Bu maddenin içeriğinin Türkçeleştirilmesi veya Türkçe dilbilgisi ve kuralları doğrultusunda düzeltilmesi gerekmektedir. Bu maddedeki yazım ve noktalama yanlışları ya da anlatım bozuklukları giderilmelidir. (Yabancı sözcükler yerine Türkçe karşılıklarının kullanılması, karakter hatalarının düzeltilmesi, dilbilgisi hatalarının düzeltilmesi vs.) Düzenleme yapıldıktan sonra bu şablon kaldırılmalıdır.
Macadamia
Macadamia integrifolia ağaç yaprakları ve meyveleri
Macadamia(Makademya), anavatanı Avustralya'nın belirli bölgeleri olan ve meyve veren bir ağaç türüdür.
Dört ağaç türünü kapsayan bir bitki cinsi olan Macadamia, Avustralya'nın dışında Güney Afrika ve Endonezya'da da yetişir. Proteaceaefamilyasına ait olan bu cins adını, Ferdinand von Mueller ile birlikte bu bitkiyi ilk kez tanımlayan meslektaşı John Macadam'dan alır. Avustralya yerlileri olan Aborjinler ise bu bitkiye gyndl, jindilli ve boombera gibi isimler takmışlardır.
Genel Özellikleri ve Türleri
Bu ağaçların meyveleri, "Macadamia fındığı" olarak bilinir. Sert kabuğunun içinde etli, yumuşak ve tatlı bir çekirdek bulunur. Lezzetli olduğu için yüksek fiyata satılan bu çekirdekler, başta Avustralya ve Hawaii olmak üzere birçok yerde çeşitli ürünlerin yapımında kullanılır.
Cinsi oluşturan dört tür de doğal olarak Avustralya'da, birbirine oldukça yakın bölgelerde yetişir. Başlangıçta aynı cins altında değerlendirilen bu türler, daha sonraki sınıflandırılmalarında ayrı cinslere dahil edilmiştir. Ayrıca yakın akrabalık ilişkileri olan bazı cinsler bu cinsle aynı familya içinde kabul edilmektedir. Örneğin, Virotia cinsi Yeni Kaledonya'da, Catalepidia cinsi Kuzeydoğu Queensland'de, Lasjia cinsi ise hem Kuzeydoğu Avustralya'daki hem de Endonezya'daki Macadamia benzeri türleri kapsar.
Fiziksel Özellikleri
Genellikle her dem yeşil (yaprak dökmeyen) olan bu ağaçlar, türlerine bağlı olarak 2 ila 12 metre arasında boylanabilir. Yaprakları 3'lü ya da 6'lı halkalar halinde dizilirken şekilleri eliptik, mızraksı veya ters yumurta biçiminde olabilir. 6–30 cm uzunluğunda ve 2–13 cm genişliğinde olan bu yaprakların kenarları dikenlidir.
Çiçekleri, 5–30 cm uzunluğunda ince bir salkım oluşturur. 10–15 mm uzunluğundaki her bir çiçek beyazdan pembeye ya da mora kadar değişen renklerde ve dört küçük taç yapraktan (tepal) oluşur.
Meyveleri oldukça sert ve odunsudur. Küre biçimindeki bu meyveler, sivri uçlu bir folikül yapısında olup kabuk içinde bir ya da iki tohum barındırır.
Tarih
Doğu Avustralya'daki yağmur ormanlarında yetişen bu ağaçların meyveleri, Avrupalı göçmenler bu bölgeye yerleşmeden binlerce yıl önce Avustralya yerlileri olan Aborjinler tarafından tüketilmekteydi. Bu tohumlardan biri gyndl ya da jindilli (M. integrifolia) olarak adlandırılıyordu ve ilk Avrupalılar tarafından "kindal" gibi isimlerle anılarak satılıyordu. Yeni Güney Galler (New South Wales) eyaletinde ise ağacın güneydeki varyetesi geleneksel olarak boombera (M. tetraphylla) adıyla bilinmekteydi. Gympie bölgesinde ise “boppal” olarak bilinen Macadamia mevsiminde, yerel halk sezonluk eğlenceler düzenlerdi. Bu etkinliklerin yapıldığı yerlerden biri de adını bu kutlamalardan alan Bauple Dağı'dır.
1828
Allan Cunningham, Macadamia bitkisini keşfeden ilk Avrupalı oldu.
Walter Hill, Brisbane Şehir Botanik Bahçesi'nde görev yaparken, bu bitkinin meyve çekirdeğini bir çocuğun yediğini ve herhangi bir sağlık sorunu yaşamadığını gözlemledi. Bu çocuk, yerli halktan olmayan ve kayıtlara geçen ilk Macadamia fındığı tüketicisiydi.
