Berkyaruk

Berkyaruk
Berkyaruk'un bir minyatürü
Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun 5. Sultanı
Hüküm süresi1092 – 22 Aralık 1104
Önce gelenI. Mahmud
Sonra gelenII. Melikşah
Doğum1080 veya 1081
İsfahan
Ölüm22 Aralık 1104 (24-25 yaşında)
Burucerd
Definİsfahan
Çocuk(lar)ıII. Melikşah
Zübeyde
Tam adı
Ebu Muzaffer Rukneddin Berkyaruk bin Melikşah, Farsça:أبو المظفر ركن الدنيا والدين بركياروق بن ملكشاه Lakap: Rûkneddîn (kısa)
Künye: Ebû Muzaffer
Adı: Berkyaruk
Nesep: Berkyaruk bin I. Melikşah bin Alp Arslan bin Çağrı bin Mikail bin Selçuk bin Dukak
HanedanSelçuklu
BabasıI. Melikşah
AnnesiZübeyde Hatun
DiniSünni İslam

Rükneddin Ebu’l-Muzaffer Berkyaruk bin Melikşah, kısaca Berkyaruk (Farsça: ابو المظفر رکن الدین برکیارق بن ملکشاه; Temmuz 1081 - 22 Aralık 1104), Büyük Selçuklu hükümdarı I. Melikşah'ın oğlu ve 1092-1104 yılları arasında hüküm süren beşinci Büyük Selçuklu Devleti hükümdarıdır.

Berkyaruk, devletin gerilemeye ve parçalanmaya başladığı dönemde tahta çıktı. Bu süreçte, Kirman’dan Anadolu’ya ve Suriye’ye kadar uzanan bölgelerde Türkmen atabeylikleri ve beylikleri ortaya çıkmaya başladı. Berkyaruk’un saltanatı, özellikle diğer Selçuklu şehzadeleriyle yaşadığı taht mücadeleleri ve iç çekişmelerle geçti. 1104’te öldüğünde, sultanın merkezi otoritesi büyük ölçüde zayıflamıştı. Yerine henüz çocuk yaştaki oğlu II. Melikşah geçti. Ancak II. Melikşah’ın saltanatı kısa sürdü. Berkyaruk’un üvey kardeşi ve taht rakibi Muhammed Tapar (1105-1118), Melikşah'ı öldürerek tahta çıktı.

Adı ve kişiliği

Adı Türkçe sağlam, kuvvetli anlamına gelen berk ve Türkçe ışık, parıltı anlamına gelen yaruk kelimelerinin birleşiminden oluşur ve 'kuvvetli, sarsılmaz ışık' anlamına gelir. Selçuklular; Berkyaruk, Arslan Argun veya Sencer gibi Türkçe isimler taşıyarak kökenlerini korumuş ve bununla gurur duymuşlardır.

Berkyaruk sıkıntılı bir dönemde hükümdar olmasına karşın halk tarafından sevilen bir hükümdardı. Yumuşak huylu, cömert, sabırlı, akıllı, iyi ahlaklı ve affedici bir hükümdar olduğu belirtilir. Zarif ve herkesle şakalaşan biriydi. Nizamülmülk, Berkyaruk'un huy ve haslet olarak hükümdarlık alametleri taşıdığını düşünüyordu. Dönemin şairi Mu’izzî Berkyaruk'a yazdığı bir şiirde onun azimli ve yiğit olmasını över. Bazı kaynaklarda ise içki ve eğlenceye düşkün olduğu belirtilir.

Tahta çıkışı

Berkyaruk 1080 veya 1081 yılında Selçuklu Devleti’nin başkenti İsfahan’da doğdu. I. Melikşah’ın (1072-1092) en büyük oğluydu. Annesi, Selçuklu hanedanından Emir Yakuti'nin kızı, Melikşah’ın kuzeni ve Azerbaycan Emiri İsmail'in kardeşi olan Zübeyde Hatun’du. Melikşah Kasım 1092’de öldüğünde geride taht adayları olarak oğulları Berkyaruk, Muhammed Tapar, Sencer ve Mahmud vardı. Melikşah ölümünden sonra yerine varis olarak Berkyaruk’u tayin etmişti. Aralarından en büyüğü olan Berkyaruk henüz on üç yaşındaydı. Bu nedenle, geniş Selçuklu topraklarını devralabilecek yetişkin bir şehzade bulunmuyordu. Berkyaruk’un üvey kardeşi Muhammed Tapar on bir, diğer üvey kardeşi Mahmud ise yalnızca dört yaşındaydı. Melikşah’ın kardeşi ve onun adına Suriye’yi yöneten Tutuş da yetişkin yaştaki tek hanedan üyesi olarak tahta hak iddia etmişti. Ancak o sırada Türk devletinin ileri gelenlerinden yeterli destek alamadı.

