Tronco tupi
O tronco tupi é um tronco linguístico que abrange diversas línguas das populações indígenas sul-americanas . O tronco tupi abrange diversas famílias linguísticas, as quais, por sua vez, abrangem várias línguas. Entre as línguas mais relevantes deste tronco estão o tupi antigo , considerada a "língua indígena clássica do Brasil", e o nheengatu , também conhecido como tupi moderno e ainda falado atualmente.
O relacionamento deste tronco com as línguas caribes foi hipótese levantada por Aryon Dall’Igna Rodrigues em Evidence for Tupi-Carib Relationships , publicado em 1985, como também a de relações "genéticas" desses dois troncos com o macro-jê . Este último é conhecido também como macro-família Tu-Ka-Jê.
Famílias
Ocidental
As línguas ocidentais são faladas em Rondônia e Mato Grosso .
Ariquém família linguística que reúne as seguintes línguas
Tupari família linguística que reúne as seguintes línguas
Mondé família linguística que reúne as seguintes línguas
Puruborá família linguística extinta que reúne as seguintes línguas
Ramarrama família linguística que reúne as seguintes línguas
Oriental
Juruna família linguística que reúne as seguintes línguas
Mundurucu família linguística que reúne as seguintes línguas
Maweti-Guarani
Maweti-Guarani sub-ramo
Aueti família linguística que reúne as seguintes línguas
Maué família linguística que reúne as seguintes línguas
Tupi-Guarani família linguística que reúne as seguintes línguas
Os ramos (ou subramos, grupos, subgrupos, subconjuntos) da família linguística Tupi-Guarani são (Rodrigues e Cabral 2012):
Dietrich (2010)
Lista das línguas do tronco tupi segundo Dietrich (2010):
Família arikem
Karitiâna
Arikem, kabixiana
Família ramarama
Karo (arara do Guariba, uruku)
Itogapúk/ntogapíd
Família poruborá/puruborá
Família mondé
Cinta-larga
Gavião (ikõrõ, digüt)
Suruí/surui do Ji-Paraná, (suruí-)paiter
Mondé/sanamaikã/salamãi
Aruá, dialeto aruáshi/aruáchi
Zoró/pangyjej
Família juruna
Família tupari
Tupari/haarat
Ayuru/ajuru/wajuru/wayoró
Akuntsu
Makurap
Mekéns/mequéns/mekém/sakïrabiát/sakiráp - subgrupos:
Sakurabiat
Guaratira/koaratira/kanoé
Koarategayat/guarategaja
Família munduruku (línguas tupis centrais)
Ramo maweti-tupi-guarani
Demografia (Brasil)
As populações dos povos indígenas que falam as línguas Tupí (IBGE - Censo 2010 , citado em Aguilar 2015):
Povo População
Arikém 311
Tuparí 1196
Mondé 4789
Puroborá 160
Ramaráma 404
Guajá
536
Guajajara
24428
Tembé
1844
Ka'apor
1541
Jurúna 1240
Mundurukú 13487
Mawé 13310
Awetí 198
Tupi-Guarani 120978
Total 156073
Vocabulário
Alguns conjuntos de cognatos nas línguas tupis (Nikulin & Carvalho 2019: 277-278):
língua subramo sair, chegar ir morder tomar banho veado pesado lua mãe muriçoca
Suruí-Paiter Mondé (?)iʧi-ab patiga ŋati-kat ni/-ti nig
Mondé Mondé i(ː)tiː gati ti
Karo Ramarama to itɨ piʔti tik
Puruborá Puruborá anẽm-a ɨdɨ
Karitiana Arikem tãm ‘voar’, otãm otɨ pɨti oti ti tik
Makurap Tupari ʧ-ato-a ɨtɨː poti ti
Tupari Tupari toko-a ‘mascar’ ato-a posi si sik
Wayoró Tupari togo ‘macaxeira mascada’ ato-a ɨtɨː poti ti tik
Sakurabiat Tupari sogo-a aso-a ɨsɨː posi si
Akuntsu Tupari ʧog-a aʧo-a (?) ɨtɨː ti tik
Yudjá Juruna ʧa e-ʧuku padetu ʤa
Xipaya Juruna ta e-tuku padetu diã
Munduruku Munduruku ʧẽm, a̰ʤẽm ʧə a̰ʤok poʃi ˀʃi ʃik
Kuruaya Munduruku ʧẽm ʧɨ aɖok iʤi waʤi ʤi(ʔ) ʤik
Proto-Tupi-Guarani Maweti-Guarani *ʧẽm,*w-aʧẽm *ʦo *ʧúʔú *aʧuk *poʦɨj *jaʧɨ *ʧɨ
Aweti Maweti-Guarani tẽm to túʔú atuk tɨ-wapat potɨj tatɨ tɨ
Sateré- Mawé Maweti-Guarani tẽm to túʔú ɨtɨː potɨj watɨ -tɨ
