
Hakkaniyet, veya nesafet (nasfet), temel olarak hukuki uyuşmazlıkların çözümünde uyuşmazlığın ve tarafların somut ve özel durumlarının da dikkate alınarak adalete uygun karar verilmesi anlamına gelen bir tabirdir. Kelime anlamıyla hak ve adalete uygunluk olan hakkaniyet, hukukta adaletsiz sonuçların önüne geçebilmek için hukuk kurallarının yorumu ve uygulaması aşamasında dikkate alınan bir yükümlülüktür. Buna göre hakim, uyuşmazlığın çözümünde uyuşmazlığın ve tarafların somut ve özel durumlarını da dikkate alarak adalete uygun bir karar vermeye çalışmalıdır.
Hakkaniyet kavramına ilişkin ilk fikirler Aristoteles'in epieikeia kavramına ilişkin görüşleriyle ortaya çıkmıştır. Aristoteles, hakkaniyeti yasaların eksik kısımlarını tamamlayan bir unsur olarak tanımlamıştır. Aristoteles'in ardından Roma hukukunda praetor'lar tarafından emretme yetkileri kullanılarak geliştirilen bazı kurallar, halihazırda uygulanan kuralların boşluklarını doldurmayı ve düzeltmeler yapmayı sağladı. Orta Çağda ise İngiliz topraklarında örf ve âdete bağlı olarak gelişen hukuk usulünde hakkını arayamayanlar doğrudan krala başvurmasının ardından kurulan Şansölye Mahkemelerinde de içtihat yoluyla yeni kurallar geliştirildi ve bu kurallar zamanla yerleşti. Modern çağda ise bazı ülkelerde medeni hukuk alanında var olan kurallar ve kanunlar tek bir medeni kanunda birleştirildi ve hakkaniyet burada çeşitli şekillerde tanımlanarak uygulama alanı buldu. Buna benzer bir ayrım hukuk ekollerinde de görülmüştür. Doğal hukuk ekolünde hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaya uygun şekilde uygulanması şeklinde ele alınırken hukuki pozitivizmde ise hukuk kurallarının yorumlanması perspektifinde incelenmektedir.
Hakkaniyet, farklı hukuk sistemlerinde farklı biçimlerde ortaya çıkmıştır. Kara Avrupası hukukunda çoğunlukla kanun hükümleri, dürüstlük kuralı ve hâkimin takdir yetkisi aracılığıyla; ortak hukuk sisteminde ise tarihsel olarak gelişmiş ayrı bir equity geleneği ve bu geleneğe özgü hukuki giderimler yoluyla uygulanır. Rusya ve Çin gibi sosyalist hukuk geleneğinden etkilenmiş sistemlerde hakkaniyet, adalet, makullük ve dürüstlük ilkeleriyle ilişkilendirilirken, İslam hukukunda istihsan, maslahat ve örf gibi kavramlar hakkaniyetle bağlantılı değerlendirme yöntemleri olarak ele alınır. Örf ve âdet hukukuna dayalı geleneklerde, uluslararası hukukta ve karma hukuk sistemlerinde de hakkaniyet farklı kurumlar ve hukuki yöntemler aracılığıyla kendini gösterir; ancak bu yaklaşımların tamamı aynı kavramsal çerçevede değerlendirilmez. Bunun yanı sıra hakkaniyetin hukuki güvenliği de ortadan kaldırmaması beklenir. Hukuk, adaletin sağlanması içindir. Bazen hukuk kuralları, genel ve soyut yapıları itibarıyla somut olaya uygulandığında adaletsizliğe neden olabilir. Bu nedenle burada oluşan adaletsizliğin giderilmesi hakkaniyet yoluyla gerçekleştirilir. ABD'li filozof John Rawls ise Bir Adalet Teorisi isimli kitabında adaletin hakkaniyet olarak anlaşılması gerektiğini ileri sürmektedir.
Yargısal karar verme sürecinde hakkaniyet, genel hukuk kurallarının somut olayın özellikleri dikkate alınarak uygulanmasına, hakimin takdir yetkisinin kullanılmasına ve hukuki normların yorumlanmasına katkı sağlar. Hakkaniyete dayalı değerlendirmelerin hukuki dayanaklara ve somut gerekçelere dayanması, kararların denetlenebilirliği bakımından önem taşır. Bununla birlikte hakkaniyetin esnek ve yoruma açık niteliği, hukuki güvenlik, belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle zaman zaman gerilim yaratabilir. Bununla birlikte hakimin kişisel değer yargılarının kararları etkilemesi ve benzer olaylarda farklı sonuçlara ulaşılması ihtimalini de beraberinde getirebilir. Bu nedenle hakkaniyet, pozitif hukukun yerine geçen bağımsız bir adalet anlayışı olarak değil, hukuki sınırlar içerisinde uygulanan ve hukuk kurallarının somut olaylarda adil sonuçlar doğurmasına yardımcı olan tamamlayıcı bir ölçüt olarak değerlendirilir.
Kelime anlamıyla hakkaniyet, hak ve adalete uygunluk anlamına gelmektedir. Hukuki anlamda ise adaletsizliği engellemek için hukuk kurallarının yorumunda ve uygulamasında dikkate alınması gereken bir yükümlülük olarak tanımlanır. Buna göre hakkaniyet, hukuki uyuşmazlıkların çözümünde uyuşmazlığın ve tarafların somut ve özel durumlarını da göz önünde bulundurarak adalete uygun karar verme çabasıdır.
Bir hukuk kuralının, somut olaya uygulanması ilgilileri için yeterince adil bir sonuç doğurmuyorsa söz konusu olmaktadır. Bu sayede genel normun, somut olaya uygulanması, boşlukların doldurulması ve gerektiğinde normun yumuşatılması sağlanmaktadır. Ancak burada da kuralın dışına çıkılması ve hukuka aykırı bir karar verilmesi söz konusu olamaz. Karar verilirken kuralın çizdiği sınırların, amacının ve korumak istediği menfaatin dikkate alınması gerekmektedir.

