Halifax Belediye Binası'nda 1901 yılında tasarlanmış bir komisyon odası.
Komisyon veya komite; bir müzakereci meclise veya başka bir organizasyon yapısına bağlı olan, bir veya daha fazla kişiden oluşan bir organdır. Bir komisyon, tek başına bir meclis formu veya nihai bir karar alma organı olarak kabul edilmeyebilir. Genellikle bir meclis veya kuruluş, konuları tüm genel kurulun veya organizasyonun tek başına inceleyebileceğinden daha ayrıntılı ve derinlemesine araştırmak amacıyla komisyonlara havale eder. Komisyonlar, kuruluşun türüne ve ihtiyaçlarına bağlı olarak farklı işlevlere sahip olabilir ve çalışma biçimleri değişiklik gösterebilir.
Bir yasama organı üyesine, belirli bir komisyonda görev yapma hakkı veren bir komisyon üyeliği/görevi tevdi edilebilir.
Amaç
Bir müzakereci meclis veya başka bir kuruluş, meclisin çalışmalarına yardımcı olmak üzere bir veya daha fazla kişiden oluşan bir komisyon veya "komite" oluşturabilir. Büyük kuruluşlarda işlerin büyük bir kısmı komisyonlarda yürütülür. Komisyonlar, normal şartlarda bilgi paylaşımı ve eylem koordinasyonu sağlama imkanı bulamayan, bir kuruluşun farklı bölümlerindeki ilgili uzmanlığa sahip kişileri resmi bir çatı altında bir araya getirmenin bir yoludur. Bakış açılarını genişletme ve sorumlulukları paylaşma gibi avantajları olabilir. Ayrıca, uzmanlık bilgisi veya teknik değerlendirme gerektiren konularda eylem planları önermek üzere uzmanlardan oluşan komisyonlar da atanabilir.
İşlevler
Komisyonlar birkaç farklı işleve hizmet edebilir:
Yönetişim
Tüm üyelerin kuruluşun genelini etkileyen kararlara katılmasının çok zor veya imkansız olduğu büyük organizasyonlarda, bir yönetim kurulu gibi daha küçük bir organa karar alma, bütçe harcama veya eyleme geçme yetkisi verilir. Bir yönetişim komisyonu, yönetim kurulunun performansını ve politikasını gözden geçirmek ve yönetim kurulu üyeliği için adaylar göstermek üzere ayrı bir komisyon olarak kurulur.
Koordinasyon ve idare
Büyük bir organ, daha özel işlevlere sahip küçük komisyonlara bölünebilir. Denetim komisyonu, seçim komisyonu, finans komisyonu, kaynak geliştirme komisyonu ve program komisyonu buna örnek gösterilebilir. Büyük kongreler veya akademik konferanslar genellikle kuruluşun üyelerinden kurulan bir koordinasyon komisyonu tarafından organize edilir.
Araştırma ve öneriler
Potansiyel veya planlanan bir proje ya da değişiklik hakkında araştırma yapmak ve önerilerde bulunmak üzere komisyonlar oluşturulabilir. Örneğin, büyük bir sabit sermaye yatırımı düşünen bir kuruluş; seçenekleri incelemek ve üst yönetime ya da yönetim kuruluna öneriler sunmak üzere birkaç kişiden oluşan geçici bir çalışma komisyonu kurabilir.
Disiplin
Bir kuruluşun üyelerine yönelik disiplin prosedürlerini yürütmek amacıyla bir disiplin komisyonu kurulabilir.
Kararsızlık yöntemi
Hassas, elverişsiz veya ilgisiz konuları komisyonlara havale ederek bir halkla ilişkiler taktiği yürüten kuruluşlar; resmi bir eylemsizlik veya kayıtsızlık politikası ilan etmeksizin meseleleri göz ardı edebilir, oyalayabilir veya askıya alabilir. Ancak bu durum, geciktirici bir taktik olarak kabul edilebilir.
Güç ve yetki
Genel olarak komisyonların, kendilerini oluşturan ana kurula rapor vermeleri zorunludur. Kendisini oluşturan üst kurul tarafından açıkça yetkilendirilmedikçe, genellikle bağımsız hareket etme veya karar alma güçleri yoktur. Seçim hesap verebilirliği de komisyon faaliyetlerini etkileyebilen bir unsurdur.
Resmî prosedürler
1918 yılında Finlandiya Helsinki'deki Heyetler Evi'nde Finlandiya Parlamentosu Anayasa Hukuku Komisyonu toplantısı. Komisyon başkanı K. J. Ståhlberg, masanın sol ucunda arkası kameraya dönük olarak oturmaktadır.
