Umman

Umman Sultanlığı
سلطنة عمان (Arapça)
Saltanatü ʻUmān
Umman Sultanlığı haritadaki konumu
Başkent
ve en büyük şehir
Maskat
Resmî dil(ler)Arapça
Resmî din
İslam
DemonimUmmanlı
HükûmetÜniter mutlak monarşi
• Sultan
Heysem bin Tarık
Tarihçe 
• İmamlık kuruldu.
751
• Anayasa
1966
• Birleşik Krallık'tan bağımsızlık
1970
Yüzölçümü
• Toplam
309.501 km2 (70.)
• Su (%)
önemsiz miktar
Nüfus
• 2025 tahminî
5,494,691 (122.)
• 2010 sayımı
2,773,479
• Yoğunluk
15/km2 (177.)
GSYİH (SAGP)2025 tahminî
• Toplam
artış $231.16 milyar (76.)
• Kişi başına
artış $42,010 (53.)
GSYİH (nominal)2025 tahminî
• Toplam
artış $104.35 milyar (70.)
• Kişi başına
artış $18,097 (55.)
Gini (2018)30.75
orta
İGE (2023)artış 0.858
çok yüksek · 50.
Para birimiUmman riyali (OMR)
Zaman dilimiUTC+04:00
Trafik akışısağ
Telefon kodu+968
İnternet alan adı.om
  1. Tahmini nüfus ülkede yaşayan 693.000 yabancıyı içermektedir.

Umman (Arapça: عُمَان, romanize: Uman; Arapça telaffuz: [ʕʊˈmaːn]), resmî adıyla Umman Sultanlığı (Arapça: سلْطنةُ عُمان, romanize: Salṭanatü ʿUmān), Batı Asya'da Arap Yarımadası'nın güneydoğusunda yer alan bir ülkedir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Yemen ile kara sınırlarını paylaşır. Umman'ın kıyıları güneydoğuda Umman Denizi'ne, kuzeydoğuda ise Umman Körfezi'ne bakar. Madha ve Müsendem eksklavları kara sınırlarında Birleşik Arap Emirlikleri ile çevrilidir; Müsendem'in kıyı sınırlarını ise Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezi oluşturur. Ülkenin nüfusu yaklaşık 5,46 milyon, yüzölçümü ise 315.331 km2 (121.750 mil2)'dir. Başkenti ve en büyük şehri Maskat'tır.

Umman, Arap dünyasının en eski bağımsız devletidir ve 1744'ten bu yana Bu Said Hanedanı tarafından kesintisiz olarak yönetilmektedir. 17. yüzyıldan itibaren bölgesel bir güç hâline gelen Umman, Portekiz İmparatorluğu ve Britanya İmparatorluğu ile Basra Körfezi ve Hint Okyanusu üzerindeki nüfuz için rekabet etti. 19. yüzyıldaki en geniş döneminde Umman'ın etkisi ve kontrolü, Hürmüz Boğazı üzerinden günümüzde İran ve Pakistan olan bölgelere, ayrıca güneyde Zanzibar'a kadar uzandı. 20. yüzyılda ise Umman, hukuken bağımsız kalmaya devam etse de Britanya İmparatorluğu'nun etkisi altına girdi.

Umman'ın petrol rezervleri dünya genelinde 22. sırada yer almaktadır. 2010 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, önceki 40 yıl içindeki gelişim açısından Umman'ı dünyada en çok ilerleme kaydeden ülke olarak tanıdı. Diğer Basra Körfezi ülkelerine kıyasla fosil yakıtlara daha az bağımlı olan Umman ekonomisinin bir kısmı turizme, ayrıca balık, hurma ve diğer tarım ürünlerinin ticaretine dayanmaktadır. Dünya Bankası, Umman'ı yüksek gelirli ekonomi olarak sınıflandırmaktadır. 2024 itibarıyla ülke, Küresel Barış Endeksi'nde dünyanın en barışçıl 42. ülkesi konumundadır.

Umman, bir sultan tarafından yönetilen mutlak monarşidir ve yönetim erkek soy hattı üzerinden aktarılır. Kâbus bin Said, 1970'ten 2020'deki ölümüne kadar sultanlık yaptı. Onun döneminde ülkenin yaşam standartları yükseldi, kölelik kaldırıldı, Zufar Ayaklanması sona erdi ve Umman Anayasası yürürlüğe kondu. 2020 yılında Heysem bin Tarık, Kabus'un yerine Umman Sultanı oldu. Umman; Birleşmiş Milletler, Arap Birliği, Körfez İşbirliği Konseyi, Bağlantısızlar Hareketi ve İslam İşbirliği Teşkilatı üyesidir.