Melikşah’ın ölümü, böylece Selçuklu Devleti’nin gerileme ve parçalanma sürecinin başlangıcı oldu ve emirler ile saray çevresindeki nüfuzlu kişiler, genç şehzadelerden birini sultan olarak destekleyerek iktidarı ele geçirmeye çalışıyordu. Bu mücadeleler, ilerleyen dönemde Kirman’dan Anadolu’ya ve Suriye’ye kadar uzanan Türkmen atabeyliklerinin ve beyliklerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.

Melikşah’ın eşlerinden Terken Hatun, Selçuklu veziri Tacülmülk ile iş birliği yaparak eşinin ölümünden 6 gün sonra 25 Kasım 1092'de henüz dört yaşındaki oğlu Mahmud’u Bağdat’ta tahta çıkardı. Kendine taraftar bulmak ve bu saltanatı pekiştirmek için rivayete göre ordu mensuplarına 20 milyon altın dağıttı. Bağdat'taki Selçuklu emirleri de Mahmud'a biat ettiler. Selçuklu emirlerinin diğer taht adayları dururken küçük yaştaki Mahmud'u desteklemelerinin arkasında Terken Hatun'un Melikşah döneminde de itibarlı biri olması, emirlere para dağıtması ve Karahanlı soyundan geliyor olması yatıyordu. Terken Hatun, Mahmud adında hutbe okunması için halife Muktedî'ye haber gönderdi. Ancak halife Mahmud'un küçük yaşta olduğunu ve ülkeyi yönetemeyeceğini belirterek bunu reddetti. Bunun üzerine Terken Hatun halifeyi hilafetten indirip yerine torunu Cafer'i halife yapmakla tehdit edince Muktedi belirli şartlar altında Mahmud adına hutbe okutulmasını kabul etti. Buna göre saltanat Mahmud'a ait olacak ama ülke fiilen Emir Üner ve vezir Tacülmülk tarafından yönetilecekti. Terken Hatun teklifi yadırgamasına rağmen devrin büyük alimi Gazali'nin de benzer yönde fetva vermesi üzerine şartları kabul etti. Ardından 25 Kasım 1092 Cuma günü Mahmud adına Nasırü’d-Dünya ve’d-Din ünvanı ile Bağdat’ta hutbe okundu.

Terken Hatun daha sonrasında Emir Kıvamüddevle Kürboğa komutasında bir ordu gönderdi. Ordunun amacı İsfahan’ı ele geçirmek ve Berkyaruk’u yakalamaktı. Mahmud ve annesi Terken Hatun da sonrasında aynı şehre doğru yola çıktı. Öte yandan, Nizamiye çevresi olarak bilinen ve hayatını kaybeden ünlü Selçuklu veziri Nizamülmülk’ün ailesi ve destekçilerinden oluşan bir grup da Berkyaruk’u destekliyordu. Emir Kürboğa, Melikşah'ın mührünü göstererek kaleyi teslim aldı ve Berkyaruk'u tutukladı. Nizamiye çevresi ise ayaklanıp Berkyaruk'u hapsedildiği yerden çıkardılar. Terken Hatun ve Mahmud'un İsfahan'a yaklaştıklarını duyunca Türk gulam Erkuş’un önderlik ettiği grup, Berkyaruk’un İsfahan’dan gizlice kaçırılmasını sağladı. Ardından onu, Save ve Avec çevresinde bulunan atabeyi Gümüştekin’in yanına gönderdiler. Gümüştekin’in desteğiyle Berkyaruk, Rey’de sultan ilan edildi. Nizamülmülk'ün damadı Ebu Müslim, kıymetli taşlar ve altınla işlenmiş bir tacı Berkyaruk’un başına koydu. Rey'de bulunduğu sürede Berkyaruk 10.000 veya 20.000 asker topladı.

Berkyaruk, genel olarak Nizamiye çevresi tarafından destekleniyordu. Ancak modern tarihçi Bosworth’a göre bu durum, Nizamiye mensuplarının ortak bir siyasi politika izlediği anlamına gelmiyordu. Çünkü Nizamülmülk’ün oğullarından hiçbiri, yetenek bakımından babasıyla boy ölçüşebilecek düzeyde değildi. Ayrıca bu kişilerin kararlarında çoğu zaman fırsatçılık ve kişisel çıkarlar etkili oluyordu. Nizamiye çevresinin öncelikli amaçlarından biri, Nizamülmülk’ün rakibi olan ve onun ölümünün arkasında bulunduğundan şüphelenilen Tacülmülk’ten intikam almaktı. Modern tarihçi Peacock’a göre Tacülmülk’ün Nizamülmülk’ün ölümündeki rolüne ilişkin bu şüpheler muhtemelen kısmen doğruydu.