Yasama organlarındaki komisyonlar veya tüzüğü olan kurumsal yapılar gibi resmi durumlarda bir komisyon kurulduğunda, komisyon için bir başkan belirlenir. Bazen bir başkan vekili veya başkan yardımcısı da atanabilir. Komisyon başkanının toplantıları organize etmesi yaygın bir uygulamadır. Komisyon üyelerinin yüz yüze katılamadığı durumlarda, bu toplantılar video konferans veya diğer dijital araçlar vasıtasıyla da gerçekleştirilebilir.
Başkan, toplantıların yürütülmesinden sorumludur. Görevleri arasında tartışmayı uygun konuda tutmak, üyelere söz hakkı vermek ve komisyonun neye karar verdiğini teyit etmek yer alır. Robert's Rules of Order Newly Revised (RONR) kurallarına göre komisyonlar, neyin tartışıldığı açık olduğunda resmi önergeler gerektirmemesi gibi gayriresmi prosedürleri izleyebilirler. Resmiyet düzeyi komisyonun büyüklüğüne ve türüne bağlıdır; bazen kritik konuları ele alan daha büyük komisyonlar daha resmi süreçler gerektirebilir.
Toplantı tutanakları, toplantılarda alınan kararların resmi kaydıdır. Sekreter olarak atanan bir kişi tarafından tutulabilir. Çoğu kuruluşta komisyonların resmi tutanak tutması zorunlu değildir. Ancak bazı organlar, özellikle komisyonların kamuya açık toplantı yasalarına tabi resmi yapılar olması durumunda tutanak tutulmasını şart koşar.
Komisyonlar haftalık veya daha sık olmak üzere düzenli aralıklarla toplanabileceği gibi, ihtiyaç doğdukça düzensiz aralıklarla da toplantıya çağrılabilir. Toplantıların sıklığı, komisyonun iş yüküne ve bağlı olduğu ana kurulun ihtiyaçlarına bağlıdır.
Komisyon çalışmasını tamamladığında, sonuçları bir rapor halinde ana kurula sunar. Rapor; kullanılan yöntemleri, ortaya çıkarılan gerçekleri, ulaşılan sonuçları ve varsa önerileri içerebilir. Komisyon rapor sunmaya hazır değilse ara rapor sunabilir veya meclis, konunun doğrudan genel kurulda ele alınabilmesi için komisyonu görevden azledebilir. Ayrıca, komisyon üyeleri görevlerini yerine getirmiyorsa, atama yetkisine sahip merci tarafından görevden alınabilir veya değiştirilebilirler. Rapor sunulduktan sonra komisyonun varlığının devam edip etmeyeceği komisyonun türüne bağlıdır. Genellikle kuruluş tüzüğü veya kuralları tarafından kurulan daimi komisyonların varlığı devam ederken, belirli bir amaç için oluşturulan geçici (özel) komisyonlar nihai raporlarını sunduktan sonra fesh olur.
Komisyona havale (önerge)
Parlamento usulünde, komisyona havale önergesi, başka bir önergeyi incelenmek üzere bir komisyona göndermek için kullanılır.
Komisyona havale önergesi, konunun hangi komisyona gönderileceğini belirtmelidir; eğer komisyon sevk edilen önerge amacıyla özel olarak atanmış geçici bir komisyonsa, tüzükte aksi belirtilmedikçe komisyon üye sayısını ve bunların seçim yöntemini de açıkça tanımlamalıdır.
Ana önergeye ilişkin olarak, konunun komisyona sevk edildiği sırada henüz karara bağlanmamış olan tüm değişiklik önergeleri de ana önergeyle birlikte komisyona gider.
Konu komisyona sevk edildikten sonra, ancak komisyon tavsiyelerini meclise rapor etmeden önce, komisyonu görevden çekme önergesi verilerek ilgili konunun komisyonun gündeminden çıkarılması sağlanabilir.
Yeniden komisyona gönderme
Amerika Birleşik Devletleri Temsilciler Meclisi'nde, bir tasarıyı yeniden komisyona gönderme önergesi talimatlı veya talimat olmaksızın yapılabilir. Önerge talimatsız yapılırsa, yasa tasarısı veya karar tasarısı basitçe komisyona geri gönderilir. Önerge talimatla yapılır ve kabul edilirse, söz konusu komisyonun başkanı tasarıyı yeni metin düzenlemesiyle birlikte derhal Genel Kurul'a geri rapor eder. Bu anlamda, talimatla yeniden komisyona gönderme önergesi fiilen bir değişiklik önergesi (tadilat) işlevi görür.