Tarihi

Erken tarih

Bugünkü Umman topraklarında insan yerleşiminin izleri en az 10 bin yıl önceye dayanır. Umman'ın bugünkü kabile sisteminin kökleri Arap Yarımadası'nın güneybatısından MS 2. yüzyılda başlayan göç hareketine kadar uzanır. Kabile çekişmeleri ve İran'dan gelen saldırılar, bölgenin İslam dinini benimsediği 7. yüzyıla değin sürdü. Arap Yarımadasının coğrafî kopukluğunun yarattığı elverişli ortamda kolayca yayılma olanağı bulan Hariciliğe bağlı İbadiyye mezhebi, aynı zamanda bölgede siyasi birliğin sağlanmasına zemin hazırladı. Culende bin Mesud'un 751'de imam seçilmesiyle kabileleri bir araya getiren dinsel bir rejim ortaya çıktı. Büyük kabileler ve dinsel önderler arasındaki anlaşmayla belirlenen imamların yönetimi, Benu Nabhan'ın başa geçtiği 1154'ten sonra yerini istikrarsız hanedanlara bıraktı.

Deniz ticaretine bağımlılık nedeniyle güçlerini kıyı şeridine kaydıran hanedanlar, imamlık kurumunun 1428'de yeniden ortaya çıkmasıyla iç kesim üzerindeki denetimi büyük ölçüde kaybettiler. Öte yandan, 1507'de Maskat'a saldıran Portekizliler, kısa sürede bütün kıyı şeridini ele geçirdiler. 1521'de Osmanlı İmparatorluğu donamasının kısa süreliğine eline geçmiş Maskat, 1581 ile 1588 yılları arasında yeniden Osmanlı kontrolüne girmiştir. Daha sonraki dönemlerde devam etmiş Portekiz egemenliği, 1624'te imam seçilen ve kabile çatışmalarına son veren Nasr bin Mürşid'in Portekizlileri bölgeden çıkarması ile son bulmuştur. Umman İmparatorluğu olarak adlandırılan bu devlet, İran ve Doğu Afrika'daki Portekiz kolonilerini de Umman'a bağladı ve kendi sömürgelerini kurdu.

Umman İmparatorluğu ve modern dönem

17. ve 19. yüzyıl arasında Umman etkisi altındaki bölgeler.

18. yüzyılda Hinavi ve Gafiri kabileleri arasında başlayan iç savaş, İran hükümdarı Nadir Şah'ın 1737'de Umman'ı ele geçirmesiyle sonuçlandı. İran kuvvetlerini yenilgiye uğratan ve tarafların uzlaşmasıyla imamlığa seçilen Ahmed bin Said, güçlü bir yönetim kuran bin Said hanedanının temellerini attı. Önce Seyyid, daha sonra da, sultan olarak anılan hanedan üyeleri, yeni fetihlerle Umman'ın deniz ticaretini güvence altına aldılar. İngilizlerle sıkı bir iş birliğine giden Said bin Sultan (1806-56) Zanzibar'ı önemli bir gelir kaynağı durumuna getirdi. Onun ölümünden sonra oğulları iktidar kavgasına düştüler ve 6 Nisan 1861'de Sultanlık, Zanzibar ile Umman ve Maskat olarak ikiye bölündü. 6. oğul Seyid Mecit bin Said El-Busaid (1834-1870) Zanzibar Sultanı, 3. oğul Seyid Tuvaini bin Said El-Said ise Umman Sultanı olmuştur. Böylece Umman ve Zanzibar hanedanın iki ayrı koluna geçti.

Umman'da İbadiyye imamına bağlı kabilelerin saldırılarına karşı koyamayan Teymur bin Faysal (1913-32), İngilizlerin arabuluculuğuyla iç kesimde özerk bir imamlık yönetimi kurulmasını kabul etti. Suudi Arabistan'dan destek gören İbadiyye imamının bağımsızlık girişimini gene İngilizlerin yardımıyla boşa çıkaran ve 1959'da bütün ülkede denetimi sağlayan Said bin Teymur'un (1932-70) baskıcı politikaları, 1965'te Zufar bölgesinde sol eğilimli Umman Halk Kurtuluş Cephesi'nin bir gerilla mücadelesine yol açtı. Bir saray darbesiyle babasının yerine geçen Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd, 1975'te bu ayaklanmayı bastırdıktan sonra yönetimini sağlamlaştırma yönünde adımlar atarak geniş çaplı bir modernleştirme programına girişti.

