Bu maddenin içeriğinin Türkçeleştirilmesi veya Türkçe dilbilgisi ve kuralları doğrultusunda düzeltilmesi gerekmektedir. Bu maddedeki yazım ve noktalama yanlışları ya da anlatım bozuklukları giderilmelidir. (Yabancı sözcükler yerine Türkçe karşılıklarının kullanılması, karakter hatalarının düzeltilmesi, dilbilgisi hatalarının düzeltilmesi vs.) Düzenleme yapıldıktan sonra bu şablon kaldırılmalıdır. |

| Astrodinamik |
|---|
| konusunun bir parçası |
Yörünge mekaniği veya astrodinamik; roketler ve diğer uzay araçlarının hareketine ilişkin pratik problemlerin, balistik ve gök mekaniği ilkeleri temelinde incelenmesini konu alan bilim dalıdır. Uzay görevlerinin tasarımı, yönlendirilmesi ve denetimi için temel teşkil eder. Uzay araçlarının yörüngesel hareketi genel olarak Newton'un hareket kanunları ve Newton'un evrensel çekim yasası kullanılarak hesaplanır. Gök mekaniği daha geniş bir çerçevede yıldız sistemleri, gezegenler, uydular ve kuyruklu yıldızlar gibi kütle çekimi altındaki doğal gök cisimlerinin dinamiklerini inceler. Yörünge mekaniği ise uzay araçlarının yörünge manevraları, yörünge düzlemi değişiklikleri ve gezegenler arası transfer yörüngeleri gibi yapay sistemlerin hareketlerine odaklanır; görev planlamacılarının itki manevralarının sonuçlarını öngörmesinde kullanılır. Genel görelilik, yörüngelerin hesaplanmasında Newton yasalarına kıyasla daha kesin sonuçlar verir; bu nedenle özellikle yüksek kütle çekim alanlarında veya Güneş'e yakın yörüngelerdeki hassas hesaplamalarda gereklidir.
20'nci yüzyılda, uzay yolculuklarının başladığı zamana kadar yörünge mekaniği ile gök mekaniği arasında belirgin bir ayrım bulunmuyordu. Sputnik döneminde bu çalışma alanı genellikle "uzay dinamiği" olarak adlandırılmıştır. Konumun zamana bağlı olarak belirlenmesini içeren Kepler problemi gibi temel meselelerin çözümünde kullanılan yöntemler her iki alanda da ortaktır ve bu iki disiplin ortak bir bilimsel mirası paylaşır.
Johannes Kepler, 1609 ve 1619 yıllarında yayımladığı yasalarla gezegen yörüngelerinin geometrisini başarıyla açıklayan ilk bilim insanıdır. Isaac Newton, 1687'de yayımlanan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica adlı eserinde kütle çekimi ve hareket yasalarını formüle ederek gök cisimlerinin hareketini genel fizik kurallarına bağlamıştır.
Klasik mekanik varsayımları altında yörüngede hareket eden cisimler için aşağıdaki temel ilkeler geçerlidir:
Yörünge mekaniği sonuçları günlük sezgilerle çelişebilir. Örneğin, aynı dairesel yörüngede seyreden iki uzay aracından arkadaki araç öndekine yetişmek amacıyla doğrudan ileriye doğru hızlanırsa irtifa kazanır; üst yörüngeye çıktığı için yörünge hızı azalır ve hedef araçtan daha da geriye düşer. Kenetlenme (uzay randevusu) işlemleri genellikle karmaşık, hassas zamanlamalı ve saatler ya da günler süren çoklu manevralar gerektirir.
Atmosferik sürüklenme, Güneş radyasyon basıncı ve Dünya'nın küresel olmayan şekli gibi bozucu etkiler hesaba katılmadığında gerçek yörüngeler iki cisim yaklaşımından sapar.
Astrodinamiğin temel hareket denklemleri Newton'un evrensel çekim yasası ile Newton'un hareket kanunlarına dayanır; matematiksel modelleme aracı ise diferansiyel kalkülüstür.
Yerçekimi dışındaki sürtünme ve itki etkilerinin olmadığı uzay ortamında hareket denklemleri zaman simetrisine (tersinirlik özelliğine) sahiptir; yani zaman tersine çevrildiğinde hız vektörleri yön değiştirir, ancak yörünge geometrisi korunur.
İdeal iki cisim probleminde üçüncü cisimlerin kütle çekimi, Güneş rüzgârı ve atmosferik sürtünme gibi etkiler ihmal edilir. Dış kuvvetlerin uygulanmadığı serbest süzülme evresinde sistem tamamen Kepler yasalarıyla çözümlenebilir.
Bir cismin merkezî kütlenin çekim alanından kurtulabilmesi için gereken kaçış hızı enerjinin korunumu ilkesiyle elde edilir. Birim kütle başına düşen özgül potansiyel enerji:
Toplam özgül yörünge enerjisi:
Cismin kütle çekim alanından kurtulup sonsuza ulaşabilmesi için toplam özgül enerjisinin sıfırdan küçük olmaması () gerekir. Buradan kaçış hızı koşulu elde edilir:
Dünya yüzeyinden kaçış hızı yaklaşık 11,2 km/s'dir. Ancak bu hız nesnenin Güneş'in çekim alanından da kurtulması için yeterli değildir. Dünya'nın bulunduğu yörünge mesafesinden Güneş Sistemi'ni terk etmek için yaklaşık 42,1 km/s hız gereklidir; fakat Dünya'dan fırlatılan bir araç Dünya'nın yaklaşık 29,8 km/s olan yörünge hızından yararlanarak gereken ilave hız ihtiyacını (delta-v) azaltabilir.