1860'lar
King Jacky adlı Logan River kabilesine mensup bir Aborjin, Brisbane'nin güneyinde Macadamia fındığını ticaret amacıyla satmaya başladı. Kendi kabilesiyle birlikte düzenli olarak topladıkları Macadamia meyvelerini Avrupalı yerleşimcilere satıyorlardı.
1866
Tom Petrie, Yebri Creek (Petrie civarında) ve Buderim'de Aborjinlerden edindiği Macadamia tohumlarını ekerek ilk yetiştirme çalışmalarını başlattı. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
1881
William H. Purvis, Macadamia fındığını Hawaii'ye şeker kamışı tarlalarında rüzgâr kesici olarak kullanılmak üzere götürdü.
1882
Rous Mill'de, Lismore, Yeni Güney Galler'in 12 km güneyinde, Charles Staff tarafından bilinen ilk ticari Macadamia ekimi yapıldı.
1889
Avustralyalı botanikçi Joseph Maiden, "Fındıkları her zaman satılabilir; yetiştirmeye değer." diyerek Macadamia'nın ekonomik potansiyelini vurguladı.
Thomas Petrie, Maryborough bölgesinde deneme amaçlı olarak Macadamia ile pekan yetiştiriciliğini birlikte denedi. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
1922
Ernst Van Tassel, Hawaiian Macadamia Nut Co. adlı şirketi Hawaii'de kurdu.
1925
Tassel, Hawaii'de ilk ticari Macadamia fındığı tarlasını oluşturdu.
1931
Van Tassel, Hawaii'de bir işleme tesisi kurarak fındıkları "Van's macadamia" markasıyla satışa sundu.
1937
W. W. Jones ve J. H. Beaumont, "Science" dergisine verdikleri demeçte, toplu üretimi sağlayan ilk başarılı aşılamayı gerçekleştirdiklerini duyurdu.
1940'lar
Steve Angus, Murwillumbah'da Macadamia Nuts Pty. Ltd. adlı şirketi kurarak küçük çaplı üretime başladı.
1946
Hawaii'de büyük ölçekli bir Macadamia tarlası kuruldu.
1953
Castle & Cooke, "Royal Hawaiian" adlı yeni bir varyete ile ABD pazarında popülerlik kazandı.
Virotia neurophylla(Guillaumin) P. H. Weston & A. R. Mast (2008); Sinonimleri, bilinen adı: Kermadecia neurophyllaGuillaumin, Macadamia neurophylla(Guillaumin) Virot
Virotia rousselii(Vieill.) P. H. Weston & A. R. Mast (2008); Synonym, bilinen adı: Roupala rousseliiVieill
Virotia vieillardi(Brongn. & Gris) P. H. Weston & A. R. Mast (2008); Synonym, base name: Roupala vieillardiiBrongn. & Gris
Üretimi
Tohumları son derece değerli bir besin kaynağıdır. Ancak bu 4 tür içinde sadece 3 türün ticari önemi vardır. Lasija ve Virotia gibi yakınsak cins ailelerinden türlerinde ticari önemi bulunmamaktadır. Ticari önemi bulunan türler Macadamia integrifolia, Macadamia tetraphylla ve Macadamia ternifolia'dır. Ancak bu 3 tür içerisinde Macadamia Ternifolia sadece kozmetik sektörü gibi bir kısım sanayide yağı için kullanılabilirken, sadece 2 türün hem yenilebilme ve hem de yağı açısından değerlendirilebilme özelliği vardır (Macadamia integrifolia ve Macadamia tetraphylla). Bu cinsin M. jansenii ve M. ternifolia gibi diğer türleri ise zehirli ve/veya yenilemez tohumlara sahip olup; tohumların içerdiği glikozitlerden biri olarak kabul edilen cyanogenic glycosidesler yüzünden toksik bir özellik taşımaktadır. Aynı durum Virotia ve Lasija cinsleri için de söz konusudur. Bununla birlikte bu türlerin tohumları belli Avustralya yerlilerince suda kaynatılarak toksik özeeliklerin etkisiz hale getirilmesi suretiyle yenilebilse de ticari açıdan M. integratifolia ve M. tetraphylla kadar değerleri bulunmamaktadır.
Diğer taraftan iki yenilebilir Macadamia türü genelde birbirleri ile çaprazlanmaktadır ve M. tetraphylla bu sebeple doğal ortamında tehdit altındadır.
