Kriyoprezervasyon

Kriyojenik olarak korunmuş numuneler, sıvı azot dolu bir dewar kabından çıkarılıyor.

Kriyoprezervasyon veya kriyokonservasyon, biyolojik materyallerin (hücreler, dokular veya organlar) uzun bir süre boyunca korunması amacıyla dondurulduğu bir işlemdir. Düşük sıcaklıklarda (genellikle sıvı azot kullanılarak −80 °C (−112 °F) veya −196 °C (−321 °F)), söz konusu biyolojik materyale zarar verebilecek her türlü hücre metabolizması etkili bir şekilde durdurulur. Kriyoprezervasyon, biyolojik numuneleri uzun mesafelerde taşımak, numuneleri uzun süre saklamak ve kullanıcılar için bir numune bankası oluşturmak için etkili bir yoldur.

Kriyoprezervasyon yoluyla korunan bitki materyalleri teorik olarak yüzyıllar boyunca canlı kalabilir. Daha sonra bu materyaller uygun şekilde çıkarılır ve sağlıklı bitkilere dönüştürülür. Sonuç olarak, kriyoprezervasyon, benzersiz genetik yapıya sahip bitkileri ve zor çimlenen tohumlar üreten bazı türleri korumak için etkili bir yöntem olduğu kanıtlanmıştır.

Dondurma sürecinde hücrelerin maruz kaldığı ozmotik şoku ve fiziksel stresi azaltmak için kriyoprotektif ajanlar (CPA’lar) olarak adlandırılan moleküller eklenir. Ağaçlar, orman kurbağaları ve tardigradlar gibi araştırmalarda kullanılan bazı kriyoprotektif ajanlar, sert kışları atlatmak için benzersiz soğuk toleransına sahip doğadaki bitki ve hayvanlardan esinlenmiştir.

Gelecekteki tıbbi gelişmelerin canlandırmayı mümkün kılacağı umuduyla kriyoprezervasyona tabi tutulan ilk insan cesedi, 1967 yılında kanserden vefat ettikten birkaç saat sonra James Bedford’un cesedi olmuştur. Bu uygulamaya kriyoniği denir.

Tarihçe

Kriyoprezervasyonun ilk teorisyenlerinden biri James Lovelock’tur. 1953 yılında, dondurma sırasında kırmızı kan hücrelerinde meydana gelen hasarın ozmotik strese bağlı olduğunu ve su kaybına uğrayan bir hücredeki tuz konsantrasyonunun artırılmasının hücreye zarar verebileceğini öne sürdü. 1950'lerin ortalarında, kemirgenlerin kriyoprezervasyonu üzerine deneyler yapan Lovelock, hamsterlerin beyinlerindeki suyun %60'ı buza dönüşmüş halde dondurulabileceğini ve bunun hiçbir olumsuz etkiye yol açmadığını tespit etti; diğer organların ise hasara maruz kaldığı görüldü.

Kriyoprezervasyon, 1954 yılından itibaren insan materyallerine uygulanmaya başlandı ve daha önce dondurulmuş spermlerin döllenmesi sonucu üç gebelik gerçekleşti. 1957 yılında, Christopher Polge liderliğindeki Birleşik Krallık’taki bir bilim insanı ekibi tarafından kümes hayvanı spermi kriyoprezervasyona tabi tutuldu. 1963 yılında, ABD’deki Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı’nda çalışan Peter Mazur, hücre dışı sıvının kademeli olarak dondurulması sırasında hücreden yeterli miktarda suyun çıkmasına izin verecek kadar yavaş bir soğutma hızı kullanıldığında, ölümcül hücre içi donmanın önlenebileceğini gösterdi. Bu hız, farklı boyut ve su geçirgenliğine sahip hücreler arasında farklılık göstermektedir. Gliserol veya dimetil sülfoksit gibi kriyoprotektanlarla muamele edildikten sonra birçok memeli hücresi için yaklaşık 1 °C/dakika civarında bir tipik soğutma hızı uygundur, ancak bu hız evrensel bir optimum değildir.

22 Nisan 1966’da, iki aydır mumyalanmış olan ilk insan cesedi, sıvı azota yerleştirilerek donma noktasının hemen üzerinde bir sıcaklıkta saklanmak suretiyle donduruldu. Adı bilinmeyen Los Angeleslı yaşlı bir kadına ait olan ceset, kısa süre sonra akrabaları tarafından çözülüp toprağa verildi. Gelecekte diriltilme umuduyla dondurulan ilk insan cesedi, 1967'de kanserden vefat ettikten birkaç saat sonra dondurulan James Bedford'a aitti. Bedford'un cesedi, 1974'ten önce dondurulmuş ve bugün hâlâ dondurulmuş durumda olan tek kriyonik cesettir.

Riskler

Kriyoprezervasyon sırasında hücrelere zarar verebilecek olaylar esas olarak dondurma aşamasında meydana gelir ve bunlar arasında çözelti etkileri, hücre dışı buz oluşumu, dehidrasyon ve hücre içi buz oluşumu sayılabilir. Bu etkilerin çoğu, kriyoprotektanlar kullanılarak azaltılabilir. Korunan materyal bir kez donduktan sonra, daha fazla hasara karşı nispeten güvende olur.

Çözelti etkileri

Donan suda buz kristalleri büyüdükçe, çözünmüş maddeler dışa atılır ve bu da kalan sıvı suda konsantre olmalarına neden olur. Bazı çözünmüş maddelerin yüksek konsantrasyonları çok zararlı olabilir.

Hücre dışı buz oluşumu

Dokular yavaşça soğutulduğunda, su hücrelerin dışına göç eder ve hücre dışı boşlukta buz oluşur. Aşırı miktarda hücre dışı buz, ezilme nedeniyle hücre zarında mekanik hasara yol açabilir.

Dehidrasyon

Hücre dışı buz oluşumuna neden olan suyun dışarı çıkması, hücresel dehidrasyona da yol açabilir. Hücre üzerinde oluşan bu stres, doğrudan hasara neden olabilir.

Hücre içi buz oluşumu

Bazı organizmalar ve dokular belirli miktarda hücre dışı buza tolerans gösterebilse de, kayda değer miktarda hücre içi buz oluşumu neredeyse her zaman hücreler için ölümcüldür.

Ayrıca bakınız

Ek okumalar