Arap Birliği ve Birleşmiş Milletler'e 1971'de katılan Umman, 1981'de de Körfez İşbirliği Konseyi'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. ABD ile sıkı ilişkilerin yanı sıra ılımlı Arap devletleriyle yakınlaşmaya girerek Umman'ı dış dünyaya açılmasını sağlayan Kâbus yönetimi, İran-Irak Savaşı boyunca tarafsızlık politikası izledi. Körfez Savaşı sırasında belirgin bir rol oynamamasına karşın, üslerini batılı güçlere açmayı kabul etti. 1992'de Yemen'le imzaladığı anlaşmayla bu ülkeyle yaşadığı 25 yıllık sınır sorununa son verdi.

Coğrafya

Muskat'taki Al Alam Sarayı
Şab Vadisi

Suudi Arabistan'la 676 km, Birleşik Arap Emirlikleri 410 km ve Yemen'le 288 km boyunca sınırı bulunan ülke Orta Doğu topraklarına yerleşmiştir. Kıyıda sıcak ve nemli, iç kısımlarda sıcak ve kuru iklim görülür. Ülkenin orta kısımları çöl ovalarından, kuzey ve güney kısımları ise engebeli dağlık bölgelerden oluşur. En yüksek noktası 2,980 m ile Cebel Şems'dir. Petrol, bakır, asbest, mermer, kireçtaşı, krom, alçıtaşı, doğal gaz ülkedeki başlıca doğal zenginliklerdir.

Ülkenin Birleşik Arap Emirlikleri tarafından çevrelenmiş, Madha ve Müsendem olmak üzere 2 adet eksklavı bulunmaktadır. Müsendem Hürmüz Boğazı'nın güney yakasını oluşturur.

Demografi

Ummanlılar

2020 verilerine göre Umman'ın nüfusu 5,106,458 kişidir. Ummanlı 2,994,601 (%59.98) kişi olup, nüfusun 1,997,763 (40.02%) kişiye tekabül eden geri kalanı Hindistan, Pakistan, Bangladeş gibi Güneydoğu Asya ülkelerinden çalışmaya gelmiş göçmenlerden oluşmaktadır. Okuryazarlık oranı 2015 verilerine göre yaklaşık %94'tür ve cinsiyete göre (erkeklerde %96, kadınlarda %86) farklılık göstermektedir.

Din

The World Factbook''a göre ülkede baskın din aynı zamanda ülkenin resmî dini olan İslam'dır. 2020 verilerine göre Müslümanlar toplumun %85,9'unu oluştururken, Hristiyanlar %6,4'ünü, Hindular %5,7'sini, diğer inançlar ise %2'sini oluşturmaktadır. Umman vatandaşları ağırlıklı olarak İbadi veya Sünni, küçük bir kesim ise Şiidir.

Dil

Arapça ülkedeki en yaygın ve resmî dildir. Ülkede halk tarafından kullanılan Arapça diyelekleri arasında doğu bölgelerinde konuşulan Umman Arapçası, güneybatı bölgelerinde, Salalah şehri ve çevresinde bulunan Zufar Arapçası ve BAE'ye sınır bölgelerinde yer alan Körfez Arapçası bulunur. Tüm bu lehçeler Yarımada Arapçasının alt lehçeleri olarak sınıflandırılmaktadır.

Arapçanın yanı sıra Beluçça, Urdu, Bengalce, Hintçe, Malayalam, Tulu ve diğer Hint dilleri de yaygındır. İngilizce kullanımı da yaygın olup, çoğu turistik bölgede levhalar çift dillidir. Tarihî nedenlerden ötürü Svahili konuşan azınlıklar da yer almaktadır.

Siyaset ve idari yapılanma

Umman, mutlak monarşi altında yönetilen bir üniter devlettir. Yasama, yargı ve yürütme organları sultanın elinde toplanmış olup, ülkede güçler birliği gözlemlenmektedir. Sultanlık soy vasıtasıyla belirlenmektedir. Sultan, dış ilişkiler ve savunma gibi hususlarda mutlak yetkiye sahiptir ve yasalar sultanın kararnameleri ile oluşturulur. Freedom House, ülkedeki politik sistemi "Özgür değil" olarak sınıflandırmaktadır.

Yönetim birimleri

Umman, idarî açıdan "muhafaza" adı verilen 11 bölgeye ayrılmıştır. Bu bölgeler kendi içerisinde daha küçük vilayetlere bölünmüştür. Umman 2011'den önce 4 valilik (muhafaza) ve 5 bölgeye ayrılmıştı. Şarkiye ve Batıne bölgelerinin kuzey ve güney kısımlarına ayrılmasıyla yeni valilikler oluşturulmuştur.

