Büyük Orta Doğu

Büyük Orta Doğu, 21. yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri'nde George W. Bush yönetimi tarafından ortaya atılan, geleneksel Orta Doğu sınırlarını aşarak geniş bir coğrafyayı kapsayan stratejik ve jeopolitik bir terimdir. Kavram, ilk kez resmî olarak Mart 2004'te Carnegie Uluslararası Barış Vakfı tarafından yayımlanan ve ABD'nin Haziran 2004'teki G8 zirvesine yönelik hazırlık çalışmalarının temelini oluşturan bir reform raporunda tanımlandı. Batı dünyasının Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesine yönelik yaklaşımında köklü yapısal değişiklikler yapmayı hedefleyen bu proje; Arap dünyasının tamamına ek olarak Türkiye, İran, İsrail, Kıbrıs, Afganistan, Pakistan ve bazı analizlerde Kafkasya ile Orta Asya cumhuriyetlerini de içine alan, sınırları esnek ve muğlak bir coğrafi alanı kapsar.

Bölgenin gelecekte alacağı siyasi ve idari şekil, literatürde sıklıkla "Yeni Orta Doğu" veya "Büyük Orta Doğu Projesi" olarak adlandırıldı. Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice tarafından Haziran 2006'da ilan edilen bu vizyon, 2006 Lübnan Savaşı sürecinde de vurgulanan "yapıcı kaos" doktrinine dayandırıldı. Bu teori, bölgedeki mevcut otoriter statükonun ve kontrollü istikrarsızlıkların, Batı eksenli demokratik dönüşümler ve pazar reformları için bir geçiş zeminine dönüştürülmesini öngördü, ancak barındırdığı müdahale yöntemleri nedeniyle uluslararası alanda büyük tartışma ve eleştirilere yol açtı.

Stratejik açıdan bu geniş coğrafya, küresel güç mücadelesinin ve hegemonya arayışlarının en kritik merkez üssü olarak kabul edilmektedir. Eski ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Zbigniew Brzezinski, bölgede yükselen kitlesel tepkileri bir "siyasi uyanış" olarak gördü ve coğrafyayı küresel hakimiyetin anahtarı olan Avrasya'yı kontrol etmek için bir kaldıraç, yani bir "Küresel Balkanlar" olarak nitelendirdi. Siyaset bilimci Andrew Bacevich gibi uzmanlar ise bu yapay jeopolitik tanımın, kökleri 1980 yılındaki İran-Irak Savaşı'na kadar uzanan, bölgeyi istikrarsızlaştıran ve Batı askeri müdahalelerine zemin hazırlayan kesintisiz bir çatışma tiyatrosu yarattığını savunmaktadır.

Arka plan

BOP ile ilgili olarak günümüze kadar herhangi bir resmî belge yayınlanmamıştır. Bush doğrudan proje ile ilgili olmasa da, yaptığı bazı konuşmalarda projenin kapsamı ile ilgili sözler sarf etmiştir. Bu sözlerden dikkat çekenler arasında Endonezya, Malezya, Bangladeş gibi müslüman halka sahip ülkelerin yanı sıra Gana ve Gambiya gibi ülkeler ile birlikte Arnavutluk ve Bosna Hersek gibi ülkelerin proje kapsamında yer almadıkları ancak isteklerine bağlı olarak projeye katılabilecekleri ifadeleri bulunmaktadır.

Proje kapsamında 23 ülkenin değerlendirmeye alındığı bilinmektedir. Bu ülkelerin pek çoğu ABD'nin etkisi altında bulundukları değerlendirilen ülkelerdir. Türkiye projeden bir süre sonra çıkarılmış ancak hemen ardından yine aynı projede "model ülke" konumuna getirilmiştir. "Ilımlı islam ülkesi" (model ülke) konumundan da memnun olmayan Türkiye, ABD'de yapılan bazı görüşmelerde özellikle büyük elçilik bazında bu sıkıntısını yinelemesinin ardından, projede bu defa Amerikalı yetkililer tarafından "demokratik ortak" olarak tanımlanmıştır.

ABD, BOP projesi kapsamında bir yandan bu nitelemeler ile uğraşırken, bir yandan da projenin mali yükünün fazlalığı konusunda araştırmalar yapmaya başlamış ve kendisine ortak arayışı çabalarına girişmiştir. Mali konuda ortaklığa ise yalnızca Türkiye, Afganistan, Irak, Yemen, Ürdün, Bahreyn ve Cezayir olumlu yanıt vermişlerdir. 8-10 Temmuz 2004 tarihinde ABD Başkanı George W.Bush'un başkanlığında Sea Island, Georgia'da düzenlenen G8 zirvesi sonrasında, BOP'un genel olarak benimsendiğine dair bildiri yayınlanmıştır.

"Gelecek Forumu" adı altında bir mekanizma ve bu mekanizma kapsamında Geniş Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkeleri için oluşturulacak "Demokrasi Yardım Diyaloğu"'nun eşbaşkanlığını, Türkiye, İtalya ve Yemen'in yürüteceğine dair karar alınmıştır. Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan'ın, toplantıya katıldığında bazı noktalara dikkat çekeceğine dair haberler medyada yayınlanmıştır. Projenin geleceği için bu dönemde çalışmalarını hızlandıran Amerika Birleşik Devletleri, BOP gündemini 28-29 Haziran 2004 tarihlerinde İstanbul'da yapılan NATO zirvesine taşımayı başarmıştır.

Bu zirvede terörle mücadele konusunda yalnızca şiddet kullanımının yeterli olmadığı, sosyal ve ekonomik yöntemlerin de terörle mücadelede kullanılması gerektiğine karar verilmiştir. Demokrasi Yardım Diyaloğu'nun ilk resmi etkinliği 25 Kasım 2004 tarihinde Türkiye, İtalya ve Fas'ın katılımı ile Roma'da yapılmıştır. 11 Aralık 2004 tarihinde ise bu defa Fas'ta "'Gelecek İçin Forum" adı altında bir toplantı daha yapılmıştır. Bu toplantıya katılım daha fazla oranda olmuştur.

BOP projesi kapsamında çalışmalarına devam eden ABD, 2004 yılı Ekim ayında projeye destek verdiğini açıklayan Pakistan'a uyguladığı askerî ambargoyu kaldırdı. 2004 yılı Eylül ayında ise Ürdün ve Tunus'ta birer "Orta Doğu Ortaklık Girişimi Ofisi" adlı ofis açtı. Ayrıca İran'a stratejik baskılar arttırılırken, Libya NATO tarafından başlatılan "Akdeniz Diyaloğu"'na katılmaya zorlandı. Suriye'ye karşı bazı ambargolar uygulanmaya başlandı ve Sudan üzerinde ABD baskıları yoğunlaştı.

İsimlendirme

İsmi konusunda; "Genişletilmiş Ortadoğu İnisiyatifi" ya da tam adıyla "Genişletilmiş Ortadoğu ve Kuzey Afrika Bölgesi ile Müşterek bir Gelecek ve İlerleme için Ortaklık" (İngilizce: Partnership for Progress and a Common Future with the Region of the Broader Middle East and North Africa) şeklinde adlandırmalar da mevcuttur. Büyük Orta Doğu için bazen "Yeni Orta Doğu", ya da "Büyük Orta Doğu Projesi" (BOP) gibi isimler kullanılabilir. Terim genişletilmiş şekilde, 2004 yılında G8 zirvesi için Orta Doğu ve Batı arasındaki fırsatların değiştirilmesi amacıyla Amerika Birleşik Devletleri yönetiminin hazırlık çalışmalarında yer almıştır.