Eksilark

Beth Hatefutsoth'ta Eksilark Huna'yı tasvir eden bir sergi

Eksilark (İbranice: ראש הגולה, romanize: Rosh HaGola, "Sürgünün başı"; Aramice: ריש גלותא, romanize: Reysh Galuta veya Resh Galvata), Partlar, Sasaniler ve Abbasiler döneminden 1258'de Bağdat'ın Moğol istilasına kadar Mezopotamya'daki (günümüz Irak'ı) Yahudi cemaatinin lideriydi; devam eden siyasi gelişmeler nedeniyle aralıklı boşluklar oluştu. Eksilark, Yahudi cemaati tarafından Davud Hanedanı'nın kraliyet varisi olarak görülüyordu ve hem bir hahamlık otoritesi hem de Pers ve Arap sarayında soylu biri olarak önemli bir yere sahipti.

Sasani İmparatorluğu'nda sürgün yöneticisi, Doğu Hristiyan Kilisesi Katolikosluğu'nun siyasi eşdeğeriydi ve bu nedenle haham mahkemelerini yönetmek, Yahudi topluluklarından vergi toplamak, Babil'deki Talmud akademilerini denetlemek ve finanse etmek ve sürgün topluluğunun ihtiyaç sahibi üyelerine hayır amaçlı yeniden dağıtım ve mali yardımda bulunmak gibi topluma özgü örgütsel görevlerden sorumluydu. Sürgün yöneticisi pozisyonu kalıtsaldı ve Kral Davud'tan gelen antik çağlardan beri ataerkil kökeni olan bir aile tarafından süreklilik içinde sürdürülüyordu.

Buna atıfta bulunan ilk tarihi belgeler, Babil'in Part İmparatorluğu'nun son dönemlerine ait olduğu döneme aittir. Bu makam ilk olarak 2. yüzyılda ortaya çıkmış ve farklı Pers hanedanları (Partlar ve Sasaniler) altında 6. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. 5. yüzyılın sonları ve 6. yüzyılın başlarında II. Mer-Zotra, yaklaşık yedi yıl boyunca Medâin'den yönettiği siyasi olarak bağımsız bir devlet kurmuştur. Sonunda Pers Kralı I. Kubâd tarafından yenilmiş ve eksilark makamı bundan sonra bir süre azaltılmıştır. Bu makam, Arap Halifeliği'nin yönetimi altında 7. yüzyılda yeniden önem kazanmış ve eksilark makamı 11. yüzyıl boyunca Arap yetkililer tarafından atanmaya devam etmiştir.

Sürgündeki kişinin otoritesi, 825 yılında Memûn'un saltanatı sırasında ciddi bir meydan okumayla karşı karşıya kaldı. Memûn, herhangi bir dini cemaatten on kişiden oluşan bir grubun ayrı ayrı örgütlenmesine izin veren bir kararname yayınladı. Bu, Sura ve Pumbedita Talmud akademilerinin Geonim'unun güç ve etki için sürgündeki kişiyle rekabet etmesine olanak sağladı ve daha sonra Karaimler ile Rabbânî Yahudilik arasındaki daha geniş bir ayrılığa yol açtı.

Etimoloji

Eksilark kelimesi, İbranice ראש הגולה, romanize: Rosh HaGola kelimesinin Greko-Latince karşılığıdır ve tam anlamıyla "sürgündekilerin başı" anlamına gelir. Pozisyona benzer şekilde Aramice ריש גלותא, romanize: Reysh Galuta veya Resh Galvata ve Arapça رأس الجالوت, romanize: Raas al-Galut (Farsçaya سر جالوت olarak tercüme edilmiştir) deniyordu. Sürgündeki Yahudi halkına golah adı verildi (Yeremya 28:6, 29:1) veya galut (Yeremya 29:22). Kullanılan çağdaş Yunanca terim (Αἰχμαλωτάρχης, romanize: Aechmalotarches), kelimenin anlamıyla "tutsakların lideri" anlamına gelir.