Hükümdarlığı

Berkyaruk'un babası I. Melikşah 1092'de öldüğünde Büyük Selçuklu İmparatorluğu sınırları

İlk mücadeleler

Berkyaruk yönetimindeki Nizamiye güçleri Taberek kalesini kuşatarak ele geçirdi. Bunun üzerine Terken Hatun Berkyaruk'un daha fazla güçlenmesini engellemek için emirlerle birlikte Bağdat'tan İsfahan'a harekete geçti. İki ordu karşı karşıya geldi ve Berkyaruk ve Mahmud arasında 11 Ocak 1093 tarihinde Burucerd'de bir savaş yaşandı. Terken Hatun'un ordusundaki bazı emir ve askerlerin kendi tarafına geçmesiyle Berkyaruk savaşı kazandı ve hükümdarlığını pekiştirdi. Savaşta ayrıca Tacülmülk esir alındı. Berkyaruk, Tacülmülk’ün devlet yönetimi ve bürokrasi konusundaki yeteneklerinin farkındaydı. Bu nedenle onu vezir olarak görevlendirmeye istekliydi. Tacülmülk, rüşvet vererek Nizamiye çevresinin bir bölümünü bile kendi tarafına çekmeyi başarmıştı. Ancak bu çabası onu kurtarmaya yetmedi ve Nizamülmülk’ün intikamını almaya kararlı olan Nizamiye mensupları Tacülmülk’ün idam edilmesini sağladı. Tacülmülk, 12 Şubat’ta idam edildi. Terken Hatun ise İsfahan'ı çekildi.

Berkyaruk, 17 Ocak 1093'te İsfahan'ı kuşattı. Kuşatma altında zor durumda kalan Terken Hatun haraç teklifinde bulundu ve 500.000 dinarlık yüklü bir para vererek anlaşma sağladı. Berkyaruk'un anlaşmayı kabul etmesiyle kuşatma kaldırıldı. Bu anlaşmaya göre, İsfahan ve Fars eyaletleri Berkyaruk'a tabi olmak kaydıyla Terken Hatun ile oğlu Mahmud'a bırakıldı. Berkyaruk ise, sultan olarak kabul edildi ve diğer eyaletler onun egemenliğine bırakıldı. Terken Hatun oğlunu tekrar iktidara geçirebilmek amacıyla bu sefer Berkyaruk'un dayısı Azerbaycan Emiri İsmail Bin Yakutî'ye haber gönderip, Berkyaruk'a karşı yanında yer alması şartıyla kendisiyle evlenmek istediğini söyledi. İsmail Bin Yakutî de Selçuklu tahtını ele geçirebilmek amacıyla bu teklifi kabul ederek Berkyaruk üzerine harekete geçti. İsmail, Azerbaycan ve Arran bölgelerinden topladığı Türkmenlerden oluşan bir ordu kurdu. Şubat 1093'te Kerec yöresinde yapılan savaşı Berkyaruk'un atabeyi Gümüştekin'in ordusu kazandı ve İsmail bin Yakuti idam edildi. Başka bir rivayete göre ise savaşı kaybeden İsmail bin Yakuti, ilk olarak İsfahan'a çekildi ve Terken Hatun ile evlenmek üzereyken bu evlilik Selçuklu emiri Üner Bey tarafından engellendi. Bunun üzerine İsmail, Berkyaruk'a katılmaya karar verdi ancak saltanatı ele geçirme niyeti içinde olduğunun anlaşılması üzerine idam edildi.

Tutuş ile yaşanan mücadeleler

Berkyaruk ayrıca amcası Tutuş’la mücadele etmek zorunda kaldı. Tutuş, Melikşah'ın ölüm haberinin ardından pek çok bölgeyi ele geçirmiş ve Bağdat’ta adına hutbe okutmayı başarmıştı. Tutuş yeni bölgeler ele geçirerek gücünü artırmak amacıyla beraberindeki emirleri Aksungur, Bozan ve Yağısıyan ile birlikte Azerbaycan’a doğru harekete geçti. Berkyaruk da amcası Tutuş’un önünü kesmek amacıyla ordusuyla Rey yakınlarına geldi. Bu sırada Tutuş’un emirleri Aksungur ve Bozan da Berkyaruk'un tarafına geçti. Bu nedenle ordusu zayıflayan Tutuş geri dönmek zorunda kaldı ve önce Antakya'ya sonra Dimaşk'a gitti. Berkyaruk da sultanlığını güçlendirmek amacıyla Bağdat'a yöneldi. Bozan Urfa’ya, Aksungur ise Haleb’e gitti. Her iki emîr de bulundukları şehirlerde hutbeyi Berkyaruk adına okutmaya başladı. Berkyaruk, Kasım/Aralık 1093’te Bağdat’a ulaştı ve halife Muktedî’den kendi adına hutbe okutulmasını istedi. Halifenin bu isteği kabul etmesi üzerine 30 Ocak 1094’te Bağdat’ta Berkyaruk adına hutbe okundu ve kendisine Rükneddin unvanı verildi. Berkyaruk 21 Mart 1094’e kadar Bağdat’ta kaldı ve ardından Musul’a gitti.