Comparação lexical (Rodrigues 1986):
Português Tupinambá Awetí Mundurukú Karitiâna Tuparí Gavião
mão po po by py po pabe
pé py py i pi tsito pi
caminho pe, ape me e pa ape be
eu ixe atit, ito on yn on õot
você ene en en an en ẽet
mãe sy ty xi ti tsi ti
pesado posyi potyi poxi pyti potsi patii
marido men men itop mana men met
onça iawar ta’wat wida omaky ameko neko
árvore ’yb ’yp ’ip ’ep kyp ’iip
cair ’ar ’at ’at ’ot kat ’al-
Referências
↑ Navarro, Eduardo. Dicionário tupi antigo: a língua indígena clássica do Brasil . [S.l.]: Global Editora
↑ Dicionário escolar da língua portuguesa/Academia Brasileira de Letras 2.ª ed. São Paulo: Companhia Editora Nacional. 2008. p. 1261
↑ RODRIGUES, Aryon Dall'Igna (1994). Línguas brasileiras, para o conhecimento das línguas indígenas . São Paulo: Editora Loyola. p. 41-46. ISBN 8515010453
↑ Cabral, Ana Suelly Arruda Câmara; Martins, Andérbio Márcio Silva; Silva, Beatriz Carretta Corrêa da; Oliveira, Sanderson Castro Soares de (2014). «A linguística histórica das línguas indígenas do Brasil, por Aryon Dall'igna Rodrigues: perspectivas, modelos teóricos e achados» . DELTA: Documentação de Estudos em Lingüística Teórica e Aplicada . 30 (SPE): 513–542. ISSN 0102-4450 . doi :10.1590/0102-445090644999061809 . Consultado em 7 de março de 2018
↑ Galucio, Ana Vilacy; Muysken, Pieter (Agosto de 2007). «Introdução» . Belém. Boletim do Museu Paraense Emílio Goeldi. Ciências Humanas . 2 (2): 9–11. ISSN 1981-8122 . doi :10.1590/s1981-81222007000200002 . Consultado em 7 de março de 2018
↑ «Nheengatú — Biblioteca Digital Curt Nimuendajú» . Etnolinguistica.org . Consultado em 27 de fevereiro de 2017
↑ Rodrigues, Aryon Dall’Igna. 1958. Contribuição para a etimologia dos brasileirismos . In: Revista Portuguesa de Filologia vol. 9, p. 1-54. Coimbra: Instituto de Estudos Románicos, Faculdade de Letras da Universidade de Coimbra .
1 2 DIETRICH, Wolf. O tronco tupi e as suas famílias de línguas. Classificação e esboço tipológico. In: NOLL, Volker. O Português e o Tupi no Brasil . São Paulo: Editora Contexto, 2010.
↑ MELLO, A. A. S. Evidências fonológicas e lexicais para o sub-agrupamento interno Tupí-Guaraní. In: CABRAL, A. S. A. C.; RODRIGUES, A. D. (Orgs.) Línguas Indígenas Brasileiras: Fonologia, Gramática e História . Belém: Editora UFPA, vol. 1, p. 338-342, 2002.
↑ Rodrigues, A. D. (2013). Relações internas na família linguística Tupí-Guaraní . Revista Brasileira De Linguística Antropológica , 3(2). https://doi.org/10.26512/rbla.v3i2.16264
↑ Rodrigues, Aryon Dall'Igna, and Ana Suelly Arruda Câmara Cabral (2012). "Tupían". In Campbell, Lyle, and Verónica Grondona (eds). The indigenous languages of South America: a comprehensive guide . Berlin: De Gruyter Mouton.
↑ IBGE . O Brasil indígena: os indígenas no Censo Demográfico 2010 . Brasília, DF: Ministério da Justiça, FUNAI , IBGE , 2010.
↑ AGUILAR, Ana Maria Gouveia Cavalcanti. Contribuições para os estudos histórico-comparativos sobre a diversificação do sub-ramo VI da família linguística Tupí-Guaraní . 2015. 223 f., il. Tese (Doutorado em Linguística)—Universidade de Brasília, Brasília, 2015. (PDF )
↑ Nikulin, Andrey; Fernando O. de Carvalho. 2019. Estudos diacrônicos de línguas indígenas brasileiras: um panorama . Macabéa – Revista Eletrônica do Netlli , v. 8, n. 2 (2019), p. 255-305. (PDF )
↑ Rodrigues, Aryon Dall'Igna . 1986. Línguas brasileiras: Para o conhecimento das línguas indígenas . São Paulo: Loyola. (PDF )
Ligações externas
Bancos de dados lexicais