Organizasyon yapısı

Eksilark'ların Davut ve Adem'e Soykütüğü, Avraham ben Tamim, Kahire Geniza

Her ne kadar 2. yüzyıldan önce bu makamdan bahsedilmese de Seder Olam Zutta, sürgün makamının M.Ö. 597'de Kudüs'ün ilk düşüşünün ardından Kral Yehoyakin ve sarayının Babil'e sürgüne gönderilmesinin ardından kurulduğunu ve 587'de Yehuda Krallığı'nın yıkılmasının ardından yapılan daha fazla sürgünün ardından daha da güçlendiğini iddia eder. Babil sürgününün tarihi, Arapların Babil'i yönetmeye başlamasından önce ve sonra olmak üzere iki ayrı tanımlanabilir döneme ayrılır. Talmud'da ilk kez bahsedildiği 2. yüzyıldan önce makam hakkında hiçbir şey bilinmemektedir; kökenleri hakkında herhangi bir ayrıntı da dahil. Genel olarak, Babil'in çeşitli bölgelerinde yoğun kitleler halinde yaşayan Yahudiler olan "Golah" ("diaspora")'ın, giderek birleşip bir örgüt oluşturma eğilimi gösterdiği ve bu eğilimin, Babil'de yaşayan Davud Hanedanı'nın soyundan gelenlere duyulan yüksek saygıyla birleşerek, bu hanedandan birinin "Golah'ın başı" olarak tanınmasına yol açtığı söylenebilir. Bu hanedanın itibarı kalıtsal hale geldi ve sonunda devlet tarafından tanındı ve böylece önce Arşak İmparatorluğu'nun, sonra da Sasaniler'in yerleşik bir siyasi kurumu haline geldi.

İlk dönem tarihinin başlıca kaynağı olan ve bize eksilark'ın hakları ve işlevleri hakkında tek bilgi veren Talmud literatüründe eksilarklık böyle bir şey olarak yer almaktadır. İkinci dönem olan Arap dönemi için, eksilarklık kurumunun çok önemli ve güvenilir bir açıklaması bulunmaktadır. Bu açıklama, birçok ayrıntının bu dönemden kaldığı düşünülebileceği için ilk dönem için de önemlidir.

Bağdat'ta mühür kullanma ayrıcalığı, eksilark ve geonim ile sınırlıydı. Halifenin yetkisi altında hizmet veren bu kişiler, Halifelik'te Yahudi halkı için en yüksek otorite olarak son derece güçlüydüler. Mühür kullanımı iç meselelerle sınırlı değildi; yetkileri Müslümanlar tarafından da tanınıyordu. Tudelalı Benjamin'in anlatımına göre:

"Hepsinin [Bağdat halifeliği altındaki Yahudilerin] başında, 'Efendimiz, tüm İsrail'in esaretinin başı' olarak adlandırılan Hisdai oğlu Daniel vardır. ... İslam'ın Efendisi Emîrü'l-mü'minîn'in eliyle İsrail'in tüm cemaatleri üzerinde yetki sahibi kılınmıştır ."

Eksilarklar

Tanah eksilarkları

Seder Olam Zutta'da adı geçen sürgün liderleri şunlardır; bunların çoğu muhtemelen efsanevi figürlerdir ve 1. Tarihler 3'teki metinde paralellikleri vardır:

Sasaniler döneminde eksilarklar

Seder Olam Zutta'da listelenen veya Talmud'da başka şekilde belirtilen muhtemel tarihi eksilarklar:

Arap yönetimi altındaki eksilarklar

Karaim eksilarkları

Aşağıda, sürgün yöneticisi I. Davud'un görev süresinin sona ermesinden sonra, 8. yüzyıldan itibaren göreve başlayan Karaim sürgün yöneticilerinin listesi yer almaktadır:

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. ↑ Grossman, A. (1985). "From Father to Son: The Inheritance of the Spiritual Leadership of the Jewish Communities in the Early Middle Ages / ירושת אבות בהנהגה הרוחנית של קהילות ישראל בימי הביניים המוקדמים"". Zion / ציון. ?: 189-220. ISSN 0044-4758. 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Eylül 2025.
  2. ↑ Max A Margolis and Alexander Marx, A History of the Jewish People (1927), s. 235.
  3. ↑ "The Real Messiah A Jewish Response to Missionaries" (PDF). www.jewsforjudaism.org. 29 Mayıs 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2025.
  4. ↑ "ZUṬRA, MAR, II. - JewishEncyclopedia.com". jewishencyclopedia.com. 9 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2025.
  5. ↑ Saperstein, Marc (1 Mart 2013). "Positions of Jewish Leadership: Sources of Authority and Power". European Judaism (İngilizce). 46 (1): 50-59. doi:10.3167/ej.2013.46.01.07.[ölü/kırık bağlantı]
  6. ↑ Aryanic.com. "سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي - يهوديان". icro.ir. 5 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2025.
  7. ↑ Townley, James (1856). Illustrations of biblical literature, exhibiting the history and fate of the sacred writings, from the earliest period to the present century; including biographical notices of translators and other eminent biblical scholars. By Rev. James Townley ...
  8. 1 2 "CONTENTdm". wayne.contentdm.oclc.org. 4 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Eylül 2025.
  9. ↑ Akhiezer, Golda; David, Greenberg (1 Ocak 2018). Historical Consciousness, Haskalah, and Nationalism among the Karaites of Eastern Europe: Karaite Texts and Studies, Volume 10. BRILL. doi:10.1163/9789004360587. ISBN 978-90-04-36058-7. 10 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  10. ↑ "Ahijah, 1st Exilarch | The House of David". The House of David (İngilizce). 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  11. ↑ "Ahijah - The 1901 Jewish Encyclopedia". StudyLight.org (İngilizce). 10 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  12. ↑ Neusner, Jacob (1963). "Some Aspects of the Economic and Political Life of Babylonian Jewry, Ca. 160-220 C. E." Proceedings of the American Academy for Jewish Research. 31: 165-196. doi:10.2307/3622402. ISSN 0065-6798. 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  13. ↑ "Huna I, 5th Exilarch | The House of David". The House of David (İngilizce). 19 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  14. ↑ Horayot 11b
  15. ↑ Goode, Alexander D. (1940). "The Exilarchate in the Eastern Caliphate, 637-1258". The Jewish Quarterly Review. 31 (2): 149-169. doi:10.2307/1452602. ISSN 0021-6682. 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  16. ↑ "HUNA - JewishEncyclopedia.com". jewishencyclopedia.com. 11 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  17. ↑ CHAPTER XCVIII, Routledge, 8 Mayıs 2018, ss. 71-7229 Eylül 2025
  18. ↑ Shabbat 56b
  19. ↑ "HUNA B. NATHAN - JewishEncyclopedia.com". www.jewishencyclopedia.com. 31 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2025.
  20. ↑ Herman, Geoffrey (2012). A Prince Without a Kingdom: The Exilarch in the Sasanian Era (İngilizce). Mohr Siebeck. s. 295. ISBN 978-3-16-150606-2.
  21. ↑ ספרות התורה שבעל-פה, סידרא: כתב-עת לחקר; Cohen, Avinoam (2011). "More on the Question of the Amora Mar Zutra as Exilarch ? A Study of Geonic Chronicles / עוד לשאלת כהונת האמורא מר זוטרא כראש גולה: עיון ברשימות היוחסין שמתקופת הגאונים". Sidra: A Journal for the Study of Rabbinic Literature / סידרא: כתב-עת לחקר ספרות התורה שבעל-פה: 19-60. ISSN 0334-6986. 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  22. ↑ Herman, Geoffrey (2012). A Prince Without a Kingdom: The Exilarch in the Sasanian Era (İngilizce). Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-150606-2.
  23. ↑ Neusner, Jacob. a history of the jews in babylonia v. later sasanian times (İngilizce). Brill Archive. s. 125.
  24. ↑ Franklin, Arnold (Nisan 2005). "Cultivating Roots: The Promotion of Exilarchal Ties to David in the Middle Ages". AJS Review (İngilizce). 29 (1): 91-110. doi:10.1017/S0364009405000048. ISSN 1475-4541. 3 Haziran 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  25. ↑ Mescheloff, David (2014). "תקצירים באנגלית / English Summaries". Sidra: A Journal for the Study of Rabbinic Literature / סידרא: כתב-עת לחקר ספרות התורה שבעל-פה. כט: V-X. ISSN 0334-6986. 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  26. ↑ Worman, E. J. (1908). "The Exilarch Bust?n?". The Jewish Quarterly Review. 20 (2): 211-215. doi:10.2307/1450853. ISSN 0021-6682. 5 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Eylül 2025.
  27. ↑ Graetz, Heinrich; Löwy, Bella; Bloch, Philipp (1891). History of the Jews. Cornell University Library. Philadelphia, The Jewish publication society of America.
  28. ↑ Neusner, Jacob. a history of the jews in babylonia v. later sasanian times (İngilizce). Brill Archive.
  29. ↑ Worman, E. J. (1 Ocak 1908). The Exilarch Bustānī. JSTOR. The Jewish Quarterly Review.
  30. ↑ Golb, Norman (19 Aralık 2013). Judaeo Arabic Studies (İngilizce). Routledge. s. 164. ISBN 978-1-134-39986-4.
  31. ↑ ""THE POLITICAL ROLE OF SOLOMON, THE EXILARCH, C.715-759 CE (PART 1)" (PDF). 23 Mart 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.
  32. ↑ Landman, Isaac (1940). The Universal Jewish Encyclopedia ...: An Authoritative and Popular Presentation of Jews and Judaism Since the Earliest Times (İngilizce). Universal Jewish Encyclopedia, Incorporated. s. 31.
  33. ↑ Roth, Norman (8 Nisan 2014). Medieval Jewish Civilization: An Encyclopedia (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-136-77155-2.

 Singer, Isidore, (Ed.) (1901–1906). "Exilarch". Yahudi Ansiklopedisi. New York: Funk & Wagnalls Company. 

Dış bağlantılar