Hakkaniyet kavramına ilişkin ilk fikirler, Aristoteles'in epieikeia kavramına ilişkin görüşleriyle ilişkilidir. Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde hukukun genel kurallar koyduğunu ve bazı somut olayların bu genel kurallar kapsamında tam olarak düzenlenemeyeceğini belirtmiştir. Bu gibi durumlarda hakkaniyetin, kanunun genelliğinden kaynaklanan eksikliğin somut olayın özellikleri dikkate alınarak giderilmesiyle ilişkili olduğunu ifade etmiştir.
Roma hukukunda ise yargı işlerinde görevli ve yetkili olan praetor'lar, sahip oldukları imperium (emretme) yetkisini kullanarak ius civile ile konulan hukuk kurallarına dayanarak ius honorarium adı verilen kurallar oluşturdular. Bu kuralların amacının ius civile'yi ortadan kaldırmak değil; onun sertliğini yumuşatmak olduğu belirtilmiştir. Papinianus, ius honorarium ile ius civile'ye destek olmayı, boşluklarını doldurmayı ve düzeltmeler yapılmasının amaçlandığını ifade etmiştir. Bu şekilde, praetor'lar tarafından ius civile'de yer almayan yeni, dava, hak ve def'iler oluşturulmuştur.
Bugünkü İngiltere'de doğan ve oradan ABD, Kanada, Avustralya, Hindistan ve eski İngiliz sömürgesi ülkelerde de uygulama alanı bulan ortak hukuk (common law), 1066'da İngiltere'nin Normanlar tarafından istila edilmesinin ardından ülkenin değişik yerlerine gezici yargıçların gönderilmesiyle başlamıştır. O zamana kadar ülkede değişik bölgelerde değişik şekillerde yerleşmiş olan örf ve âdete dayanan kurallar, gezici yargıçlarla birlikte ülke genelinde ortak olarak uygulanmaya başlandı. Ancak bu sistemin katı ve şekilci oluşu nedeniyle bu mahkemelerde adalet bulamayanlar, doğrudan krala başvurmaya başladı. Bu iş zamanla kral adına Şansölye tarafından yürütülmeye başlandı ve Şansölye Mahkemesi kuruldu.
Şansölye Mahkemeleri de Roma hukukundaki ius civile - ius honorarium ayrımına benzer şekilde common law sisteminde yer almayan içtihatlar geliştirdi. Bu içtihatlarla gelişen hukuk, Anglo-Sakson hukuk sisteminde hakkaniyet hukuku (equity law) adıyla yerleşti. Zamanla common law ile equity law kuralları birbiriyle çatışmaya başlayınca, Kral I. James çelişki halinde equity law kurallarına üstünlük tanınmasına karar verdi. 1800'lü yılların sonunda çıkan bir yasayla mahkemelere duruma göre her iki sistemi de uygulama yetkisi verildi.
Kara Avrupası hukuk sistemine tâbi ülkelerde 1800'lü yıllardan itibaren kanunlarda kodifikasyon (tedvin -birleştirme, toplama-) hareketi başladı. Fransa'da 1804, İtalya'da 1866, Almanya'da 1900, İsviçre'de ise 1907'de çıkarılan Medeni Kanun ile bu ülkelerdeki medeni hukuk tedvin edilmiş oldu.
Hakkaniyete ilişkin hükümler ise ülkelere göre farklı yorumlamalara tabidir. Fransız Medeni Kanununda, hakimin baktığı bir davaya ilişkin uygulayacağı bir kural bulunmayışı nedeniyle hüküm vermekten kaçınması yasaklanmıştı. Alman Medeni Kanununda ise borcun dürüstlük ve iyi niyet kurallarına (Treu und Glauben) uygun şekilde ödenmesi gerektiği hüküm altına alınarak hakkaniyet değerlendirmesi kanunun içine yerleştirilmiştir. İsviçre Medeni Kanununda ise hakimin kanunda hüküm yoksa örf ve âdete bakacağı, burada hüküm bulamaması halinde kendisi kural koyacak olsaydı nasıl koyacak ise o doğrultuda hüküm vermesi düzenlenmiştir.
Çağdaş hukuk sistemlerinde hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaylara uygulanmasında ve hukukî sonuçların belirlenmesinde dikkate alınan bir kavram olarak yer almaktadır. Hakkaniyet bazı hukuk sistemlerinde kanunun açıkça öngördüğü bir değerlendirme ölçütü olarak kullanılırken, bazı sistemlerde hâkimin takdir yetkisi, hukuk kurallarının yorumlanması veya hukuk boşluklarının doldurulması için kullanılmaktadır.
Hakkaniyet sadece özel hukukla sınırlı olmayıp anayasa hukuku, idare hukuku, insan hakları hukuku ve uluslararası hukuk gibi farklı hukuk alanlarında da görülmektedir. Özellikle temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması, tazminat miktarlarının belirlenmesi, taraflar arasındaki menfaatlerin dengelenmesi ve uluslararası uyuşmazlıkların çözümü gibi konularda hakkaniyet çeşitli hukuk düzenleri tarafından farklı biçimlerde kullanılmaktadır.
Ortak hukuk sisteminde tarihsel olarak common law yanında gelişen equity law kuralları ve hukuk yolları varlığını sürdürürken, Kara Avrupası hukuk sistemlerinde hakkaniyet daha çok kanunun yorumlanması, hâkimin takdir yetkisi ve açık uçlu hukuk kuralları aracılığıyla hukuk düzeninin bir parçası hâline gelmiştir.
Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde epieikeia (hakkaniyet) kavramına ilişkin görüşlerini paylaşmıştır. Ona göre hukuk kuralları, kapsayıcılığını artırmak için daha genel hükümler içerebilirken somut olayda doğrudan uygulanabilecek bir hüküm olmayabilir. Böyle bir durumda hakkaniyet devreye girer ve yasanın eksik olan kısımlarını tamamlar. Yazar, Retorik isimli kitabında ise bu kavramı yine yasalardaki boşluklar üzerinden tanımlar. Buna göre hakkaniyet, yazılı yasanın ötesine geçen bir adalet türüdür. Her olayı birebir kapsayan bir hukuk kuralı oluşturulması zordur, bu nedenle hukuk kuralları genel kapsamlı olarak yazılır. Genel kapsama göre suçlu görünen ancak gerçekte suçsuz olan bir kişinin suçsuz bulunmasını sağlayacak olan şey hakkaniyettir.
Aristoteles'e göre hakkaniyet, adalete uygundur. Fakat burada bahsedilen adalet, hukuk kurallarının gösterdiği adaletten farklı bir kavramı ifade eder. Hukuk kurallarının genel ifadelerle somut bir olaya ilişkin hüküm içermediği durumlarda, hakkaniyet devreye girerek oradaki boşluğu doldurur.
Doğal hukuk (tabiî hukuk), doğadan (tabiattan) kaynaklanan hukuku ifade eder. Bir anlamda olması gereken, yani ideal hukuku tanımlar. Bu anlayışta hukuk ve adalet kavramları özdeştir. Buna göre, bir şey hukuka aykırı ise aynı zamanda adalete de aykırıdır. Doğal hukuk hem hukuki hem de ahlaki bir özellik taşımaktadır. Doğru ve yanlışın evrensel ilkeleri olduğu kabul edilen normatif önermeler bu anlayışın kapsamını oluşturur. Bu nedenle bütün insanlara, diğerlerine karşı ödevler yükler.
Doğal hukukun kaynağı olan "doğa (tabiat)" kavramından ne anlaşıldığı yüzyıllar içinde değişim göstermiştir. İlk Çağda bu kavram insan tabiatı olarak anlaşılmıştır. Buna göre hukukun temeli tabiat düzeninde bulunur. Burada hukukun kaynağı biyolojik tabiat olarak kabul edilmekteydi. Orta Çağda ise bunun yerini tabiatı yarattığı düşünülen tanrı ve tanrısal irade almıştır. Buna göre hukuk, tanrının emirlerinden oluşan düzeni, yani dini ifade etmektedir. Yeni Çağdan itibaren ise hukuk, temelini akıldan aldığı görüşü yerleşmiştir. Ancak buradaki akıl herhangi bir kişi veya kişilerin aklı değil, soyut bir beşeri akıldır. İnsan aklı, iyiyi ve kötüyü ayırt edebilir. Hukuk da bunu yapabilen insan aklının bir emri niteliği taşır.
Doğal hukuk yaklaşımının temelinde adalet düşüncesi yer almaktadır. Bu durumda, ancak âdil olan düzenlemelerin hukuk olarak adlandırılması doğru olacaktır. Ancak her normatif düzenlemenin yasal koşullara uyularak gerçekleştirilmiş olması, onu hukuksal kılmamaktadır. Buna ek olarak düzenlemenin bir de değer boyutu bulunmaktadır ve bu değer adalet değeri olarak adlandırılmaktadır. Hukuksal düzenlemeler adalet değerini gerçekleştirmeye ya da korumaya yönelmekle ön plana çıkmalıdır. Kısaca ifade etmek gerekirse, doğal hukuk, insanlar tarafından konulan kuralların insan aklı, insan doğası ya da Tanrısal düzen aracılığıyla elde edilen doğal hukuk ilkelerine, bir başka deyişle, adalete uygun olması gerektiğini savunan bir hukuk okulu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yaklaşıma göre hukuk ya da hukuk kuralları, insandan ve insan iradesinden bağımsız bir şekilde var olmaktadır. İnsanlar, kendilerinin dışında zaten var olan bu kuralları akıl yoluyla keşfederler.
Bu kapsamda hakkaniyet, doğal hukuktan kaynaklanan ahlaki bir ilke olarak ele alınmaktadır. Hukuk kuralları yorumlanırken de bu ilkeye başvurulmaktadır. Nitekim kanunlar yalnızca kanun koyucunun belirlediği kurallardan ibaret değildir. Bu kurallar, adalet ve ahlaki ilkeler açısından da değerlendirilmelidir. Bu bağlamda hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaya uygun şekilde yorumlanmasıdır.

Doğal hukuka karşıt olarak hukuki pozitivizm, hukukun insanlar tarafından oluşturulmuş bir olguyu ifade ettiğini ileri süren bir teoridir. Buna göre geçerli olan hukuk, halihazırda yürürlükte olan kurallardır. Olması gereken hukuk yasalaştırılmadıkça veya mahkemeler tarafından uygulanmadıkça hukuk sisteminin bir parçası kabul edilmez.
Hukuki pozitivizm üç kategoriye ayrılmıştır. Bunlardan ilki iradeci anlayıştır. İradeci anlayışa göre hukuk, kendiliğinden oluşmamış; bir irade tarafından oluşturulmuştur. Bu irade zamana göre tanrı, hükümdar(lar) veya kanun koyucu olarak kabul edilmiştir. John Austin, bu akıma göre hukuku "egemenin emri" olarak tanımlamıştır. Austin, egemeni herkesin kendisine itaat ettiği ancak kendisinin hiç kimseye itaat etmediği kişi olarak tanımlar. Bu egemen, bir veya birden fazla kişi veyahut bir heyet olabilir.
Hukukun bir irade ürünü olduğunu değil de yine hukukun kendisinden doğduğunu savunan ikinci görüş ise normcu pozitivizmdir. Buna göre hukuk kuralları, başka hukuk kurallarının öngördüğü kişi ve/veya kurullar tarafından, yine bu kuralların öngördüğü usul ve esaslar dahilinde oluşturulmaktadır. Hans Kelsen'e göre hukuk, normlardan oluşur. Bu normlar, hiyerarşik bir şekilde sıralanır. Her norm, bir üstündeki normun öngördüğü kişi veya kişiler tarafından ve öngörülen usule göre konulur. Yani normu başka bir norm oluşturur.