Tutuş, Aksungur ve Bozan’ın Haleb ile Urfa’da Berkyaruk adına hutbe okuttuklarını öğrenince onlardan intikam almak amacıyla Dımaşk’tan harekete geçti. Hama yakınlarında Antakya valisi Yağısıyan da askerleriyle kendisine katıldı. Tutuş, Haleb çevresine kadar ilerleyerek ekinlerin yağmalanmasını emretti. Bu gelişmeler üzerine Aksungur, Bağdat’ta bulunan Berkyaruk’tan yardım istedi. Berkyaruk da Urfa valisi Bozan’a, Gürboğa’ya ve Abakoğlu Yusuf’a Aksungur’un yardımına gitmelerini emretti. İki taraf arasındaki savaşı Aksungur kaybetti ve Tutuş tarafından idam edildi. Tutuş, ardından Haleb’i kuşatarak ele geçirdi. Ardından Diyarbakır bölgesindeki diğer şehir ve kaleler de Tutuş’un hâkimiyetine girdi.

Bu olaylar sırasında Terken Hatun da Tutuş ile ittifak kurdu. Tutuş, ile Terken Hatun Hemedan'a doğru ilerledi ancak Terken Hatun bu sırada 1094 yılında aniden öldü. Bu sırada Nusaybin'de bulunan Berkyaruk da Terken Hatun'un ölüm haberini alınca İsfahan'a ilerledi. Hemedan civarında beraberindeki çok az bir kuvvetle Tutuş'un ordusuna yaklaştı. Tutuş Berkyaruk'a bir ordu gönderdi ve taraflar arasında Ekim 1904'te yaşanan çatışmayı Berkyaruk kaybetti. Savaşı kaybeden Berkyaruk İsfahan'a sığınmak zorunda kaldı. Berkyaruk burada I. Mahmud'un emirleri tarafından esir edildi ve gözlerine mil çekilmek istendi ancak I. Mahmud'un çiçek hastalığına yakalanarak ölümüyle emirler Berkyaruk'un tarafına geçtiler. Berkyaruk İsfahan'da iken veziri Müeyyidülmülk bütün Irak ve Horasan emirlerine mektuplar yazarak onları kendi taraflarına çekti. Gücünü toparlayan Berkyaruk, Tutuş'un üzerine yürüdü. İki ordu 25 Şubat 1095’te karşı karşıya geldiler. Berkyaruk'un savaş sırasında Melikşah'ın sancağını çekmesi üzerine Tutuş'un askerlerinden çoğu Berkyaruk'un tarafına geçti. Sonuç olarak yapılan savaşı Berkyaruk’un kuvvetleri kazandı ve Tutuş savaşta öldürüldü. Böylece Berkyaruk, Batı İran ve Irak üzerindeki hâkimiyetini sağlamlaştırmayı başardı.

Tutuş'un ölümünden sonra küçük oğlu Dukak Şam'da sultanlığını ilan etti. Diğer taraftan Tutuş'un büyük oğlu Rıdvan ise Halep'i eline geçirerek kendini orada sultan ilan etti. Böylece Berkyaruk döneminde Suriye'de Halep Melikliği ve Şam Melikliği kuruldu. Berkyaruk, babası Melikşah'a isyan ettiği için gözlerine mil çekilip hapsedilen Tutuş'un kardeşi Tekiş'in kendisine de isyan edeceğini düşünerek onu boğdurttu.

Arslan Argun'un isyanı

Bu sırada yaşanan karışıklıktan yararlanan Melikşah’ın kardeşi Arslan Argun, Nişabur şehri hariç Horasan’ın büyük bölümünü ele geçirdi ve bölgede kendi hâkimiyetine dayanan bağımsız bir beylik kurmaya çalıştı. Berkyaruk, 1095 yılında Horasan’ı yeniden kontrol altına almak için amcası Alp Arslan’ın oğlu Bori Bars komutasında bir ordu gönderdi. Ancak Bori Bars esir alındı ve öldürüldü. Bunun üzerine Berkyaruk, 1097’de üvey kardeşi Ahmed Sencer’i yeni bir ordunun başında Horasan’a gönderdi. Fakat seferde önemli bir gelişme yaşanmadan önce Arslan Argun, tebaasına uyguladığı ağır ve acımasız muamele nedeniyle kendi gulamlarından biri tarafından öldürüldü. Bunun ardından Berkyaruk, Horasan’ın yönetimini Sencer’e verdi ve onu kendisine bağlı bir melik olarak atadı. Ayrıca Sencer’in yönetimini desteklemek üzere atabeyi Emir Kümac’ı ve veziri el-Tuğraî’yi görevlendirdi.

