Aleutlar

Aleutlar ya da Unanganlar
унаӈан (unangan) (batı)
унаӈас (unangas) (doğu)
Erkek ve kadın, 1820
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Amerika Birleşik Devletleri6,752
Rusya482
Diller
Unanganca, İngilizce, Rusça
Din
Hristiyanlık (çoğunlukla Ortodoks), Şamanizm
İlgili etnik gruplar
Supikler, Yupikler, İnyupikler
Geleneksel Aleut kış evi (Ulax̂) yarı yarıya toprağa gömülüdür
Mikhail T. Tikhanov'un suluboya çalışması, 1818
Kayaklı Aleut fok avcısı, Pribilof Adalarından biri olan Saint Paul Adası, Louis Choris çizimi, 1817
Üç gözlü Aleut kayağı
Deniz hayvanlarının derisinden yapılmış Aleut avcı kıyafeti
Deniz samuru avcıları, Unalaska, 1896
deniz aslanı, Amak Adası

Aleutlar ya da Unanganlar (Aleutça: Unangan (batı) ya da Unangas (doğu)), Kuzey Pasifik Okyanusu ile Bering Denizi arasında yer alan Aleut Adaları’nın yerli halkıdır. Hem Aleutlar hem de adalar, siyasi olarak ABD’nin Alaska eyaleti ile Rusya Federasyonu’na bağlı Kamçatka Krayı arasında bölünmüştür.

Bu topluluk, Aleut dili olan Unangam Tunuu’da Unangax̂ adıyla da bilinir. Alaska’nın Aleut Bölgesi’nde federal olarak tanınmış 13 Aleut kabilesi bulunmaktadır. 2000 yılında ise Rusya’daki Aleutlar, bir hükûmet kararnamesiyle “nüfusça az olan yerli halk” statüsünde tanınmıştır.

Adlandırma

Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (промышленник) tarafından Aleut (dönemin Rusçasıyla Алеутъ) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Supik Eskimolarını kapsıyordu.

Rusçadaki Aleut adının kökeni olarak:

Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla anan Ruslar, Aleut Adalarındaki Aleutlardan ayırmak için Kodiak Adasındaki Supikleri "Kodiak Aleutu" ve dillerini de "Kodiak Dili" olarak adlandırmışlardır. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (Kodiak Aleuts) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.

Günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle Aleut halkı ve dili için Alaska'da akademik çevrelerde Unangan adı tercih edilmektedir.

Nüfus

Rusya'da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Aleutların (Алеуты [Унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

ALASKA etnik nüfus anadilini konuşabilen % konuşabilme yaşı
1980 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 17.000 14.000 80 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 12.000 5.000 40 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.000 1.000 33 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.200 700 35 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
1992 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 18.000 12.000 67 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 13.000 4.000 31 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.100 600 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.100 400 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı

Rusya Federasyonuna bağlı Komandor Adalarındaki Aleutların yıllara göre nüfusu :

Dil ve Eğitim

Günümüzde Aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı :

Okul Bölgesi Anadilini konuşabilenler Konuşamayanlar Toplam öğrenci sayısı
Aleutian Region 2 16 18
Anchorage 1 29 30
Bristol Bay . 1 1
Kenai . 1 1
Pribilof Islands . 70 70
Tanana . 18 18
Toplam 3 135 139

Diyalekt ve kabileler

Unanganca (Aleutça) [kendilerince Unangam Tunuu (dil), Unangax̂ (sg), Unangax (dual), Unangan (pl/Doğu lehçesinde), Unangas (pl/Batı lehçesinde)].

Diyalekt ve kabileleri:

Barınak

Geleneksel Aleut evi (ulax̂ «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için Eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. Günümüzde bu evler artık kullanılmamakta, Aleutlar da diğer Alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

Ayrıca bakınız

Dip notlar

  1. ↑ "Aleut Alone". 14 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
  2. ↑ The Aleut Foundation (17 Ekim 2016), We Are Unangax, 10 Mayıs 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi4 Ocak 2026
  3. ↑ "Unangax̂ (Aleut) & Alutiiq/Sugpiaq - Anchorage Public Library". www.anchoragelibrary.org (İngilizce). 8 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
  4. ↑ "Алеуты". raipon.info (Rusça). 23 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2026.
  5. ↑ Who are the Alutiiq[ölü/kırık bağlantı]
  6. ↑ "Eskimo of Canada". 2 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2010.
  7. ↑ The Aleuts 14 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (= According to G. Menovshchikov the name is derived from an Aleut word allíthuh meaning 'community; host'. The old self-designation unangan evidently applied to the eastern Aleuts only, meaning probably 'coastal people' (K. Bergsland). )
  8. ↑ "www.alaskool.org/language/Aleut : Barbara Švarný Carlson, There is no such thing as an Aleut". 29 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2010.
  9. ↑ “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” 5 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar 18 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  10. ↑ Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life 14 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies 44 1997, pp 187-223
  11. ↑ "The Aleuts". 14 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Eylül 2010.
  12. ↑ "Bilingual/Bicultural Education Programs". 15 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2010.
  13. ↑ www.alaskool.org/language/Aleut : Unangam Language Pre-contact Tribes and Dialects 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Knut Bergland and Moses L. Dirks
  14. ↑ Nabokov, Peter & Robert Easton (1989). Native American Architecture 27 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. New York: Oxford University Press, pg. 205. ISBN 0-19-503781-2