obszary pruskiej Pomezanii były częściowo kontrolowane przez książąt pomorskich, którzy w XII wieku na prawym, wysokim brzegu Nogatu założyli lub zdobyli gród Zantyr wraz z podgrodziem. Obszar Żuław Wiślanych między Wisłą a Nogatem nazywany był wyspą Zantyr lub Żuławami Zantyrskimi (późniejsze Żuławy Malborskie).

Najprawdopodobniej w 1210 roku duński król Waldemar II nakazał Mściwojowi I przekazać Zantyr, wraz z grodem Preghore, na potrzeby misyjne biskupa Prus Chrystiana z Oliwy. Było to zarzewie rywalizacji o gród i jego okolice w okresie podboju Prus w XIII wieku.

W roku 1240 w dokumencie papieża Grzegorza IX zawarto skargę biskupa Chrystiana na zniszczenie przez Krzyżaków między innymi kościoła biskupiego, miasta i grodu Sanctir.

W grudniu 1251 Sambor II podarował Zantyr Zakonowi krzyżackiemu za pomoc przy budowie zamku tczewskiego i w Gorzędzieju. Inna wersja informuje o sprzedaży Krzyżakom grodu w Zantyrze przez Świętopełka II Wielkiego. W 1266 po śmierci Świętopełka Mściwoj II domagał się zwrotu Zantyru, nazywając Krzyżaków „żebrakami przypisującymi sobie prawo do grodu”. W 1275 roku Grzegorz X potwierdził posiadanie przez Krzyżaków wyspy Zantyr.

Około 1280 roku Krzyżacy zaczęli wznosić, częściowo z materiałów uzyskanych z rozbiórki starych zabudowań klasztornych grodu w Zantyrze, zamek w dolnym biegu Nogatu, który nazwali Marienburg (Malbork). Następnie przeniesiono do Malborka siedzibę komtura zantyrskiego i ośrodek zarządzania w Prusach Górnych, a potem stolicę państwa krzyżackiego.

Po powstaniu Malborka znaczenie Zantyru zaczęło maleć. W 1399 wyświęcono tam kościół. Jeszcze podczas wojny trzynastoletniej 1454–1466 prowadzono o niego walki. To była ostatnia wzmianka o tej miejscowości.

Nie wiadomo, kiedy miejscowość opustoszała. Zantyr jest widoczny na mapie Hennenberga z 1576 roku oraz mapie Suchodolca z lat 1700–1713, ale mogło to być powtórzenie informacji ze starszych map. Dokładna lokalizacja Zantyru do dziś nie została ostatecznie ustalona.

Zobacz też

Przypisy

↑ AleksanderA. Pluskowski AleksanderA., The Archaeology of the Prussian Crusade: Holy War and Colonisation, Routledge, 7 maja 2013, ISBN 978-1-136-16281-7 [dostęp 2023-01-15] (ang.).
↑ AugustinA. Kolberg AugustinA., Die Zantirburg, die Zantirkathedrale und das Zantirwerder bei Marienburg im 13. Jahrhundert, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 16, 1910, s. 1–72 [dostęp 2023-01-15] .
↑ Franz AugustF.A. BRANDSTAETER Franz AugustF.A., Die Weichsel. Historisch, topographisch, malerisch, unter Mitwirkung einer Anzahl von kundigen Männern beschrieben ... Mit lithographischen Darstellungen ... gezeichnet von A. Mann, 1855 [dostęp 2023-01-15] (niem.).
↑ MarzenaM. Pollakówna MarzenaM., Zantyr, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3, 414-425, 1997 .
↑ Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.
↑ MaksymilianM. Grzegorz MaksymilianM., Spór o rolę zakonu krzyżackiego w zabiegach i aneksji Pomorza Gdańskiego w historiografiach prusko-niemieckiej oraz polskiej, w: Swojskość i obcość w regionie kujawsko-pomorskim, Toruń, s. 15-16, 2015 .
↑ MariuszM. Bizewski MariuszM., Hołd lenny Mściwoja I złożony Danii w 1210 r. Próba rekonstrukcji epizodu z dziejów panowania pierwszych Sobiesławiców, Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 23, 2019 .
↑ MieczysławM. Haftka MieczysławM., Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra, „Pomerania Antiqua tom 4”, 1982, s. 455–471 .