Günümüzde ise pozitivizm anlayışına yukarıdaki iki görüşe ek üçüncü bir görüş eklenmiştir. Analitik ve modern pozitivizm olarak açıklanan bu kavram ile hukuk normcu pozitivizm yaklaşımına kıyasla daha esnek ve dile dayalı bir çerçeveye oturtulmaktadır. H. L. A. Hart, hukuku bir kurallar sistemi olarak açıklamaktadır. Ona göre ahlaki ilkeler, hukuk sistemi tarafından tanınırsa hukuk kuralı kapsamına girebilir. Bu yönüyle bu fikir, yumuşak (kapsayıcı) pozitivizm olarak adlandırılır. Buna karşılık Joseph Raz ise hukuku sadece toplumsal olgulardan doğan yasalarla sınırlı olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle onun görüşü de sert (dışlayıcı) pozitivizm olarak adlandırılmaktadır.
Hukuki pozitivizm, hukuk kurallarının geçerliliği ile ahlaki doğruluğu arasında zorunlu bir ilişki bulunmadığını savunur. Bu yaklaşım açısından hakkaniyet, kendiliğinden ve her durumda hukukun üzerinde yer alan bir ölçüt olarak kabul edilmez; ancak hukuk düzeni, hakkaniyeti hukuk kurallarının yorumlanmasında veya uygulanmasında dikkate alınacak bir ölçüt olarak tanıyabilir. Bu durumda hakkaniyetin hukukî kararlardaki işlevi, hukuk düzeninin ilgili kurallarına ve hâkime tanınan yetkiye bağlıdır.
Hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaylara uygulanmasında olayın kendine özgü koşullarının dikkate alınmasıyla ilişkilidir. Genel ve soyut kuralların her olayın özelliklerini önceden kapsayamaması nedeniyle hakime takdir yetkisi tanınabilir. Bu bağlamda hakkaniyet, hukuk kurallarının yorumlanmasında, somutlaştırılmasında ve belirli durumlarda adil bir sonuca ulaşılmasında yer alır.
Hakkaniyet, hukuk kurallarının katı uygulanmasının somut olayda doğurabileceği sonuçları düzeltmeye yönelik bir yargısal değerlendirme biçimi olarak ele alınabilir. Gerald J. Postema'ya göre hakkaniyete dayalı yargısal takdir, hukuk devleti ilkesiyle zorunlu olarak çelişmez; aksine, özel hukukta somut olayın özelliklerine uygun adaleti gerçekleştirmek bakımından hukukun tamamlayıcı bir unsuru olabilir. Postema, hakkaniyete ilişkin takdir yetkisinin hukuk düzeniyle kurumsal ve sistematik bir çerçeve içinde ilişkilendirilebileceğini savunur.
Hakkaniyet ile hukuki güvenlik arasındaki ilişki, somut olay adaleti ile hukuk kurallarının öngörülebilirliği arasındaki dengeyi gündeme getirir. Hakkaniyet somut olayın özelliklerini dikkate almayı sağlarken hukuki güvenlik, kişilerin hukuk kurallarını anlayabilmesini ve hukuki sonuçları makul ölçüde öngörebilmesini amaçlar. Bu nedenle hakkaniyetin uygulanması, hukuki güvenliği ortadan kaldıracak keyfî bir değerlendirmeye değil, hukuk düzeni içinde gerekçelendirilebilir ve tutarlı bir takdire dayanmalıdır.
Adalet, kelime anlamıyla herkese kendine uygun düşeni, kendi hakkı olanı vermek, yasalarla sahip olunan hakların herkes tarafından kullanılmasını sağlamaktır. Bunun dışında, herkesin hakkının gözetilmesi ve hakkaniyet gibi karşılıkları da bulunmaktadır.
Adalet kavramından ne anlaşıldığı yıllar içerisinde farklı görüşlerle şekillenmiştir. Aristoteles, adaleti fazilet olarak tanımlamaktadır. Fazilet ise kişinin insanlık uğruna üzerine düşeni yerine getirmesidir. Ona göre adalet, toplum hayatı ve devlet yönetimi açısından önem taşımaktadır. Ulpianus, adaleti şerefli yaşamak, başkalarına zarar vermemek ve herkese ait olanı vermek olarak tanımlamaktadır. Bununla birlikte, adaletin herkese ait olanı vermek konusunda devamlı ve istikrarlı bir irade olduğunu da vurgular. Hugo Grotius, adaleti ahde vefa (söze bağlılık) olarak tanımlarken Thomas Hobbes ise sözleşmeye uyulmamasını adaletsizlik olarak tarif etmiştir. Immanuel Kant ise adaleti Ulpianus gibi tanımlamıştır.
Hukuk kuralları, toplumsal ihtiyaçların karşılanması ve insan ilişkilerinde adaletin sağlanması için vardır. Bu kuralların, toplumsal düzenin sağlanmasının yanı sıra insanların ihtiyaçlarını karşılaması ve adalet duygularını da tatmin etmesi beklenir. Bu noktada adalet iki farklı şekilde ele alınır. Denkleştirici adalet esasına göre insanların kişisel ve özel durumları dikkate alınmaksızın aynı muameleye tabi tutulmaları gerekir. Burada taraflar arası eşitlik, mutlak olarak uygulanır. Dağıtıcı adalet anlayışında ise herkesin kendi kişisel ve toplumsal durumu dikkate alınır. Buna göre kişinin hakları ve ödevleri, kendi durumuna ve niteliğine göre farklı olacaktır.