İki cisim probleminde yörüngeler birer konik kesit oluşturur. Kutupsal koordinatlarda () yörünge denklemi şu şekildedir:
Burada:
Dış merkezliğin sıfır () olduğu yörüngeler çemberseldir. Kütlesi olan bir gök cisminin merkezinden uzaklıktaki çembersel yörünge hızı:
Burada kütleçekim sabitidir ().
Çembersel yörünge hızı ile kaçış hızı arasında şu bağıntı mevcuttur:
Dış merkezliğin aralığında olduğu durumdur. Cismin merkeze en yakın olduğu yerberi (periapsis) mesafesi:
Cismin merkezden en uzak olduğu yeröte (apoapsis) mesafesi ():
Yarı büyük eksen () apsis hattının yarısıdır:
Buradan yörünge denklemi şu biçimde de yazılabilir:
Eliptik bir yörüngede dolanım süresi ():
Yörünge periyodu dış merkezlikten bağımsız olup yalnızca yarı büyük eksen uzunluğuna () ve standart kütle çekim parametresine () bağlıdır.
Eliptik yörüngedeki herhangi bir noktadaki hız Vis-viva denklemi ile belirlenir:
Eliptik yörüngede toplam özgül yörünge enerjisi () sabittir ve negatiftir:
Dış merkezliğin bire eşit olduğu () sınır durumdur. Sistemin toplam özgül enerjisi sıfırdır ():
Parabolik bir yörüngedeki hız her noktada o irtifadaki yerel kaçış hızına eşittir:
Dış merkezliğin birden büyük olduğu () açık yörüngelerdir. Toplam özgül enerji sıfırdan büyüktür ():
Merkezî cismin çekim alanından uzaklaşan bir cismin sonsuzdaki sınır hızı "hiperbolik aşırı hız" () olarak adlandırılır:
Bu değer karakteristik enerji () ile şu şekilde ilişkilidir:
Yörüngedeki konumu zamanın bir fonksiyonu olarak hesaplamak için Kepler denklemi kullanılır:
Burada ortalama ayrıklık, dış merkezlik anomalisi ve dış merkezliktir.
Zaman verildiğinde değerinin bulunması ters bir problemdir ve denklem transandantal (aşkın) yapıda olduğundan analitik cebirsel çözümü yoktur; Newton-Raphson yöntemi gibi sayısal kök bulma algoritmalarıyla çözülür.
Aşırı basık elipslerde veya parabole çok yakın yörüngelerde standart Kepler denkleminin sayısal çözümleri yuvarlama hatalarına yol açabilir. Bu matematiksel kısıtları aşmak için tüm konik türlerini tek bir formülasyonda birleştiren evrensel değişken yaklaşımı geliştirilmiştir.
Gezegenler arası yolculuklarda çok cisimli kütle çekim problemini basitleştirmek adına "yamalı konik yaklaşımı" (patched conic approximation) kullanılır. Bu yöntemde uçuş üç ana aşamaya bölünür ve her aşamada yalnızca tek bir baskın gök cisminin kütle çekimi dikkate alınır:
Bir gezegenin kütle çekimsel egemenliğinin baskın olduğu kütle çekimsel etki küresinin (SOI) yarıçapı yaklaşık olarak şu formülle hesaplanır:
Burada gezegenin yarı büyük ekseni, gezegenin kütlesi ve Güneş'in kütlesidir.
Gerçek uzay görevlerinde iki cisim varsayımından sapmalara yol açan çeşitli tedirginlik faktörleri mevcuttur:
Uzay araçlarının motorlarını ateşleyerek hız vektörünü ve dolayısıyla yörünge parametrelerini değiştirmesi işlemine yörünge manevrası denir.
Kütle çekim yardımı: Bir uzay aracının bir gezegenin çekim alanından geçerken gezegenin Güneş etrafındaki yörünge momentumundan pay alarak hızını veya yönünü yakıt tüketmeden değiştirmesi manevrasıdır.
Oberth etkisi: Roket motorlarının yüksek hızlarda ateşlenmesinin, düşük hızlardaki ateşlemeye kıyasla araca daha fazla kinetik enerji kazandırması prensibidir. Bu nedenle itki manevraları yerberi (en düşük irtifa, dolayısıyla en yüksek hız) noktasında uygulandığında kütle çekim potansiyel kuyusundan çıkışta en yüksek enerji verimliliği elde edilir.
Çok cisimli kütle çekim sistemlerinin ve Lagrange noktalarının karmaşık dinamiklerinden yararlanılarak asgari yakıt tüketen rotalar tasarlanabilir. "Kaotik" veya "belirsiz" sınır yörüngeleri kullanan bu transferler son derece düşük itki gerektirir; ancak uçuş süreleri geleneksel Hohmann rotalarına kıyasla çok daha uzundur. Bu yöntemler Genesis ve SOHO gibi bilimsel gözlem görevlerinde başarıyla uygulanmıştır.