Berkyaruk, daha sonra doğuya doğru bir sefer düzenleyerek Tirmiz’e kadar ilerledi. Burada Karahanlı hükümdarları Süleyman Tegin ve Mahmud Tegin’in Maveraünnehir’deki vasalı olarak iktidarlarını sürdürmelerini onayladı. Ayrıca Orta Asya’daki Harezm bölgesine Kutbüddin Muhammed’i yeni vali olarak atadı. Bu atama, ilerleyen dönemde Harezmşahlar Devleti’ni yönetecek hanedanın ortaya çıkışının başlangıcı oldu. Berkyaruk, Belh şehrinde yedi ay kaldıktan sonra batıya döndü. Ancak doğu topraklarından ayrılmasından sonra bölgede bir dizi isyan çıktı. İsyancılar arasında Selçuklu şehzadesi Devletşah da bulunuyordu. Nişabur’da basılan sikkelerde Berkyaruk’un adının giderek kullanılmamaya başlanması, sultanın Horasan üzerindeki hâkimiyetinin yavaş yavaş parçalandığını gösteriyordu. Sürekli iç mücadelelerle uğraşan Berkyaruk, 1097’de Suriye’de başlayan Birinci Haçlı Seferi’ne karşı harekete geçemedi. Haçlılar Antakya’yı kuşattı ve Maarratünnuman şehrini yağmaladı. Üstelik Suriye’deki Selçuklu hükümdarları kendi aralarında mücadele edip ülkeyi paylaşmış olduklarından, Berkyaruk’un onlara yardım etmek için fazla bir nedeni de yoktu. Suriye’nin kuzeyini Fahreddin Rıdvan, güneyini ise Şemsülmülûk Dukak yönetiyordu. Haçlıların Suriye’ye girmesi üzerine Rıdvan, Berkyaruk’a bağlılığını bırakarak Fâtımî Halifeliği’ne yöneldi.

Bâtıniler ile mücadeleler

Büyük Selçuklu Devleti, Melikşah’ın ölümünden sonra yaşanan taht mücadeleleri nedeniyle zayıflarken Hasan Sabbah’ın liderliğindeki Bâtınîler bu otorite boşluğundan yararlanarak güç kazandı. 1090’da Alamut Kalesi’ni ele geçiren Hasan Sabbah ve taraftarları, devlet adamlarına ve dini şahsiyetlere yönelik suikastlar düzenleyerek Selçuklu devletinin düzenini tehdit etmeye başlamıştı. Bâtıniler, Berkyaruk döneminde de çekinmeden cinayetler işlemeye devam etti ve Emir Porsuk ve Emir Üner gibi önemli kişileri de öldürdü. Berkyaruk da tahta geçtikten sonra kendisine yönelik bir suikast girişimine maruz kaldı. Suikastların artması ve halkın tepkisinin büyümesi üzerine Berkyaruk, Bâtınilere karşı mücadeleye girişti. 1100’de 300 Bâtıni öldürüldü.

Muhammed Tapar ile yaşanan mücadeleler

Muhammed Tapar'ın tahta çıkışını gösteren minyatür, Câmiʿu’t-Tevârîh.

Berkyaruk’un karşılaştığı en büyük sorun, 1098 veya 1099 yılında üvey kardeşi Muhammed’in başlattığı isyan oldu. Bu isyanı, daha önce Berkyaruk’un hizmetinde bulunmuş olan Nizamülmülk’ün oğlu Müeyyidülmülk teşvik etmişti. Müeyyidülmülk, Tutuş’un yenilgiye uğratılmasında da önemli rol oynamıştı. Ancak Berkyaruk tarafından görevden uzaklaştırılınca Muhammed’in hizmetine girdi ve onun veziri oldu. Yeni konumunu, eski rakiplerinden intikam almak için kullandı ve Muhammed'in henüz 17 yaşında olması da işlerini kolaylaştırdı. Nizamiye çevresi ve İsfahan’ın nüfuzlu aileleri de Muhammed’i destekledi ve Berkyaruk’un İsfahan’a girmesini engellediler. İsyan, Muhammed’in Arran bölgesindeki Gence şehrinde bulunan üssünden başlatıldı. Muhammed Tapar ile Berkyaruk arasında kanlı savaşlar meydana gelmiş, farklı dönemlerde beş farklı mücadele yaşanmıştır. Muhammed Tapar bu mücadelelerden yalnızca birini kazanmış olmasına rağmen devleti yıpratmış ve Berkyaruk'u güçsüzleştirmiştir.