Hukuk kurallarının genel ve soyut yapısı, somut olaylarda olduğu gibi uygulanması adaletsizliğe neden olabilmektedir. Böyle bir durumda, ortaya çıkan adaletsizliğin giderilmesi hakkaniyet olarak tanımlanır. Hakkaniyete uygun çözümün bulunması, mevcut hukuk kurallarıyla gerçeklik ve adalet arasında da köprü kurulmasını sağlar.

ABD'li filozof John Rawls, Bir Adalet Teorisi isimli kitabında adaletin hakkaniyet olarak anlaşılması gerektiğini ileri sürer. Bu teori, bir toplumun adil olması için gereken şey hakkaniyete uygunluktur. Rawls, bu eserinde adil toplumu tüm yurttaşlarının kişisel hak ve özgürlüklerini koruyan kurumları olan ve kaynakların dağıtımını en uygun şekilde sağlayan toplum olarak tarif eder.
Rawls, toplumsal kurumların ilk erdeminin adalet olduğunu ileri sürer. Ona göre adaletin konusu temel toplumsal yapıdır. Rawls, başlangıç aşamasında adalet ilkelerinin ne olacağı ve bu ilkeleri insanların tarafsız ve eşit olarak nasıl belirleyecekleri konusunu tartışır. Başlangıç aşamasında (original position) tüm bireyler eşit ve rasyonel bir kavrayışa sahiptirler; bu nedenle adalet ilkeleri üzerinde uzlaşabileceklerdir. Bu durum biçimsel olarak adil hale getirilebilirse toplumsal yapılar da adil hale gelebilecektir. Bu nedenle başlangıçta eşit rasyonelitede olan insanların bilinmezlik peçesi (veil of ignorance) ile çevrelenmeleri gerekir. Bu kapsamda; kimse toplumdaki konumunu, sosyal statüsünü, aynı şekilde fiziksel ve akli kapasitesini, doğal beceri ve yeteneklerin dağılımındaki şansını da bilmez. Tarafların bu şekilde yeterli adalet duygusuna sahip ve rasyonel olmaları, kendi öz çıkarlarını ölçebilecek yeterliliğe sahip olmaları sonucunu doğurur. Böylece bu bilinmezlik peçesi ardında belirlenecek adalet ilkeleri, toplumsal sürecin de adil olmasını sağlayacaktır.
Bilinmezlik peçesi arkasındaki bu kişiler, ekonomik ve sosyal durumlarını, etnik kökenlerini, dinlerini, cinsiyetlerini, zeki ve sağlıklı olup olmadıklarını yaşamda hangi ahlaki idealler ya da iyi anlayışını benimsediklerini bilmemektedir. Rawls'a göre başlangıç konumundaki bu kişiler adalet ilkelerini en iyi belirleyebilecek kişiler durumundadır. Bu kişilerin kendileri için en iyi olanı seçmek istemesi, herkes için de en iyi olanı seçmesi sonucunu doğuracaktır.
Kara Avrupası hukuk sisteminde hakkaniyet, hukuk kurallarının uygulanmasında ve hakime tanınan takdir yetkisinin kullanılması noktasında farklı şekillerde ele alınmaktadır:
Fransız Medeni Kanununda hakimin baktığı bir davaya ilişkin uygulayacağı bir kural bulunmayışı nedeniyle hüküm vermekten kaçınması yasaktır. Bununla birlikte sözleşmelerin müzakere edilmesi, kurulması ve ifa edilmesi hususları dürüstlük kurallarına uygun şekilde yerine getirilmelidir. Buna ilişkin düzenlemeler kamu düzenine ilişkindir. Bu kapsamda Fransız hukukunda hakkaniyet ile dürüstlük kuralı arasında doğrudan bir bağ mevcuttur.
Alman Medeni Kanunu, borcun dürüstlük ve iyi niyet kurallarına (Treu und Glauben) uygun şekilde ödenmesi gerektiğini düzenlemektedir. Kanunun 241. maddesi, borç ilişkisinin içeriğine göre tarafların birbirlerinin haklarını, hukuki menfaatlerini ve diğer menfaatlerini gözetme yükümlülüğünü düzenlemektedir. Böylece hakkaniyet, Alman hukukunda dürüstlük ve iyi niyet kapsamı içinde yer almıştır.
İsviçre Medeni Kanununa hakimin önüne gelen bir uyuşmazlıkla ilgili olarak kanunda hüküm olmaması halinde örf ve âdete bakacağı, burada hüküm bulamaması halinde kendisi kural koyacak olsaydı nasıl koyacak ise o doğrultuda hüküm vermesi düzenlenmiştir. Buna göre hakimin vereceği hükmün adalet ve hakkaniyet ilkelerine uygun olması gerekir. Kanun, herkesin hukuki haklarını kullanırken ve yükümlülüklerini ifa ederken dürüstlük kurallarına uygun davranmasını emrederken hakkın kötüye kullanılmasını ise yasaklamaktadır.
Bugünkü İngiltere topraklarında Şansölye Mahkemelerinin kurulmasının ardından gelişen süreçte hakkaniyet, genel adalet anlayışına göre karar verilmesinin yanında belirli bir edimin yerine getirilmesine yönelik olarak bir şeyi yapma veya yapmaktan kaçınma gibi giderim yöntemleri geliştirilmesini sağlamıştır. Bu yöntem, ortak hukuk kaynaklı kuralların yetersiz olduğunun düşünüldüğü zamanlarda uygulama alanı buldu.
İngiliz hukuk sisteminin uygulandığı ABD'de de temel olarak ortak hukuk anlayışı ile hakkaniyet (equity) arasındaki ayrım İngiltere'de olduğu gibi devam etmiştir. Ancak bu ayrım 1938 yılında çıkarılan bir yasa ile sona ermiş ve her iki sistem birleştirilmiştir.