Muhafaza Baş vilayet Vilayet sayısı Harita
Dahiliye (il) (محافظة الداخلية) Nizva 8
Zahire (محافظة الظاهرة) Ibri 3
Kuzey Batıne (محافظة شمال الباطنة) Suhar 6
Güney Batıne (محافظة جنوب الباطنة) Rustak 6
Büreymi (محافظة البريمي) Büreymi 3
Vüsta (منطقة الوسطى) Heyma 4
Kuzey Şarkiye (مُحَافَظَة شَمَال ٱلشَّرْقِيَّة) Ibra 6
Güney Şarkiye (مُحَافَظَة جَنُوب ٱلشَّرْقِيَّة) Sur 5
Zufar (محافظة ظفار) Salale 10
Maskat (محافظة مسقط) Maskat 6
Müsendem (محافظة مسندم) Hasab 4

Kaynakça

  1. ↑ http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html#s28Fourth 28 Ekim 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. line down from the top of the history section: "In 751 Ibadi Muslims, a moderate branch of the Kharijites, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.". 2009-11-01.
  2. ↑ "Oman Population (2025) - Worldometer" (İngilizce). 10 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2025.
  3. ↑ "Final Results of Census 2010" (PDF). National Center for Statistics & Information. 18 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ocak 2012.
  4. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, April 2025" (İngilizce). 28 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2025.
  5. ↑ "Urban – Gini index – Omani – Total". Knoema. The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman. 21 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Mayıs 2018.
  6. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). United Nations Development Programme. 6 Mayıs 2025. 6 Mayıs 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Mayıs 2025.
  7. ↑ Nijman, Jan (2020). Geography: Realms, Regions, and Concepts (20. bas.). Wiley. ISBN 978-1119607410.
  8. 1 2 "Oman profile – Overview". BBC News. 11 Eylül 2012. 12 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2013.
  9. ↑ Barrington, Lisa; Barbuscia, Davide (11 Ocak 2020). "Sultan Qaboos ushered in Oman renaissance, quiet diplomacy". Reuters (İngilizce). Erişim tarihi: 20 Ağustos 2025.
  10. ↑ Kharusi, N. S. (2012). "The ethnic label Zinjibari: Politics and language choice implications among Swahili speakers in Oman". Ethnicities. 12 (3): 335-353. doi:10.1177/1468796811432681. ISSN 1468-7968.
  11. ↑ Owtram, Francis (11 Aralık 2014). "A Close Relationship: Britain and Oman since 1750". Katar Millî Kütüphanesi (İngilizce). 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ağustos 2025.
  12. ↑ "Private sector gets Omanisation targets". Gulf News. 13 Şubat 2011. 9 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2013.
  13. ↑ "Five Arab states among top leaders in long-term development gains". Hdr.undp.org. 4 Kasım 2010. 9 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2011.
  14. ↑ "Global Peace Index: 2021" (PDF). visionofhumanity.org. Global Peace Index and Institute for Economics and Peace. s. 9. 24 Mart 2022 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Nisan 2022.
  15. ↑ "Country Report: Oman". BTI Project. 2016. 12 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ağustos 2016.
  16. ↑ "Haitham bin Tariq sworn in as Oman's new sultan". Al Jazeera. 12 Ocak 2020. 11 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2020.
  17. ↑ Holt, Peter Malcolm; Lambton, Ann K. S.; Lewis, Bernard (1977). The Cambridge History of Islam (İngilizce). Cambridge University Press. ISBN 0521291364.[sayfa belirt]
  18. ↑ "Literacy Rate by Country 2022". worldpopulationreview.com. 28 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023.
  19. ↑ "Middle East OMAN". CIA The World Factbook. 21 Aralık 2021. 13 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023.
  20. ↑ "Basic Statute of the State" (PDF). Ministry Of Legal Affairs. 26 Haziran 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
  21. ↑ "Oman". CIA – The World Factbook. 13 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2011.
  22. ↑ Kharusi, N. S.; Salman, A. (September 2011). "The English Transliteration of Place Names in Oman". Journal of Academic and Applied Studies. 1 (3). ss. 1-27.
  23. ↑ Kharusi, N. S. (2012). "The ethnic label Zinjibari: Politics and language choice implications among Swahili speakers in Oman". Ethnicities. 12 (3). ss. 335-353. doi:10.1177/1468796811432681.
  24. ↑ "OMAN Majles A'Shura (Consultative Council)". Inter-Parliamentary Union. 27 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023.
  25. ↑ "Oman". Freedom in the World 2012. Freedom House. 17 Ocak 2012. 25 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023.
  26. ↑ "Waking up too". The Economist. 23 Haziran 2012. 28 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2023.
  27. ↑ "Oman". Freedom House. 23 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2013.