İlk mücadele

Melikşah’ın oğlu Muhammed Tapar, 1082’de doğdu. Melikşah’ın ölümünden sonra Terken Hatun ve kardeşi Mahmud ile İsfahan’a gitti. Berkyaruk, esasında saltanatının ilk yıllarında Muhammed Tapar'ın desteğini almış ve 1093 yılında Gence şehrini bir ikta olarak, yani belirli gelirlerinden yararlanma hakkı tanınmış bir toprak parçası şeklinde Muhammed’e vermişti. Ancak Muhammed, güçlendikçe saltanatı ele geçirmek istedi ve Berkyaruk’a isyan etti. Kendi adına hutbe okutarak sultanlığını ilan etti ve Müeyyidülmülk’ü vezir yaptı. Ardından Berkyaruk’la savaşmak üzere Arran’dan yola çıktı. Berkyaruk, Muhammed Tapar’ın üzerine geldiğini öğrenince İsfahan’a gitti, ancak şehir halkı kapıları açmayınca Huzistan’a çekildi. Muhammed Tapar’ın kuvvetleri zamanla arttı ve çeşitli emirler onun tarafına geçti. Muhammed Bağdat'ta da kendi adına hutbe okuttu. Bunun üzerine Berkyaruk da Bağdat'ı ele geçirerek tekrar kendi adına hutbe okuttu. Berkyaruk daha sonra Muhammed'in üzerine yürüdü. 15 Mayıs 1100 tarihinde Aknehir'de iki kardeş arasındaki ilk savaş meydana geldi. Savaşı Berkyaruk kaybetti ve Utumah kalesine kaçtı.

İkinci mücadele

Utumah kalesinde gücünü tekrar toparlayan Berkyaruk Tapar’dan önce İsfahan’a gitti. Tapar'ın üzerine yürümesi üzerine 5 Nisan 1101 tarihinde yeni bir savaş yaşanmış ve Tapar’ın askerlerinin taraf değiştirmesi üzerine savaşı Berkyaruk kazanmıştır. Tapar'ın veziri Müeyyedülmülk ise esir alınmıştır. Berkyaruk, Müeyyedülmülk daha önce annesini öldürdüğü için onu bizzat kendi elleriyle öldürmüştür.

Üçüncü mücadele

Berkyaruk’a yenilen Muhammed Tapar, Cürcan’a kaçtıktan sonra kardeşi Sencer ile ittifak kurarak yeniden güç kazandı. Emir Sadaka’nın da Berkyaruk’a desteğini çekmesi üzerine Tapar ve Sencer, Hemedan ve çevresindeki bazı şehirleri ele geçirerek Bağdat’a yöneldiler. 23 Ekim 1101’de Bağdat’a ulaşınca Halife Mustazhir Billah, Berkyaruk’un yönetiminden duyduğu rahatsızlık nedeniyle Tapar adına hutbe okuttu. Berkyaruk ile Tapar arasındaki mücadele yeniden başladı ve iki kardeş Nihavend yakınlarında karşı karşıya geldi. Ancak halkın savaşlardan yorulması ve emirlerin arabuluculuğu sonucunda taraflar, 27 Aralık 1101’de Rüzrâver’de barış antlaşması imzaladılar. Anlaşmaya göre Berkyaruk sultan, Tapar ise melik ünvanına sahip oldu.

Dördüncü mücadele

Muhammed Tapar, barış görüşmelerinde kendisine ihanet ettiklerini düşündüğü emirlerden intikam alarak Besmel’i öldürtmüş, Emir Aytekin’i ise kör ettirmiştir. Ardından yeniden sultanlığını ilan etmiş ve Berkyaruk’la Rey yakınlarında karşı karşıya gelmiş ancak ordusunun dağılması üzerine İsfahan’a kaçmıştır. Bunun üzerine Berkyaruk İsfahan'a gelmiş ve şehri sekiz ay boyunca kuşatmıştır. Tapar'ın şehirden kaçması üzerine kuşatmayı kaldırmıştır. Bu sırada Tapar’ın destekçisi Yınal b. Anuştekin, Rey’de onun adına hutbe okutmuş ancak halka ağır vergiler yükleyince Berkyaruk’un kuvvetleri tarafından yenilmiştir. Bağdat ve Vâsıt’ta da emirlerin tutumuna bağlı olarak iki kardeş adına okunan hutbeler değişmiş, böylece Selçuklu taht mücadelesi siyasi istikrarsızlık içinde devam etmiştir.

Beşinci mücadele

Azerbaycan hâkimi Melik Mevdud'un çağrısı üzerine onun yanına giden Tapar ile Berkyaruk 10 Mart 1103 tarihinde Hoy şehri önünde savaşa tutuşmuştur. Savaşı Berkyaruk kazanmış ve Tapar Erciş üzerinden Ahlat’a kaçmıştır. Melikşah'ın oğulları arasında yaşanan bu taht mücadeleleri sonucu devlet zayıflamıştır. Emirlerin sürekli taraf değiştirmesi nedeniyle devlet toprakları iki kardeş arasında bölünmüş, farklı bölgelerde Berkyaruk ve Tapar adına hutbe okutulmuştur. Merkezi otoritenin zayıflamasından endişelenen Berkyaruk, Tapar’a elçiler göndererek barış teklifinde bulunmuştur. İslam dünyasının ve Selçuklu Devleti’nin daha fazla zarar görmesini istemeyen Tapar da teklifi kabul etmiş ve Ocak 1104’te iki kardeş arasında barış antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre Muhammed; Güney Irak, Kuzey İran, Diyarbekir bölgesi, Musul ve Suriye’nin hükümdarı olarak tanınırken Berkyaruk’un hâkimiyeti, İsfahan’ın da dâhil olduğu İran’ın geri kalan kesimi ile Bağdat üzerinde kabul edildi. Ancak bu antlaşma, tarafların sahadaki gerçek güç durumunu tam olarak yansıtmıyor olabilir. Nitekim ertesi yıl, 1105’te, İslam dünyasının merkezî bölgelerinde Berkyaruk’un adını taşıyan sikke basılmadı.