Sosyalist anlayışa sahip hukuk sistemlerinin bulunduğu ülkelerde hakkaniyet kavramının ele alınışı ülkelere göre farklılık gösterebilmektedir.
Rusya Federasyonu Medeni Kanununda kanun hükmünün doğrudan uygulanmasının mümkün olmadığı durumlarda tarafların hak ve yükümlülüklerinin medeni hukuk mevzuatının genel ilkeleri ve anlamı ile dürüstlük, makullük ve adalet gerekleri esas alınarak belirlenmesi gerektiği hüküm altına alınmıştır. Kanunun buna ilişkin maddesinde ayrıca doğrudan düzenlenmeyen ve uygulanabilir örf ve âdet bulunmayan ilişkilerde, benzer ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarının uygulanması öngörülmüştür. Bununla birlikte kanun, medeni hukuka tabi ilişkilerin kurulması, kullanılması ve korunması, bu kapsamdaki yükümlülüklerin yerine getirilmesi aşamasında dürüst davranılması gerektiğini ele almaktadır. Hukuka veya dürüstlük ilkelerine aykırı davranışları nedeniyle kimsenin avantaj elde edemeyeceği de kanunda yer alan hükümlerdendir.
Çin Halk Cumhuriyeti Medeni Kanununda ise hakkaniyet ilkesine doğrudan yer verilmektedir. Kanunun altıncı maddesi ile kişiler, hakkaniyet ilkesine uymalı ve tarafların hak ve yükümlülüklerini makul biçimde belirlemelidir. Kanunun yedinci maddesi ise dürüstlük ilkesine uyulmasını, doğru davranılmasını ve verilen taahhütlerin yerine getirilmesini öngörmektedir. Onuncu maddede ise uyuşmazlıkların kanuna uygun şekilde çözülmesi gerektiği, kanunda hüküm bulunmayan hallerde ise kamu düzeni ve genel ahlak kurallarına uygun olmak şartıyla örf ve âdet kurallarının uygulanabileceği hüküm altına alınmıştır.
İslam hukukunda hakkaniyetle ilgili olabilecek kavramlar olarak fıkıh usullerinden istihsan, maslahat ve örf gösterilir. Bu kavramların somut olayların özelliklerinin ve hukukî gerekçelerin değerlendirilmesi bakımından önem taşıdığı ifade edilmekle birlikte, Batı hukukundaki hakkaniyet (equity) anlayışıyla aynı anlamda kullanılmasının doğru olmayacağı da söylenmektedir.
Kelime anlamıyla istihsan, bir şeyi güzel, iyi olarak kabul etmek, tercih etmek gibi anlamlara gelir. Fıkıh usulünde ise istihsan, müçtehidin şer'i bir nedene dayanarak bir hükümden ayrılarak diğer hükmü tercih etmesidir. Daha çok Hanefi mezhebinde karşılaşılan bu yöntem, bir uyuşmazlıkta yerleşik kurala göre hüküm verilmesi halinde genel hukuk politikası açısından bir olumsuzluk oluşacak ise ondan ayrılıp daha genel ilkelere göre hüküm vermek anlamına gelir. Bu yönüyle istihsan, adalet ve hakkaniyet ilkeleri kapsamında genel bir kuraldan istisna etmek olarak da tanımlanmaktadır.
İstihsan faaliyetinde kanunun ruhunun araştırılması ve hakkaniyete uygun bir çözüm bulunması ilkesi yer almaktadır. Böylece yerleşmiş hukuk ilkeleriyle gerçeklik ve adalet arasında bağlantı kurulduğu düşünülmektedir.
Maslahat, faydalı olanı almak, zararlı olanı kaldırmak olarak tanımlanmaktadır. İslam'ın, bir din olarak kulların dünya ve ahiret maslahatını temin etmeyi ve korumayı amaçladığı belirtilmektedir. Hukuk açısından da maslahat, adalet, hikmet ve rahmet gibi ilkeler dikkate alınarak belirlenmektedir. Zira kişisel ve öznel fayda anlayışının dinin hükümlerinin önüne geçmemesi gerekmektedir. Bu nedenle maslahat, İslam'ın genel ilkeleri, maksatları ve hükümleri ışığında değerlendirilmiş ve kriterleri de bu kapsamda belirlenmeye çalışılmıştır.
İslam hukuku literatüründe örf, insanların çoğunluğunun veya bir cemiyetin benimsediği ve alışkanlık haline getirdiği eylemler olarak tanımlanmaktadır. Buna göre bir şeyin örf olarak kabul edilebilmesi için insanların çoğunluğu tarafından kabul edilmesi gerekmektedir. Örf, zamanla gelişir ve sonraki nesiller tarafından öncekilerden alınarak devam ettirilir. İslam hukukunda bazen doğrudan Kur'an tarafından örfe itibar edilmesi öngörülmüştür. Çünkü örf anlayışında da maslahat ve insanlardan zorluğu kaldırma esası dikkate alınmaktadır.
Afrika ülkelerinde temel olarak örf ve âdete dayalı bir hukuk söz konusu olsa da tek tip bir hukuktan bahsetmek mümkün değildir; zira bu teamüller bölgeden bölgeye farklılık göstermektedir. Afrika'daki geleneksel uyuşmazlık çözüm yöntemlerinde arabuluculuk, müzakere ve uzlaşma gibi kavramlar görülmektedir. Geleneksel uyuşmazlık çözüm yöntemleri bazı topluluklarda erişilebilirlik, yerel dilin kullanılması ve taraflar arasındaki ilişkilerin korunması gibi özellikleriyle öne çıkmaktadır. Bu sistemlerde uyuşmazlıkların çözümü, yalnızca taraflar arasındaki hukuki sorunun belirlenmesi açısından değil; topluluk içindeki barışın ve ilişkilerin yeniden kurulmasına da yönelmektedir. Burada tarafların görüşlerini ifade edebilmeleri önem arz etmektedir. Uyuşmazlığın çözümünde ise toplumsal koşullar dikkate alınmaktadır. Afrika toplumlarındaki adalet ve hakkaniyet anlayışının, Batı hukuk sistemlerinde kullanılan kavramlarla her zaman aynı anlamı taşımadığı, geleneksel süreçlerde adaletin insan onurunun korunması ve ilişkilerin yeniden kurulmasıyla bağlantılı olduğu belirtilmektedir.

