Doğal hukuk kavramı
Doğal hukuk (tabiî hukuk), doğadan (tabiattan) kaynaklanan hukuku ifade eder. Bir anlamda olması gereken, yani ideal hukuku tanımlar. Bu anlayışta hukuk ve adalet kavramları özdeştir. Buna göre, bir şey hukuka aykırı ise aynı zamanda adalete de aykırıdır.Kdş gözler 2013 s58 Doğal hukuk hem hukuki hem de ahlaki bir özellik taşımaktadır. Doğru ve yanlışın evrensel ilkeleri olduğu kabul edilen normatif önermeler bu anlayışın kapsamını oluşturur. Bu nedenle bütün insanlara, diğerlerine karşı ödevler yükler.
Doğal hukukun kaynağı olan "doğa (tabiat)" kavramından ne anlaşıldığı yüzyıllar içinde değişim göstermiştir. İlk Çağda bu kavram insan tabiatı olarak anlaşılmıştır. Buna göre hukukun temeli tabiat düzeninde bulunur. Burada hukukun kaynağı biyolojik tabiat olarak kabul edilmekteydi. Orta Çağda ise bunun yerini tabiatı yarattığı düşünülen tanrı ve tanrısal irade almıştır. Buna göre hukuk, tanrının emirlerinden oluşan düzeni, yani dini ifade etmektedir. Yeni Çağdan itibaren ise hukuk, temelini akıldan aldığı görüşü yerleşmiştir. Ancak buradaki akıl herhangi bir kişi veya kişilerin aklı değil, soyut bir beşeri akıldır. İnsan aklı, iyiyi ve kötüyü ayırt edebilir. Hukuk da bunu yapabilen insan aklının bir emri niteliği taşır.
Doğal hukukun hakkaniyetle ilişkisi
Doğal hukuk yaklaşımının temelinde adalet düşüncesi yer almaktadır. Bu durumda, ancak âdil olan düzenlemelerin hukuk olarak adlandırılması doğru olacaktır. Ancak her normatif düzenlemenin yasal koşullara uyularak gerçekleştirilmiş olması, onu hukuksal kılmamaktadır. Buna ek olarak düzenlemenin bir de değer boyutu bulunmaktadır ve bu değer adalet değeri olarak adlandırılmaktadır. Hukuksal düzenlemeler adalet değerini gerçekleştirmeye ya da korumaya yönelmekle ön plana çıkmalıdır. Kısaca ifade etmek gerekirse, doğal hukuk, insanlar tarafından konulan kuralların insan aklı, insan doğası ya da Tanrısal düzen aracılığıyla elde edilen doğal hukuk ilkelerine, bir başka deyişle, adalete uygun olması gerektiğini savunan bir hukuk okulu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yaklaşıma göre hukuk ya da hukuk kuralları, insandan ve insan iradesinden bağımsız bir şekilde var olmaktadır. İnsanlar, kendilerinin dışında zaten var olan bu kuralları akıl yoluyla keşfederler.
Bu kapsamda hakkaniyet, doğal hukuktan kaynaklanan ahlaki bir ilke olarak ele alınmaktadır. Hukuk kuralları yorumlanırken de bu ilkeye başvurulmaktadır. Nitekim kanunlar yalnızca kanun koyucunun belirlediği kurallardan ibaret değildir. Bu kurallar, adalet ve ahlaki ilkeler açısından da değerlendirilmelidir. Bu bağlamda hakkaniyet, hukuk kurallarının somut olaya uygun şekilde yorumlanmasıdır.
Hukuki pozitivizm
Doğal hukuka karşıt olarak hukuki pozitivizm, hukukun insanlar tarafından oluşturulmuş bir olguyu ifade ettiğini ileri süren bir teoridir. Buna göre geçerli olan hukuk, halihazırda yürürlükte olan kurallardır.Kdş Gözler 2013 s 58 Olması gereken hukuk yasalaştırılmadıkça veya mahkemeler tarafından uygulanmadıkça hukuk sisteminin bir parçası kabul edilmez.
Hukuki pozitivizm üç kategoriye ayrılmıştır. Bunlardan ilki iradeci anlayıştır. İradeci anlayışa göre hukuk, kendiliğinden oluşmamış; bir irade tarafından oluşturulmuştur. Bu irade zamana göre tanrı, hükümdar(lar) veya kanun koyucu olarak kabul edilmiştir. John Austin, bu akıma göre hukuku "egemenin emri" olarak tanımlamıştır. Austin, egemeni herkesin kendisine itaat ettiği ancak kendisinin hiç kimseye itaat etmediği kişi olarak tanımlar. Bu egemen, bir veya birden fazla kişi veyahut bir heyet olabilir.
Hukukun bir irade ürünü olduğunu değil de yine hukukun kendisinden doğduğunu savunan ikinci görüş ise normcu pozitivizmdir. Buna göre hukuk kuralları, başka hukuk kurallarının öngördüğü kişi ve/veya kurullar tarafından, yine bu kuralların öngördüğü usul ve esaslar dahilinde oluşturulmaktadır. Hans Kelsen'e göre hukuk, normlardan oluşur. Bu normlar, hiyerarşik bir şekilde sıralanır. Her norm, bir üstündeki normun öngördüğü kişi veya kişiler tarafından ve öngörülen usule göre konulur. Yani normu başka bir norm oluşturur.
Günümüzde ise pozitivizm anlayışına yukarıdaki iki görüşe ek üçüncü bir görüş eklenmiştir. Analitik ve modern pozitivizm olarak açıklanan bu kavram ile hukuk normcu pozitivizm yaklaşımına kıyasla daha esnek ve dile dayalı bir çerçeveye oturtulmaktadır. H. L. A. Hart, hukuku bir kurallar sistemi olarak açıklamaktadır. Ona göre ahlaki ilkeler, hukuk sistemi tarafından tanınırsa hukuk kuralı kapsamına girebilir. Bu yönüyle bu fikir, yumuşak (kapsayıcı) pozitivizm olarak adlandırılır. Buna karşılık Joseph Raz ise hukuku sadece toplumsal olgulardan doğan yasalarla sınırlı olarak tanımlamaktadır. Bu nedenle onun görüşü de sert (dışlayıcı) pozitivizm olarak adlandırılmaktadır.
Hukuki pozitivizm ve hakkaniyet
Hukuki pozitivizm, hukuk kurallarının geçerliliği ile ahlaki doğruluğu arasında zorunlu bir ilişki bulunmadığını savunur. Bu yaklaşım açısından hakkaniyet, kendiliğinden ve her durumda hukukun üzerinde yer alan bir ölçüt olarak kabul edilmez; ancak hukuk düzeni, hakkaniyeti hukuk kurallarının yorumlanmasında veya uygulanmasında dikkate alınacak bir ölçüt olarak tanıyabilir. Bu durumda hakkaniyetin hukukî kararlardaki işlevi, hukuk düzeninin ilgili kurallarına ve hâkime tanınan yetkiye bağlıdır.