Ölümü ve ailesi

Büyük Selçuklu Devleti'nde yaşanan uzun süreli fetret döneminin ardından tekrar merkezi otoritenin yerleştiği bir dönemde Berkyaruk basur ve vereme yakalandı. Bağdat'a yönelen Berkyaruk Berucerd’e ulaştığı zaman hastalığı nedeniy­le hareket edemez oldu ve kırk gün orada kaldı. Hastalığı ağırlaşınca emirlerini toplayıp beş yaşındaki oğlu II. Melikşah'ı veliaht tayin etti. Emir Ayaz'ı da ona atabeyi ilan ederek bu konuda emirlerin yeminini aldı. Berkyaruk; 22 Aralık 1104 tarihinde, 24-25 yaşında, Burucerd yakınlarında hayatını kaybetti. Cenaze namazı büyük bir kalabalık tarafından kılındıktan sonra, İsfahan'a götürülerek türbesine defnolundu.

Berkyaruk'un ismi bilinmeyen bir karısından Melikşah ve Zübeyde adında iki çocuğu oldu. Çocuklarına anne ve babasının adlarını verdi. Melikşah babasından sonra kısa süreliğine tahta geçti ancak Muhammed Tapar sonrasında Bağdat’ı ele geçirdi ve Melikşah’ı öldürttü. Kızı Zübeyde ise Tapar'ın oğlu Mesud ile evlendi. Kaynaklara göre Zübeyde devlet yönetiminde etkin ve güçlü bir kadındı. Zübeyde Ocak 1138 yılında öldü.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 5 6 Özaydın, Abdülkerim (1992). "Berkyaruk". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 5. Türkiye Diyanet Vakfı. s. 514. 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi18 Mayıs 2021.
  2. ↑ "Türk Dil Kurumu Sözlükleri". ozel.sozluk.gov.tr. 11 Ekim 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ekim 2026.
  3. ↑ "Türk Dil Kurumu Sözlükleri". ozel.sozluk.gov.tr. 11 Ekim 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Ekim 2026.
  4. ↑ Bosworth, Clifford Edmund (2001). "Notes on Some Turkish Names in Abu 'l-Faḍl Bayhaqī's Tārīkh-i Masʿūdī". Oriens. Brill. 36: 299-313. doi:10.2307/1580488. ISSN 0078-6527.
  5. 1 2 3 4 5 6 Tetley, G. E. (27 Ekim 2008). The Ghaznavid and Seljuk Turks: Poetry as a Source for Iranian History (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-134-08439-5.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Sevim, Ali; Merçil, Erdoğan (1995). Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 978-975-16-0690-7.
  7. 1 2 3 4 Oruç, Zuriye (28 Temmuz 2021). "Sultan Melikşah'ın Eşlerinden Çağrı Bey'in Torunu Zübeyde Hâtun". Tarih İncelemeleri Dergisi. Ege Üniversitesi. 36 (1): 317-334. doi:10.18513/egetid.974625. ISSN 0257-4152.
  8. 1 2 "BERKYARUK - İslam Tarihi Ansiklopedisi - ehlisunnetbuyukleri.com | İslam Alimleri | Evliya Hayatları". ehlisunnetbuyukleri.com. 10 Ekim 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ekim 2026.
  9. 1 2 3 4 5 6 Erol, H. K. (2024). Büyük Selçuklu Hükümdarı Berkyaruk ve İç Siyaseti (Yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2024.
  10. ↑ Muhammed b. Ali b. Süleyman Râvendî, Râhatü’s-sudûr ve âyetü’s-sürûr (Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alâmeti), çev. Ahmet Ateş (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020)
  11. 1 2 3 Reşidüddin, (1999).  Camü’d-tevarih, C. II. (Yay. A. Ateş), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  12. ↑ Gökhan Gökmen, Mu’izzî’nin Şiir Dünyası (Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi-Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüleri, Doktora Tezi, 2018), 156.
  13. ↑ İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâu ebnâi’z-zaman. nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dârsâdr, 1978.
  14. ↑ İbnü’l-Verdî. Bir Ortaçağ Şairinin Kaleminden Selçuklular. çev. Mustafa Alican. İstanbul: Kronik kitap, 3. Basım, 2019.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Bosworth, C. E. (1968), Boyle, J. A. (Ed.), THE POLITICAL AND DYNASTIC HISTORY OF THE IRANIAN WORLD (A.D. 1000–1217), The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, ss. 1-202, doi:10.1017/CHOL9780521069366.0029 Ekim 2026
