Çatalca

Paleolitik Çağ

Çatalca ve çevresinde yapılan yüzey araştırmalar ve arkeolojik tespitlerin bölgedeki yerleşim izlerinin Paleolitik ya da Alt Paleolitik dönem işaret eden, farklı jeomorfolojik özelliklere sahip olduğunu belirten teoriyle ilişkili olması ihtimal dahilinde olduğu sanılmaktadır. 2011 yılında Trak yerleşimlerini konu alan Çatalca antik yerleşimleri çalışma notlarında geçen belgeselin yönetmeni Tekin Gün ve Prof Dr. Semavi Eyice bölgenin Erken Tunç Çağı izlerini taşıdığını bölgede devam eden bilimsel yüzey araştırmalar neticesinde çıkan arkeolojik verilerin Paleolitik Çağı işaret ettiği muhtemeldir. ''İstYA'' projesi kapsamında Çatalca sınırları içindeki arkeolojik yüzey araştırmaları Prof.Dr. Mehmet Özdoğan arkeolojik tespitlerin Alt Paleolitik dönemi yansıtan bir kıyıcı satır ve bir de satır bulunmaktadır. Kıyıcı satır iri, ağır, kalın bir çakıldan, kısa kenarında "S" kıvrımlı kesici kenar oluşturacak şekilde, iki yüzden en büyüğü 57 milimetre olan çıkarımlarla şekillendirilmiştir. Kıyıcının bir yüzünden bir, diğer yüzünden iki adet geniş çıkarım gerçekleştirilmiştir.

Roma Dönemi

Yaklaşık olarak 2500 yıllık bir tarihe sahip olan Çatalca bölgesinin ilk yerleşimi MÖ 450 senesinde önce Romalılar zamanında şimdiki İnceğiz köyünün bulunduğu yerde olduğu söylenmektedir. Fakat bir süre sonra aslen Tatar ırkına mensup olan kafilelerin Balkanlara akınları sırasında yakılıp yıkılmış ve bilahare havuzlar mevkiisi akıncılar tarafından ikinci defa olarak inşa edilmiştir.

Bizans İmparatorluğu Dönemi

Bizans İmparatorluğu döneminin önemli bir yerleşim yeridir hatta İstanbul'un kapısıdır. Bizans İmparatorluğu döneminde birçok savaşlara sahne olmuştur. 375 yılında Macaristan'a gelen Hunlar, Balamir idaresinde devlet kurmuşlardır. Muncuk Han öldükten sonra Atilla iktidarı tek başına ele alınca I. Balkan (441) ve II. Balkan (447) seferlerine çıkmış bu seferlerinde Çatalca'dan geçerek Büyükçekmece Gölü önlerine gelmiş ve Bizans'ı vergiye bağlamışlardır. Avrupa Hunları'nın bu hareketi Bizans İmparatoru I. Anastasius'u 507-511 yılları arasında Çatalca'nın Karadeniz kıyısındaki Evcik İskelesinden (Plajından) Silivri ilçesinin batısındaki Karıncaburnu'na kadar uzanan kendi adıyla anılan Anastasios Surunu yaptırmak zorunda kalmıştır. Bu surlar Çin Seddinden sonra Hunları durdurmak için yapılan dünyanın ikinci büyük surudur. Ormanlık alandaki bölümü hâlen ayaktadır. Bizanslılar döneminde yöre bol ağaçlık ve ormanlarla kaplı olması sebebi ile hem bir av merkezi hem de İstanbul'un yakacak odun ihtiyacının karşılandığı yerdir. Bizans döneminde İstanbul'un su ihtiyacını karşılamak için Gümüşpınar köyü yakınlarında hâlen ayakta bulunan (Kurşun Germe ve Ballı Germe) bulunan su kemerleri ile İstanbul'a su taşınmıştır. Günümüzde de İstanbul'un su ihtiyacının büyük bölümü Çatalca havalisinden sağlanmaktadır.

Osmanlı İmparatorluğu Dönemi

93 Harbi

1783'te Kırım'ın kaybı üzerine Kırım Tatarlarının bir kısmı ilk defa Çatalca'nın İzzettin köyüne yerleşmişlerdir.

