Ce-e oyunu

Ce-e oyunu, bebeklerle oynanan ve nesne sürekliliği ile ilişkili olan bir oyun türüdür. Birçok oynanış türü olan bu oyunun en bilinen türü 11 aylık ve öncesi çocuklar için şu şekilde oynanır:

Öncelikle bebeğin dikkati oynatan kişi üzerine çekilir, sonra oynatan kişi kendi yüzünü ve gözlerini kendi elleri yardımıyla kapatır; çocuk bu esnada oynatıcının ortamdan kaybolduğunu zanneder. Oynatıcı kısa bir süre bekledikten sonra ce-e diyerek ellerini açar ve yüzü ile gözü çocuğa görünür. Bu esnada çocuk yeniden ortama dahil olan oynatıcıyı görünce tepki verir.

Etimoloji

Baştaki "ce" sesi TDK'ya göre, "kucak çocuklarını, bebekleri eğlendirmek için çıkarılan ses" anlamına gelmektedir. Oyunun İngilizcedeki karşılığı olan "peekaboo" sözcüğü de benzer biçimde "peek" (gizlice bakmak) ve "boo" (şaşırtma ünlemi) sözcüklerinin birleşiminden türemiştir; oyunun İngiliz kültüründeki en eski yazılı kaydı 1590'lara, "bo-peep" adlı daha eski bir türevi ise 1520'lere kadar uzanmaktadır.

Tarihçe ve kültürlerarası yaygınlığı

Ebeveyn-bebek etkileşiminde yüzün gizlenip yeniden ortaya çıkarılmasına dayanan oyunlara dünyanın birçok kültüründe rastlanmaktadır. Araştırmacı Anne Fernald ve Daniela K. O'Neill'ın 17 farklı kültürü kapsayan karşılaştırmalı çalışmasına göre, bu oyunların kesin biçimde "evrensel" olduğu söylenemese de, görüldükleri her kültürde ortak yapısal özellikler taşıdıkları belirlenmiştir: bir dikkat çekme aşaması, bir gizlenme aşaması ve oynatıcının yeniden ortaya çıkışını belirten sesli bir "açılış" aşaması. Buna karşın, yeniden ortaya çıkış anında çıkarılan seslerin dilden dile büyük farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir: Avrupa dillerinde (Almanca, Fransızca, İtalyanca, İngilizce gibi) genellikle tiz ya da uzatılmış ünlemler kullanılırken, Japonca ve Korece gibi Doğu Asya dillerinde "inai inai ba" gibi anlamsız hece dizileri tercih edilmekte; Hintçe, Farsça, Portekizce, Tamilce, Xhosaca, Yunanca ve Malayca gibi dillerde ise yükselen tizlikten alçak ve vurgulu son hecelere kadar değişen örüntüler görülmektedir. Türkçedeki "ce-e" ünlemi de, oyunun bu evrensel sesli "açılış" örüntüsünün Türkçedeki bir örneği olarak değerlendirilebilir.

Gelişimsel önemi

Oyunun temelinde, bebeklerin belirli bir yaşa kadar henüz kazanmadığı nesne sürekliliği kavramı yer alır. Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramına göre nesne sürekliliği, duyusal-motor dönem boyunca aşamalı olarak kazanılan bir beceridir: 0-4 aylık bebeklerde nesnenin varlığına dair bir arayış gözlenmezken, 4-10 ay arasında kısmen gizlenmiş nesneler aranmaya başlanır, 10-12 aylık dönemde etkin arama davranışı gelişir (ancak bu dönemde bebekler nesneyi genellikle önceki gizlendiği yerde ararlar, "A-değil-B hatası" olarak bilinen bu eğilim tipiktir) ve tam anlamıyla nesne sürekliliği kavrayışı ancak 18-24 aylar arasında yerleşir. Ce-e oyunu, işte bu gelişim sürecinin erken evrelerinde, bebeğin oynatıcının "kaybolup" yeniden "ortaya çıkmasını" hem şaşırtıcı hem eğlenceli bulmasını sağlayan bir mekanizmaya dayanır.

Oyunun yalnızca bilişsel değil, sosyal ve dilsel bir işlevi olduğu da öne sürülmüştür. Psikolog Jerome S. Bruner ve V. Sherwood'un öncü çalışmasına göre ce-e oyunu, bebeğe belirli bir sıra ve kural yapısı içinde gerçekleşen toplumsal etkileşimin temel ilkelerini -sırayla davranma, beklenti oluşturma, tepki verme- örtük biçimde öğretir. Daha yakın tarihli bir araştırmada Nomikou ve arkadaşları, ce-e oyununun bebeğin erken dönemde anne-bebek etkileşimine etkin biçimde katılmasını sağlayan, konuşma öncesi bir "ön-diyalog" (protoconversation) işlevi gördüğünü öne sürmüştür.

Kaynakça