  16. ↑ Donzel, E. J. van, (Ed.) (1994). Islamic desk reference. Leiden ; New York: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-09738-4.
  17. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Kılınççeker, Özlem (29 Nisan 2021). "Büyük Selçuklu Sultanı Berkyaruk Dönemi Saltanat Mücadeleleri". Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi. 18 (1): 606-629. doi:10.33437/ksusbd.885071. ISSN 1304-8120.
  18. 1 2 3 4 "BARKĪĀROQ". Encyclopaedia Iranica (İngilizce). Erişim tarihi: 9 Ekim 2026.
  19. ↑ Cahen, Cl (1960). "Barkyārūḳ". In Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J.; Lewis, B. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume I: A–B. Leiden: E. J. Brill. p. 1051-1053. OCLC 495469456.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Peacock, A. C. S. (2015). The Great Seljuk Empire. The Edinburgh history of the Islamic empires. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-3825-3.
  21. 1 2 Özaydın, Abdülkerim (2001). Sultan Berkyaruk devri Selçuklu tarihi, 485-498/1092-1104. İstanbul Üniversitesi yayınları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları. ISBN 978-975-404-608-3.
  22. 1 2 3 4 5 6 7 Yazar, Nurullah (1 Aralık 2011). "Melikşah'ın Ölümünden Sonra Terken Hatun'un Oğlu Mahmud'u Sultan Yapma Çabaları". Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Hitit Üniversitesi. 10 (20): 211-219. ISSN 2651-3978.
  23. 1 2 3 el-Hüseynî (1999). Ahbârü’d -devleti’s Selçukiyye, (Çev: N. Lügal), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  24. 1 2 Râvendî, Muhammed b. Ali b. Süleyman, Rahatu’s-Sudûr ve Ayetü’s-Surur, edit.: Muhammed İkbal, Leyden, 1921; çev.: Ahmed Ateş, TTK Basımevi, Ankara 1957.
  25. 1 2 3 4 5 İbnü’l Esîr (1987). el-Kâmil fit’t-tarih, (Çev: A. Özaydın), C.IX-X, Bahar Yayınları.
  26. 1 2 Ebu’l-Ferec Abdurrahman İbnü’l-Cevzi, el-Muntazam fi Tevarihi’l- Mülük ve’l-Ümem, thk. Suheyl Zekar, Darü’l-Fikr, Beyrut 1995.
  27. ↑ İbrahim Kafesoğlu (1992). "Kur-Boğa maddesi". Selçuklular. İstanbul: MEB Yayınları. ISBN 975-11-0454-8.
  28. ↑ Nişaburî, İmam Zahir’ed-Din, Selçuk-name, haz.: Ebu Hamid Muhammed b. İbrahim, Tahran 1332.
  29. 1 2 3 Bosworth, C. E. (1997). "Ebn Dārost, Tāj al-Molk Abu'l-Ḡanā'em Marzbān". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica. Vol. VIII/1: Ebn ʿAyyāš–Economy V. London and New York: Routledge & Kegan Paul. syf. 12–13. ISBN 978-1-56859-050-9.
  30. ↑ "ANŪŠTIGIN ḠARČAʾĪ". Encyclopaedia Iranica (İngilizce). Erişim tarihi: 9 Ekim 2026.
  31. ↑ Bosworth, Clifford Edmund (1978). "K̲h̲wārazm-S̲h̲āhs". In van Donzel, E.; Lewis, B.; Pellat, Ch. & Bosworth, C. E. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume IV: Iran–Kha. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-05745-6. OCLC 758278456.
  32. ↑ Richards, D. S. (2014). Annals of the Saljuq Turks: Selections from Al-Kamil Fi'l-Ta'rikh of Ibn Al-Athir. Taylor & Francis Group. ISBN 978-1-317-83254-6.
  33. 1 2 Özaydın, A. (1990). Muhammed Tapar devri Selçuklu tarihi (498-551/1105 1118), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  34. ↑ Köymen, M. A. (1993). Selçuklular devri Türk tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  35. 1 2 el- Bundari (1999). Zübdetü’n -nusra ve nuhbetü’l usra (Irak ve Horasan Selçukluları tarihi), Çev: K. Burslan, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  36. 1 2 Ahmed b. Mahmud, Selçuk-Nâme, Cilt: I-II, Hazırlayan: Erdoğan Merçil, Tercüman 1001 Temel Eser Serisi, İstanbul.
  37. ↑ Ergin Ayan, Ortaçağ Türk Devletlerinde Hanedan Evlilikleri, Gece Kitaplığı Yayınları, İstanbul, 2017.
Berkyaruk
Doğumu: 1080 Ölümü: 22 Aralık 1104
Resmî unvanlar
Önce gelen:
I. Mahmud
Büyük Selçuklu Sultanı
1092 - 1104		 Sonra gelen:
II. Melikşah