31 Ocak 1878 tarihinde imzalanan Ayastefanos (Yeşilköy) Mütarekesi'ne göre, Rus ordularının Çatalca hattına kadar ilerlemesi ve buradaki tahkimatın birinci hattını işgal etmesi, ikinci hattın ise Osmanlı Devleti'nde kalması kabul edilmiştir. Bu düzenleme ile Rus askerî birliklerinin İstanbul'un kapılarına kadar ulaşmasına resmen izin verilmiş, böylece Osmanlı başkentinin güvenliği ciddi biçimde tehdit altına girmiştir.

Rusların Çatalca'ya kadar ilerleyeceğinin anlaşılması üzerine İngiltere hükûmeti, İstanbul'da çok sayıda göçmenin bulunduğuna dikkat çekerek bölgeye bir donanma göndereceğini bildirmiştir. Ancak Osmanlı hükûmeti, bu girişimin büyük devletler arasında rekabeti artıracağı endişesiyle bu teklife karşı çıkmış; bu nedenle İngiliz donanması yalnızca Mudanya açıklarında demirlemiştir. Buna karşılık Ruslar da 12.000 kişilik bir kuvveti Çekmece bölgesine sevk etmiştir.

93 Harbi (1877-1878) sırasında Rus orduları, Çatalca ve çevresinde ilerlerken birçok yerleşim yerini tahrip etmiş, ciddi yıkımlara yol açmıştır. Savaşın sonlarına doğru Rus birliklerinin Yeşilköy'e (Ayastefanos) kadar ulaşmalarıyla birlikte Çatalca büyük bir tahribat ve insani krizle karşı karşıya kalmıştır. Aynı dönemde, Rumeli'nin çeşitli bölgelerinden başlayan ve Osmanlı tarihinin en büyük göç dalgası olarak kabul edilen yaklaşık 1.500.000 kişilik göçmen kafileleri, Çatalca ve İstanbul'a doğru akın etmiştir.

Bu süreç, Çatalca'nın demografik yapısında köklü değişimlere neden olmuş; bölge halkının önemli bir bölümü Balkan Harbi (1912-1913), I. Dünya Savaşı (1914-1918), Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi (1923) ve sonrasında Balkanlar'dan gelen göçmen nüfus ile şekillenmiştir. Bu nedenle Çatalca, tarih boyunca hem bir savunma hattı hem de bir göçmen yerleşim merkezi olarak stratejik ve sosyokültürel önemini korumuştur.

Balkan Savaşları

Çatalca'nın gördüğü en zor günler Balkan Savaşlarının olduğu dönemdir. Bulgarlar karşısında bozguna uğrayan Osmanlı ordusu son müstahkem mevkii olan Çatalca'ya 5 Kasım'da Nazım Paşa komutasında gelmiş, 19 Kasım'da Bulgarlarla burada savaşa tutuşmuş Çatalca savaşı her ne kadar Bulgarların yenilgisiyle sonuçlanmışsa da 3 Aralık 1912'de Çatalca tren istasyonunda ateşkes antlaşması imzalanmış bu antlaşmada da Bulgarlar murahhaslarının kurnazlığı ile masa başında kazanmışlardır. Âlaiye (Alanya) taburunun baskına uğraması bu dönemdedir. Bulgarlar bir tabur askerimizi, henüz yoldan yeni gelmiş bu redif (gönüllü) birliğini biraz da kayıtsızlığımızdan yararlanarak ani bir süngü hücumuyla şafak vakti baskınla şehit etmişledir. Hatta bu olayın olduğu sıralarda buraya gelen ordu komutanı Mahmut Muhtar Paşa da yaralanmıştır. Türk kuvvetleri bu elim olayı müteakiben Alaiye birliğinin intikamını almışlardır. 1913 Londra antlaşmasının imzalanmasından sonra Balkan devletleri Bulgarlar' a saldırınca Türk kuvvetleri de Midye (Kıyıköy) - Büyükçekmece sınırını geçmişler, Çatalca bu sırada kurtulmuş fakat Bulgarlar çekilirken Çatalca'nın Müslüman mahallesini yakmışlar bir tek Kaleiçi mahallesi yakılmaktan kurtulmuştur. Bulgarların yenilgisini bir sebebi de Osmaniye'den gelen redif taburunun getirdiği kolera, tifo vb. hastalığının onlara da bulaşmasıyla büyük kayıplar vermelerindendir. Bugün Balkan Savaşının en kanlı muharebelerinin geçtiği Çanakça, Dağyenice, Yazlıkköy arasında kalan bu bölgede Âlaiye taburu anısına bir şehitlik bulunmaktadır. Son dönemde Çatalca Kaymakamı Yüksel Ayhan'ın girişimleri ve hayırseverler tarafından onarılmıştır. Bu topraklar için kanlarını ve canlarını veren aziz şehitlerimiz Çatalca Kaymakamlığı ve Çatalca halkı tarafından her yıl törenlerle anılmaktadır.