Tüm meclisin değerlendirmesine yönelik varyasyonlar
Robert's Rules of Order Newly Revised (RONR) kaynağında, komisyona havale önergesinin, konuyu daha küçük bir gruba devretmeyen, aksine meclisin tüm genel kurulunun konuyu komisyonlara tanınan daha geniş bir tartışma özgürlüğüyle ele almasına izin veren üç varyasyonu vardır. Bu formlar; komisyon halinde toplanma, yarı komisyon halinde toplanma ve resmi olmayan değerlendirmedir. Bu önergelerden herhangi birinin kabul edilmesi, bir üyenin kaç kez söz alabileceğine dair sınırları ortadan kaldırır. The Standard Code of Parliamentary Procedure (Standart Parlamento Usulü Kodu) resmi olmayan değerlendirme biçimine sahipken, "komisyon halinde toplanma" veya "yarı komisyon" usullerine yer vermez.
Komisyonu görevden çekme
Robert's Rules of Order Newly Revised kurallarında, komisyonu görevden çekme önergesi, bir konuyu komisyon nihai raporunu sunmadan önce komisyonun elinden almak için kullanılır. Üst bir komisyon, bu önergeyi kendi alt komisyonunu görevden çekmek için kullanabilir.
Eğer komisyon öngörülen sürede rapor sunmadıysa veya meclis komisyonun ara raporunu görüşüyorsa, bu önerge için salt çoğunluk oyu yeterlidir. Aksi takdirde, önceden bildirimde bulunmak şartıyla salt çoğunluk; üçte iki çoğunluk veya tüm üye tam sayısının salt çoğunluğu gerekir.
The Standard Code of Parliamentary Procedure uyarınca, bir önergeyi veya konuyu komisyona sevk etmiş olan meclis, salt çoğunluk oyu ile bunu istediği zaman komisyondan geri çekebilir, başka bir komisyona sevk edebilir veya sorunun kendisine doğrudan karar verebilir.
Büyük bir yönetim kuruluna sahip olan kuruluşlar (uluslararası sendikalar, binlerce hissedarı olan büyük şirketler veya ulusal/uluslararası kuruluşlar), işlerini yürütmek üzere yönetim kurulunun daha küçük bir birimi olan ve icra komitesi adı verilen bir organa sahip olabilir. İcra komitesi, gerçek bir komisyondan ziyade daha çok bir yönetim kurulu gibi işlev görebilir. Ayrıca, bir icra komitesi ancak kuruluşun tüzüğünde veya esas sözleşmesinde açık bir hüküm bulunması halinde kurulabilir (yani bir yönetim kurulu, yetkisi olmaksızın bir icra komitesi atayamaz). İcra komitesinin üyeleri, kuruluşun kurallarına bağlı olarak genel seçme yetkisine sahip üyeler veya yönetim kurulu tarafından seçilebilir ve genellikle CEO ile kuruluştaki ilgili direktörlüklerden sorumlu başkan yardımcılarından oluşur. Nasıl kurulursa kurulsun, bir icra komitesi yalnızca kuruluşun yönetim belgelerinin kendisine verdiği güç ve yetkilere sahiptir. Bazı durumlarda yönetim kurulu veya kuruluş adına hareket etme yetkisi bulunurken, diğer durumlarda yalnızca tavsiyelerde bulunabilir.
Uzlaşma komisyonu
Ulusal düzeydeki hükûmetlerde bir uzlaşma komisyonu bulunabilir. İki meclisli bir yasama organındaki uzlaşma komisyonu, her iki kamaranın farklı versiyonlarını kabul ettiği belirli bir yasa tasarısı üzerinde uzlaşmacı ortak bir metin oluşturmaktan sorumludur.
Amerika Birleşik Devletleri Kongresi'ndeki bir uzlaşma komisyonu, Temsilciler Meclisi ve Senatodan gelen müzakerecilerden oluşan geçici bir kuruldur. Kamaralardan biri diğerinin orijinal tasarısını doğrudan kabul etmedikçe, uzlaşma metni komisyondan çıktıktan sonra her iki kamaradan da geçmek zorundadır. Bu komisyon genellikle her iki kamarada yasayı ilk olarak inceleyen daimi komisyonların kıdemli üyelerinden oluşur.