Bibliografia

Pollakówna Marzena, Zantyr, Kom. WM nr.4, Olsztyn 1967
Albrecht Jacek, Tajemnice Malborka, Kopiał, Malbork 2009
Albrecht Jacek, Zantyr a Szkoła Łacińska w Malborku, Kopiał, Malbork 2016
Albrecht Jacek, Santyr, szkice do monografii,Bernardinum, Pelplin 2020
Albrecht Jacek, Malbork przed Krzyżakami, Kopiał, Malbork 2025
Arszyński Marian, Budownictwo warowne Zakonu Krzyżackiego w Prusach, UMK Toruń 1995
Arszyński Marian, Organizacja i technika budownictwa ceglanego w Prusach Średniowiecznych w kontekście europejskim, MZM Malbork 2016
BoockmanHartmut, Zakon krzyżacki – 12 rozdziałów jego historii, Warszawa 1998
ChristiansenEric, Krucjaty północne, DW Rebis, Poznań 2014
Grochowski Paweł, Chrystian, biskup Prus 1216-1245 i misja pruska jego czasów,Verbinum, Górna Grupa 2018
Piotr z Dusburga, Kronika Ziemi Pruskiej, tłum. S. Wyszomirski, UMK Toruń 2005
Jan Długosz, Roczniki czyli kroniki Królestwa Polskiego, ks. VII i VIII, PWN Warszawa 2009
Marcin Murinius, Kronika mistrzów pruskich, Olsztyn 1989
Gall Anonim, Kronika polska, III, 24 BN, Wrocław 1965
Henryk Hohenlohe, Relacja Henryka Hohenlohe, cyt.
Długokęcki W.Zmiany koryta Wisły i Nogatu pod Białą Górą od połowy XIII do pierwszej połowy XVI w. Przyczynek do historii żeglugi wiślanej, Rocznik Gdański, 1. LIII z 2, 1993
Haftka Marian, Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra, Pomerania antiqua, t.4 ,1971
Labuda Gerard, Początki misji cysterskiej w Prusach, Historia Pomorza t.I/1, Poznań 1969
Łobocki Jan, Problematyka militarna budowy zamków na Pomorzu w Średniowieczu, w: Średniowieczne zamki Polski północnej, MZM Malbork 1983
Pollakówna Marzena, Zantyr, Kom. WM nr.4, Olsztyn 1967
Powierski Jan, Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyru, Komunikaty WM nr 2 Olsztyn 1968
Powierski Jan, Wybuch II powstania pruskiego a stosunki między Zakonem Krzyżackim i książętami polskimi (1260 – 1268), Kom. WM nr 3, Olsztyn 1981
Powierski Jan, Chronologia początków Malborka, Prussica t. III MZM Malbork 2005
Powierski Jan, Sprawa Prus i Jaćwieży w polityce Zakonu Krzyżackiego i książąt polskich po ugodzie włocławskiej 24 sierpnia 1257 r., Kom. WM nr3 (145) Olsztyn 1979
Powierski Jan, Książęta polscy i Zakon Krzyżacki a problem Bałtyjski w okresie od schyłku 1258 do połowy 1260 r., Prussica, MZM Malbork 2005
Powierski Jan, Chronologia stosunków pomorsko - krzyżackich w latach 1236-1242, Kom. MW nr.2 1970
Powierski Jan, Kształtowanie się granicy pomorsko – pruskiej w okresie od XII do pocz. XIV w., Zapiski Historyczne t. 30, Toruń 1965 (Internet)
Powierski Jan, Problem polsko – pruskiej granicy na Osie a osadnictwo Ziemi Płowęskiej, Kom. WM nr.2, 1977
Powierski Jan, Struktura osadniczo - terytorialna Ziemi Chełmińskiej i Pomezanii a kształtowanie się administracji grodowej (do 1283 r), Średniowieczne zamki Polski Północnej, MZM Malbork 1983
Rozenkranz E., W sprawie Zantyru, Rocznik Gdański t.25, Gdańsk 1966

Linki zewnętrzne

Zantyr, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 394 .

[1] AleksanderA. Pluskowski AleksanderA., The Archaeology of the Prussian Crusade: Holy War and Colonisation, Routledge, 7 maja 2013, ISBN 978-1-136-16281-7 [dostęp 2023-01-15] (ang.).

[2] AugustinA. Kolberg AugustinA., Die Zantirburg, die Zantirkathedrale und das Zantirwerder bei Marienburg im 13. Jahrhundert, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 16, 1910, s. 1–72 [dostęp 2023-01-15] .

[3] Franz AugustF.A. BRANDSTAETER Franz AugustF.A., Die Weichsel. Historisch, topographisch, malerisch, unter Mitwirkung einer Anzahl von kundigen Männern beschrieben ... Mit lithographischen Darstellungen ... gezeichnet von A. Mann, 1855 [dostęp 2023-01-15] (niem.).

[4] MarzenaM. Pollakówna MarzenaM., Zantyr, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3, 414-425, 1997 .

[5] Max Toeppen, Historisch-comparative Geographie von Preussen, Justus Perthes, Gotha, 1857.

[6] MaksymilianM. Grzegorz MaksymilianM., Spór o rolę zakonu krzyżackiego w zabiegach i aneksji Pomorza Gdańskiego w historiografiach prusko-niemieckiej oraz polskiej, w: Swojskość i obcość w regionie kujawsko-pomorskim, Toruń, s. 15-16, 2015 .

[7] MariuszM. Bizewski MariuszM., Hołd lenny Mściwoja I złożony Danii w 1210 r. Próba rekonstrukcji epizodu z dziejów panowania pierwszych Sobiesławiców, Studia z Dziejów Średniowiecza, t. 23, 2019 .

[8] MieczysławM. Haftka MieczysławM., Uwagi w sprawie wczesnośredniowiecznego osadnictwa północnej Pomezanii i kwestia lokalizacji Santyra, „Pomerania Antiqua tom 4”, 1982, s. 455–471 .