Uluslararası hukukta hakkaniyet, hukuk kurallarının yorumlanmasında ve uygulanmasında dikkate alınabildiği gibi, tarafların kabulüyle uyuşmazlığın doğrudan hakkaniyete göre çözülmesine de imkan sağlayabilir. İkinci yolun uygulanmasına Latince ex aequo et bono çözüm yolu adı verilmektedir. Bu yöntem, uyuşmazlığın çözümünde hakkaniyet (nısfet) yollarının kullanılmasını öngörmektedir. Buna göre uyuşmazlık, hukuk kuralları dışında hakkaniyet ilkeleriyle de çözümlenebilir. Ancak bunun için tarafların bu yolda anlaşması şarttır.
Birleşmiş Milletler üyesi ülkeler arasındaki devletlerarası uyuşmazlıklar Uluslararası Adalet Divanında görülür. Divanın çalışma şartlarını düzenleyen Uluslararası Adalet Divanı Statüsüne göre Divan'a sunulan uyuşmazlıklar uluslararası hukuka göre çözülmektedir. Bununla birlikte tarafların açıkça rızası var ise hakkaniyete göre de uyuşmazlık çözülebilir (ex aequo et bono).
Bunun dışında özellikle deniz sınırlarının belirlenmesinde de hakkaniyet esasına dikkat edilmektedir. Uluslararası Adalet Divanı, Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı davalarında, kıta sahanlığının sınırlandırılmasının hakkaniyet ilkeleri dikkate alınarak gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Karma hukuk sistemlerinde, birden fazla hukuk geleneği aynı düzenin içinde yer almaktadır. Bu farklı hukuk gelenekleri birlikte veya ayrı uygulama alanı bulabilir. Karma hukuk sistemlerinin oluşumunda tarihsel gelişim, farklı hukuk geleneklerinin etkisi ve hukuki kurumların zaman içerisinde değişmesi rol oynayabilmektedir. Bu sistemlerde hakkaniyet, karma hukuku oluşturan hukuk geleneklerine göre farklı şekillerde ortaya çıkabilmektedir.
Karma hukuk sistemlerinin karşılaştırmalı incelenmesinde İskoçya, Güney Afrika, Louisiana ve Quebec gibi hukuk düzenleri örnek gösterilebilir. Bu sistemlerde medeni hukuk ve ortak hukuk geleneklerinin tarihsel etkileri farklı biçimlerde ortaya çıkmıştır. Örneğin İskoçya ve Güney Afrika hukuk sistemleri, medeni hukuk geleneğinin ortak hukuk etkisiyle geliştiği karma hukuk düzenleri olarak incelenmektedir.
Karma hukuk sistemlerinde hakkaniyetin kapsamı ve sınırlarının, ilgili hukuk düzeninin kaynakları ve kurumları dikkate alınarak belirlenmesi gereklidir. Bir sistemde hakkaniyet, ortak hukuk geleneğinden gelen belirli hukuki giderimler aracılığıyla uygulanabilirken, başka bir sistemde hakkaniyetle ilişkili değerlendirmeler medeni hukuk kuralları, örf ve âdet hukuku veya farklı hukuk geleneklerinin etkileşimi çerçevesinde ortaya çıkabilir. Bu nedenle karma hukuk sistemlerinde hakkaniyetin incelenmesi, sistemin karma niteliğinin belirlenmesinden ayrı olarak, hakkaniyetle ilişkili kuralların ve kurumların doğrudan araştırılmasını gerektirir.
Hakkaniyet, yargı sürecinde genel ve soyut nitelikli hukuk kurallarının uyuşmazlıklara, bu uyuşmazlıkların somut ve özel nitelikleri dikkate alınarak uygulanmasına yönelik bir kriterdir. Hakimin uyuşmazlığın çözümünde olayın somut niteliklerini ve tarafların menfaatlerini göz önünde bulundurması önem taşımaktadır. Bu yönüyle hakkaniyet, hukuk kurallarının uygulanması ile uyuşmazlıkta adalet ilkelerine uygun bir sonuca varılması arasında bağlantı oluşturur. Zira hakkaniyet, hukuk kurallarının keyfi biçimde değiştirilmesini veya göz ardı edilmesini değil; bu kuralların çizdiği sınırlar içerisinde durmayı gerektirir.
Somut olayın özelliklerinin öncesinde tamamıyla belirlenemediği ve bazı koşulların değerlendirilmesi gereken durumlarda kanun koyucu, hakime takdir yetkisi tanıyabilir. Türk Medeni Kanunu, kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerinin ya da haklı sebeplerin göz önünde tutulması gereken konularda hakimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vereceğini hükme bağlamıştır. Bu takdir yetkisi sınırsız olmayıp kanunun çizdiği sınırlar, somut olayın koşulları ve objektif ölçütler çerçevesinde kullanılmalıdır. Bu nedenle hakkaniyet, takdir yetkisinin keyfi kullanılmasını sağlayan değil, bu yetkinin hukuka uygun ve adil bir sonuca yönelmesini amaçlayan bir ölçüt niteliği taşır.
Hakkaniyet, hukuk normunun yorumlanmasında, somut olayın özelliklerinin göz önünde bulundurulmasında ve normun uygulanmasının adil olmayan sonuçlara yol açmasının önlenmesinde rol oynayabilen bir kavramdır. Nitekim hakkaniyet, yalnızca somut olayda adil bir sonuca ulaşma amacıyla değil, hukuk normlarının yorumlanması, düzeltilmesi ve hukuki boşlukların doldurulması süreçlerinde de kullanılmaktadır. Bununla birlikte hakkaniyete dayalı yorum, hukuk kuralının lafzından, amacından ve hukuk düzeninin temel ilkelerinden bağımsız biçimde gerçekleştirilemez.