Uzlaşma komisyonlarını kullanan diğer ülkeler arasında Fransa, Almanya, Japonya ve İsviçre yer alır. Kanada'da uzlaşma komisyonları 1947'den beri kullanılmamaktadır. Avrupa Birliği (AB) yasama sürecinde, benzer bir komisyona 'Uzlaştırma Komitesi' adı verilir; bu komite, Konsey'in ikinci okumada Avrupa Parlamentosu tarafından değiştirilerek kabul edilen bir metni onaylamaması durumunda "trilog" müzakerelerini yürütür. Diğer Avustralya parlamentolarında bu uygulama gözden düşmüş olsa da, Güney Avustralya Parlamentosu, ihtilaflı tasarılar üzerinde kapalı kapılar ardında uzlaşma sağlamak amacıyla her iki kamaradan "Yöneticiler Konferansı" atamaya düzenli olarak devam etmektedir.
Türkiye'de TBMM bünyesinde 2016 yılında anayasa değişikliği için temsil edilen tüm partilerin katılımıyla oluşturulmuş "Anayasa Uzlaşma Komisyonu" kurulmuştur.
Terimin farklı kullanımı
Sivil toplum kuruluşlarında veya derneklerde "konferans komitesi" terimi farklı bir anlama gelebilir. Bu anlam, kuruluşun düzenlediği konferanslar veya kongrelerle ilişkilidir. Bu tür etkinlikleri organize etmekten sorumlu olan komitelere "konferans/organizasyon komitesi" denebilir.
İhtisas komisyonu
İhtisas komisyonu veya daimi komisyon, bağlı olduğu ana meclise görevlerini yerine getirmesinde yardımcı olmak üzere kalıcı bir şekilde kurulan politik veya müzakereci bir alt birimdir; örneğin savunma, sağlık, dışişleri veya ticaret ve sanayi gibi belirli ve kalıcı bir politika alanında toplanır. Bir daimi komisyona, kuruluş belgeleri veya içtüzük vasıtasıyla belirli bir iş alanında yetki ve kapsam tanınır. İhtisas komisyonları, işlevlerine bağlı olarak düzenli veya düzensiz aralıklarla toplanır ve yönetim organının sonraki resmi kararlarıyla (kanun veya iç tüzük değişiklikleri yoluyla) komisyon feshedilene kadar kendilerine verilen yetki veya denetim gücünü korurlar.
Yasama organları
2018 yılında Polonya Sejm binasında Sosyal Politika ve Aile Komisyonu ile Eğitim, Bilim ve Gençlik Komisyonu'nun ortak toplantısı
Hükûmet düzeyindeki yasama komisyonlarının çoğu ihtisas komisyonudur. Bu ifade, aşağıdaki ülkelerin yasama organlarında resmi olarak kullanılır:
Amerika Birleşik Devletleri yasalarına göre daimi bir komisyon, Amerika Birleşik Devletleri Temsilciler Meclisi ve Amerika Birleşik Devletleri Senatosu içtüzükleri tarafından kalıcı olarak yetkilendirilmiş bir Kongre komisyonudur. 1946 Yasama Yeniden Yapılanma Kanunu, komisyon sayısını büyük ölçüde azaltmış ve kurallardaki düzenli değişikliklerle güncellenerek bugün hala kullanımda olan yasama komisyonu yapısını kurmuştur.
Kuruluşlardaki daimi komisyon örnekleri
Kuruluşlardaki daimi komisyonlara örnek olarak; denetim komisyonu, seçim komisyonu, finans komisyonu, kaynak geliştirme komisyonu, yönetişim komisyonu ve program komisyonu verilebilir. Tipik olarak daimi komisyonlar çalışmalarını yıl boyunca yürütür ve raporlarını kuruluşun yıllık genel kurul toplantısında sunarlar. Bu komisyonların varlığı, üyeleri değişebilse de raporlarını sunduktan sonra da devam eder.
Aday belirleme komisyonu
Aday belirleme komisyonu veya aday gösterme komitesi, bir kuruluştaki idari makamlar veya yönetim kurulu için adaylar göstermek amacıyla oluşturulan bir gruptur. Kuruluşun içinden üyelerden oluşabileceği gibi, bazen bir yönetişim komisyonu bu rolü üstlenebilir. Kuruluşa bağlı olarak, bu komisyon aktif olarak aday aramakla yetkilendirilebileceği gibi, yalnızca üyelerden gelen adaylık başvurularını kabul etme ve adayların uygunluğunu doğrulama yetkisine de sahip olabilir.