Millî Mücadele Dönemi

Mondros'un imzalanmasından sonra İstanbul ve çevresi İtilâf Devletleri tarafından işgal edilince Doğu Trakya'daki işgal sınırı Çatalca yakınından geçmekteydi. İstasyon ve demir yolu Yunanların kontrolünde idi. Millî Mücadelede Çatalca'nın önemli bir yeri vardır. Ankara'dan gelen telgraflar da bunu açıkça görmektedir. Telgrafta "Çatalcasız bir Trakya ve Millî Mücadele düşünülemez" denilmektedir. Çatalca Trakya'da Millî Mücadelede mühim rol oynamış Türk direniş kuvvetlerinin üssü olmuştur. 17 Ocak 1913 günü İstanbul Üniversitesi konferans salonunda yapılan Müdafaa-i Milliye Cemiyeti toplantısı sonradan kurulacak Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Heyet-i Osmaniyesi vb. cemiyetlere öncülük etmiştir. Çatalca ve Çatalcalı vatanseverler bu Trakya Paşaeli Cemiyetinin çalışmalarına Lüleburgaz ve Edirne kongrelerine İstanbul'un bütün engellemelerine rağmen katılmışlardır. Yunan kaynaklarına göre Venizelos - General Françe De Esperey konuşmasında Çatalca'ya kadar Trakya'nın işgali kararlaştırılmıştır. 14 Ocak 1919 günü Hadım köyünden Kuleli Burgaz'a kadar bütün demir yolunun ve istasyonlarının işgali bütün Trakya Rumları, bilhassa Çatalca Rumları arasında Yunanistan lehine gösteriler yapılmasına yol açmıştır. Yunanistan Başbakanı Venizelos konuşmalarında Edirne ve Çatalca da 600.000 Rum vardır diyerek bu işgale kılıf hazırlamıştır. O devirdeki en güvenilir Osmanlı istatistiklerine göre Edirne vilayeti ve Çatalca Sancağında 850.000 Türk'e karşı 286.137 Rum bulunduğunu görmektedir. Yazar Tevfik Bıyıklıoğlu'na göre bu Rumları hepsi Grek değil, Trak, Hun, Avar, Peçenek ve Koman (Kıpçak) Türklerinin Hristiyanlaşanlardan olduğunu göstermektedir. İskitlerle Trakların akraba olduklarını savunmaktadır. Mustafa Kemâl Paşa Millî Misak'a, Trakya mebuslarını gayreti ile Batı Trakya'nın hukuki durumunun halkın hür iradesi ile belirlenmesi esasını madde olarak koydurtmuştur. Bu Mustafa Kemâl'in Trakya Millî Mücadelesine verdiği önemi göstermektedir. Millî Mücadele sırasında buradaki Osmanlı askeri deposu İtilâf Devletleri kontrolündedir. (Çatalca deposu 449.227 Alman Fişeği, 1000 Mavzer Fişeği). İstanbul ve Çatalca'ya küçük Yunan müfrezelerinin yerleştirilmesi Rum çetelerini Türklere karşı harekete geçirmiştir. İstanbul'un işgali üzerine I. Kolordu Kumandanı Cafer Tayyar Eğilmez Paşa Doğu Trakya'nın İstanbul hükûmeti ile ilişkisini kesmiş ve seferberlik ilan etmiştir. Fakat Çatalca mutasarrıfı (Fevzi Toker) Hadımköy'deki Yunan askerini ve İstanbul'un işgalinden şımaran Çatalca Rumlarının ayaklanması ihtimalini ileri sürerek seferberlik emrini yerine getirmek istemiyordur. Bir süre önce Çatalca'ya yakın yerlerdeki askerler terhis edilmiştir. Kolordu kumandanı Tekirdağ ve Çatalca'daki yöneticilerin durumlarından memnun değildir. Çatalca Mutasarrıfı Fevzi Toker Bey kolordu kumandanı ile İstanbul hükûmetinin arasını bulmaya çalışmış, yazdığı 17 Nisan 1920 tarihli tezkerede telgraf haberleşmesini açmasını bazı telkinlerle anlattıktan sonra ancak açıldığı takdirde kongrelere katılacak üyelerin faaliyetine izin vereceğim demiştir. Bu bir çeşit tehdittir, fakat sonuçsuz kalmıştır. Edirne kongresinde özellikle Çatalca'dan da temsilci olması istenmiş ve Cafer Tayyar Bey; "...vardır, merkez heyetimiz beş livayı da temsil ediyor" demiştir. Çatalca Livası (Sancağı) Hayreddin (eski mebus), Halil Sadi (Çekmece eşrafından), Hasan Şevket (Çatalca) katılmışlar ve merkez heyetine seçilmişlerdir. Yunan