Hakkaniyet, yargı mercilerinin kararlarında yalnızca kararın sonucunu belirleyen bir ölçüt olarak değil, hakimin değerlendirme ve gerekçelendirme sürecinin bir unsuru olarak da yer alabilir. Hakimin hakkaniyeti dikkate aldığı durumlarda somut olayın hangi özelliklerini neden dikkate aldığını ve ulaştığı sonucun hukuki dayanaklarını gerekçeli kararında açıklaması gerekir. Bu nedenle hakkaniyet değerlendirmesinin yargı kararlarında görünür hale gelmesi, gerekçenin somut olayla bağlantılı ve denetlenebilir olmasını gerektirir. Bu kapsamda yapılan bazı çalışmalarda da hakkaniyetin yargı kararlarının gerekçesinden bağımsız bir sonuç ölçütü değil, hukuki değerlendirmeyi somut olayın koşullarıyla ilişkilendiren unsurlardan biri olarak ele alındığı tespit edilmiştir.
Hakkaniyetin mahkemelerin karar verme sürecinde kullanılması, hakimin takdir yetkisinin ve bu yetki kapsamında yaptığı değerlendirmenin denetim dışında olduğu anlamına gelmez. Hakimin hakkaniyete dayalı değerlendirmesi, yürürlükteki hukuk kurallarına, somut olayın özelliklerine ve kararın dayandığı hukuki gerekçelere uygun olmalıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemelerin kararlarını yeterli gerekçeyle açıklaması gerektiğini, tarafların davanın sonucuna etkili temel iddialarının karşılanmasının önem taşıdığını kabul etmektedir. Bu çerçevede hakkaniyet değerlendirmesi, hâkimin sınırsız takdirine bırakılmış bir alan olmayıp kararın hukuka uygunluğu, gerekçesi ve kanun yolları aracılığıyla denetlenebilir niteliktedir.

Hakkaniyete dayanılarak pozitif hukukun katı kurallarının yumuşatılması, hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkelerinin çizdiği sınırlar içerisinde mümkündür. Hakim, hakkaniyete göre karar verirken kendisine takdir yetkisi tanıyan hukuk kuralının amacına ve dayandığı değerlere bağlı kalmalı; yürürlükteki hukuk kurallarını kişisel adalet anlayışına göre değiştirmemelidir. Bu nedenle hakkaniyet, hukukun uygulanmasını tamamlayan bir ölçüt niteliğinde olup açık kanuni düzenlemeleri keyfî biçimde bertaraf etme yetkisi olarak değerlendirilemez.
Hakkaniyetin esnek ve somut olayın özelliklerine göre şekillenen yapısı, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle zaman zaman çatışabilir. Hukuki güvenlik, bireylerin hukuki ilişkilerinin sonuçlarını makul ölçüde öngörebilmelerini ve hukuk kurallarının istikrarlı biçimde uygulanmasını gerektirirken hakkaniyet, her olayın kendine özgü koşullarının dikkate alınmasına imkan tanır. Bu iki yaklaşım arasındaki dengenin kurulamaması, benzer olaylarda farklı sonuçlara ulaşılmasına ve hukuki öngörülebilirliğin zayıflamasına yol açabilir.
Hakkaniyetin somut olayın koşullarına ve adil sonuç düşüncesine dayanması, değerlendirme sürecinde öznel unsurların etkili olabilmesi ihtimalini de beraberinde getirir. Özellikle hakimin kişisel değer yargılarının veya adalet anlayışının karar üzerinde belirleyici hâle gelmesi, benzer olaylarda farklı sonuçlara ulaşılmasına ve yargısal uygulamada tutarsızlıklara neden olabilir. Bu durum, hakkaniyetin hukuki bir ölçüt olmaktan çıkarak kişisel kanaate veya keyfî tercihe dönüşmesi tehlikesini doğurur. Bu tehlikenin önlenebilmesi için hâkimin olayın önemli unsurlarını tespit etmesi, değerlendirmesini objektif dayanaklara dayandırması ve ulaştığı sonucu somut gerekçelerle açıklaması gerekir.
Hakkaniyet kavramına yöneltilen temel eleştiriler, kavramın kesin ve herkes tarafından kabul edilen bir tanımının bulunmaması, uygulama alanının genişliği ve değerlendirmede öznel unsurların etkili olabilmesi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Hakkaniyetin somut olayın özelliklerine göre farklı biçimlerde yorumlanabilmesi, hakimlerin aynı hukuki sorun karşısında farklı sonuçlara ulaşmasına neden olabilir. Ayrıca hakkaniyetin kapsamının açık biçimde belirlenmediği durumlarda hâkimin takdir yetkisinin genişlemesi ve hukuk kurallarının uygulanmasında yeknesaklığın zedelenmesi ihtimali ortaya çıkar.
Genel ve soyut hukuk kurallarının her somut olayın kendine özgü koşullarını bütünüyle karşılaması mümkün olmadığından, hakkaniyet bu kuralların uygulanmasında ortaya çıkabilecek adaletsiz sonuçların önlenmesine katkı sağlar. Bununla birlikte hakkaniyetin bu işlevini yerine getirebilmesi, hukuki güvenlik, belirlilik ve eşitlik ilkeleriyle dengeli biçimde uygulanmasına bağlıdır. Dolayısıyla hakkaniyet, pozitif hukukun yerine geçen veya ondan bağımsız bir adalet anlayışını ifade eden bir kavram değil, hukuk kurallarının somut olaylarda adil ve makul sonuçlar doğurmasına yardımcı olan tamamlayıcı bir hukuksal ölçüttür.