Bir aday belirleme komisyonu, seçiciler kuruluna benzer şekilde çalışır; temel fark, komisyonun seçimleri dışından "yazılan" veya aday gösterilen mevcut adayların daha sonra genel üyelik tarafından oylanarak göreve getirilmesidir. Şirketler, ticari kuruluşlar, sosyal ve sportif gruplar ile özellikle kulüpler tarafından sıklıkla başvurulan bir yönetişim yöntemidir. Amaç, komisyonun üyelerin çıkarlarını en iyi şekilde temsil eden nitelikli ve bilgili kişilerden oluşmasını sağlamaktır. Ticari işletmeler söz konusu olduğunda, uzmanlıklarından yararlanmak amacıyla dışarıdan bağımsız direktörler de getirilebilir.
Ödül adaylıkları bağlamında, bir aday belirleme komisyonu; başkaları tarafından kalitesi veya değeri açısından değerlendirilecek kişi ya da eserleri aday göstermek amacıyla, özellikle sanat dallarında veya sanayi ürün ve hizmetlerinde ödüller vermek üzere kurulabilir. Buradaki amaç standartları güncellemek, belirlemek ve yüksek seviyede tutmaktır.
Yönlendirme komitesi (Yürütme kurulu)
Yönlendirme komitesi, bir kuruluş içindeki projeye rehberlik, yön ve kontrol sağlayan bir komitedir. Terim, İngilizce'de bir aracın tekerleklerinin dönüş açısını değiştiren direksiyon mekanizmasından türetilmiştir.
Proje yönlendirme komiteleri, proje yönetişiminin bir parçası olarak büyük kuruluşlardaki BT projelerini yönlendirmek ve izlemek için sıklıkla kullanılır. Komisyonun işlevleri arasında proje için bir iş senaryosu oluşturmak, planlama yapmak, yardım ve rehberlik sağlamak, ilerlemeyi izlemek, proje kapsamını kontrol etmek ve çatışmaları çözmek yer alabilir.
Diğer komisyonlarda olduğu gibi, yönlendirme komitesinin özel görevleri ve rolü kuruluşlar arasında değişiklik gösterir.
Koalisyon komitesi
Koalisyon komitesi, koalisyon ortakları ile hükûmetin önde gelen isimlerinden oluşan gayriresmi bir organ olup, bir koalisyon hükûmeti için yönlendirme komitesi işlevi görür. Koalisyon komitelerinin, parlamento komisyonlarının aksine resmi hiçbir anayasal hakkı yoktur.
Özel komisyon (Araştırma komsiyonu)
Özel komisyon (çalışma komisyonu, seçilmiş komisyon veya araştırma komisyonu), belirli bir görevi yerine getirmek veya kontrol ya da denetim gerektiren belirli bir alanı gözetmek üzere kurulur. Birçoğu tür veya amaç bakımından araştırma ya da koordinasyon komisyonudur ve geçicidir. Bazıları, kendi çıkarlarını ilgilendiren konuları görüşmek ve tartışmak üzere organize olmuş daha büyük bir topluluğun alt grubudur. Örneğin; bir grup gökbilimci, büyük topluluğun Dünyaya yakın cisimler konusunu ele almasını sağlamak amacıyla organize olabilir. Büyük bir proje geliştirme ekibindeki mühendis ve bilim insanlarından oluşan bir alt grup, dengeli mülahazalar ve ödünleşimlerle belirli bir sorunu çözmek için kurulabilir. Komisyon, bağlı olduğu ana kurula nihai raporunu sunduktan sonra özel komisyonun varlığı sona erer.
Alt komisyon
Daha büyük bir komisyonun kendi içinde oluşturduğu alt birime alt komisyon veya alt komite denir. İş yükü fazla olan komisyonlar, işi daha da bölmek için alt komisyonlar kurabilir. Alt komisyonlar genel kurula değil, kendilerini kuran ana komisyona rapor verirler.
Komisyon halinde toplanma
Tüm meclis üyelerinin bir konuyu tartışmak veya müzakere etmek üzere bir komisyon gibi toplanmasına "bütünsel komisyon" veya genel kurulun komisyonlaşması denir. Bu, yasama organları tarafından, yasayı fiilen yürürlüğe koymak için izlenmesi gereken daha resmi ve katı kurallar yerine, bir konuyu bir komisyon toplantısının daha esnek kuralları altında tartışmak için kullanılan usuli bir yöntemdir.