işgali sırasında Çatalca'da 186. Piyade Alayının 1. Taburu ve makineli Tüfek Bölüğü bulunmaktadır. Kolordu bazı planlamalarla muharebe vaziyetine geçtiğini gizli emirle bildirmiştir. Atatürk Anadolu'ya geçişinden sonra "Doğu Trakya ile ilgili hiçbir münakaşaya girmeyin ve her türlü tecavüze karşı silahla savunun." demiştir. Çatalca Rumları'na karşı Binbaşı Nidai Bey müfrezesi (200 kişilik millî müfreze) Çatalca'ya gönderilmiş ve bu durum Büyük Millet Meclisine Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliğine 15 Haziran 1920 tarihli raporla bildirilmiştir. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği bir süre sonra Yarbay Cemil Beyi Bulgaristan dönüşü Çatalca Mıntıka Kumandanlığı'na tayin etmiştir. Yarbay Cemil Bey, Şakir Kesebir ile işbirliği yaparak Çatalca İslam Cemaati teşkilatını canlandırmış ve millî teşkilat için zemin hazırlamıştır. Çatalca hudut teşkilatı ve gizli teşkilat Şakir Bey tarafından dikkatli ve gizli bir şekilde yapılmıştır. Bu gizli teşkilatın üst düzey üyeleri, Çatalca eski Mebusu Hayreddin, Kurmay Yzb. Şerif, Topçu Binbaşısı Sabri ve Jandarma Yüzbaşı Derviş Bey'lerdir. Doğu Trakya'ya Çatalca'dan gizlice gazete ve risaleler dağıtılarak Yunanlara karşı mukavemet arttırılmıştır. 1922 sonlarında Çatalca'dan Yunanlar üzerine akınlar yapılmıştır. Bu akınlarla Mudanya Mütarekesine göre Türk jandarma taburları henüz gelmeden Yunanların verebilecekleri zararlar en aza indirgenmiştir. Yunanların götürmek istediği Türk rehineler de kurtarılmış, Murat Bey (Kızanlıklı Murat Tunca) emrindeki tabur ile Türk köylerinin yağmasını engellemiştir. Lozan barışına kadar Podima (Yalıköy) - Kalikratya (Mimarsinan) hattı sınırlanmış fakat Türk idaresi yerleşmiştir. 8 Ekim 1923'te Albay Tevfik Erdönmez (Bknz.Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği) komutasındaki birlikler Çatalca'ya girince son İtilaf devletleri askerleri Çatalca'yı terk etmişler ve bu suretle Çatalca T.B.M.M. Hükûmetine ve Türkiye Cumhuriyeti'ne geçmiştir. Ali Seyfi Tülümen'in, Ali Galib Beye gönderdiği 28 Teşrin-i Sani 1920 tarihli mektubunun bir bölümünde "Trakya Türktür ve Trakya Türkleri ancak Türk bayrağı altında mesut olabilirler..." demektedir. Millî mücadelenin kazanılması ve cumhuriyetin ilanıyla Çatalca sakin ve huzurlu bir döneme girmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Yunanistan ile yapılan nüfus mübadelesi gereğince bu havalideki Rumlar Yunanistan'a göç ederek orada Nea (Yeni) Çatalca'yı kurmuşlar, Yunanistan'dan ise çok sayıda Türk Çatalca ve havalisine gelerek merkeze ve Rumların terk ettiği köylere yerleştirilmişlerdir. Hatta bu Yunanistan Türkleri'nin gemi ile Mimar Sinan limanına gelişinde bizzat Mustafa Kemal Atatürk'ünde karşılamada bulunduğu ifade edilmiştir. Yunanistan'ın Trakya'da fazla Rum bırakmak istemesi üzerine T.B.M.M. Hükûmeti Çatalca'yı 1924'te geçici olarak il yapmış 26 Haziran 1926 tarihli yasa ile tekrar ilçe haline getirilerek İstanbul'a bağlanmıştır. Çatalca'nın il yapılmasıyla Yunanistan'ın İstanbul ve çevresinde fazla Rum bırakmak şeklindeki oyunu bozulmuştur. Çatalca cumhuriyet döneminde gelişimini ve büyümesini sürdürmektedir. İstanbul'un kuruluşundan beri İstanbul'a yakın önemli bir yer olması sebebi ile Çatalca tarihte askeri istila, hareket ve birçok savaşlara sahne olmuştur. Çatalca'nın özellikle üç önemli dönemde askeri bakımdan önemi görülmektedir. Bunlar sırasıyla Bizans, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerindedir.

Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyet döneminde de Çatalca, Osmanlı'dan devralınan stratejik konumuyla askerî önemini korumaya devam etmiştir. Özellikle II. Dünya Savaşı'nın patlak verme ihtimalinin güçlendiği 1930'lu yılların sonlarında, Türkiye hükûmeti olası bir Alman istilasına karşı hazırlık amacıyla bölgede yeni savunma düzenlemelerine girişmiştir. Bu çerçevede, tarihi Anastasius Surları ve Balkan Savaşları sırasında oluşturulan Çatalca Müstahkem Mevkii'ne paralel olarak, Karadeniz'den Marmara'ya kadar uzanan yeni bir savunma hattı inşa edilmiştir.

Söz konusu savunma hattı, dönemin Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak'ın önderliğinde hazırlandığı için literatüre Çakmak Hattı adıyla geçmiştir. Hattın temel amacı, Trakya üzerinden İstanbul'a yönelik bir kara saldırısını durdurmak ve başkentin güvenliğini sağlamaktır. Savunma hattı, Durusu Gölü (Terkos) civarından başlayarak Büyükçekmece kıyılarına kadar uzanmış, iki ayrı hat halinde tasarlanmıştır. Bu hatlar boyunca çeşitli boyutlarda askerî siperler, koruganlar (mevziler), küçük ve büyük çaplı savunma ve taarruz noktaları inşa edilmiştir. Yapılar, tel örgüler, beton engeller ve demir bariyerlerle birbirine bağlanarak savunma bütünlüğü sağlanmıştır.

Ancak bu hazırlıklara rağmen, savaş doğrudan Türkiye topraklarına sıçramamış; yine de Çatalca ve çevresindeki köylerde yaşayan halk, bu askerî tedbirlerin yol açtığı ekonomik ve sosyal kısıtlamalar nedeniyle zorluklar yaşamıştır. Bölge halkı, savaşın getirdiği gerginlik, tahliye hazırlıkları ve zorunlu askerî uygulamalar sebebiyle ciddi sıkıntılarla karşı karşıya kalmış; bazı aileler Anadolu'nun iç bölgelerine göç etmek zorunda kalmıştır.

Çakmak Hattı, hiçbir zaman aktif çatışma yaşamamış olsa da, Türkiye'nin II. Dünya Savaşı süresince tarafsızlık politikası çerçevesinde aldığı savunma önlemlerinin sembollerinden biri olarak tarihî önem taşımaktadır.