Macadamia tohumları ilk olarak Güney Brisbane'de 1828'de kâşif ve botanist Alan Cunningham tarafından tanımlanmıştır. Yabani Macadamia ağaçları bugün Güneydoğu Queensland Avustralya'da Maryborough şehrinde Bauple Dağı'nda bulunmaktadır. Macadamia tohumları anavatanının Avustralya olduğu, yüksek miktarda üretilip yurtdışına ihraç edilen, yenilebilir başlıca tek bitkisel üründür.
İlk ticari Macadamia ekimi 1880'lerin başında Rous Mill tarafından Lismore, Yeni Güney Galler'in 12 km güneydoğusunda olup, bu ağaçların hepsi M. tetraphylla idi. Küçük bir ticari gelişim ile 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında Avustralya'da başlayan Macadamia endüstrisi, 1920'lerde Hawaii'ye de ticari şekilde yayılmıştır. Macadamia tohumları ilk olarak 1882'de William H. Purvis tarafından Hawaii'ye getirilmiştir. Kendisi Hawaii'nin en büyük adasında bulunan Kukuihaele şehrinde Pacific Sugar Mill şirketinin genç bir müdürü olup aynı yıl tohumları Kapulena şehrine ekmiştir.
Makademia kabuğu ve pişirilmiş tohumları
Hawaii Macadamia üretiminde uluslararası çapta iyi şekilde bilinse de 2006 yılından beri Macadamia üretimi Hawaii'de düşmeye başlamıştır. Bunun nedeni ise aşırı üretimden kaynaklanan piyasadaki düşük fiyatlardır.
Macadamia, nemini kaybetmesi için sert ve katı bir yerde bekletilir. Sonrasında tohum sallanılıp dinlenildiğinde kabuğunun altındaki iç kısmın ses çıkarması nemini kaybettiğini gösterip, kabuk kırılabilir bir haldedir. Buna karşın sallandığında ses gelmemesi tohumun yeterince nemini kaybetmediği ve kabuğundan ayrılamayacağını gösterir. Kabuğun yöneliminden periyodik olarak nemini kaybetmedikçe çıngırak gibi ses gelmez.
Sonra metal bir mengene veya çekiç ile hafifçe basınç yapılmak suretiyle kabukta değişik düzlemlerde ufak kırıklar oluşturulup tohumu, değerlendirilmek üzere çıkarılır.
Malavi'de ilk olarak çay bahçelerine çayları korumak için alçak yerlerde rüzgar koruyucusu gibi gelen Macadamia'larda çay toplayıcıları bu şekilde çıkardıkları tohumları kavurup yağlı kuruyemiş gibi kullanırlar.
Oranlar yetişkinler için alınması önerilen oranlardır.
Makademialar köpekler için toksiktir. Yenmesi halinde, yendikten 12 saat sonra halsizlik, ayakta durmayı zorlaştıran uzuv felci ile ortaya çıkan makademya toksikozlarına yol açar. Tüketilen miktara göre ayrıca kas titremesi, eklem ağrısı ve şiddetli karın ağrısı da ortaya çıkabilir. Yüksek miktarda toksin alımındatoksik etkiler ortadan kalkana kadar hayvana ağrı kesici ve narkoz gibi rahatlatıcılar verilebilir. Genel iyileşme 24 ila 48 saat sonra olur.
Kullanım alanları
Macadamia ağaçları, Tropikal ve Subtropikal iklimlerin nemli topraklarında en iyi şekilde yetişir. Bu ağaçların gövdeleri, genellikle yüksekliği 15-20 m arasında değişir ve gövdeleri, yapraklarının altında yoğun bir şapka gibi gizlenir. Ağaçların yaprakları, 15–30 cm uzunluğunda, 5–10 cm genişliğinde iken uçları genellikle keskindir. Macadamia ağaçları, yaz aylarında çiçek açar ve çiçekleri, beyaz veya pembe renktedir. Meyveler ise, yaprakların arasında düzgün şekilde düzenlenmiştir ve kabuğu, yeşil veya sarı renktedir. Kabuğun içinde, yumuşak ve tatlı olan macadamia fındığı bulunur.
Macadamia ağaçları, özellikle Avustralya ve Hawai'de yaygın olarak yetiştirilir ve bu ülkelerde, macadamia fındığı üretimi, önemli bir tarım sektörüdür. Bu fındıklar, çeşitli tatlıların yapımında kullanılır ve aynı zamanda, zengin protein ve yağ içeriği nedeniyle, tüketimi önerilir. Macadamia fındığının yüksek fiyatı, üretim maliyetlerinin yüksek olması ve meyvenin çekirdeğine ulaşılmasının zor olması nedeniyle, özel ürünlerin yapımında kullanılır.
Ağaçlar aynı zamanda parlak yaprakları ve dikkat çekici çiçekleriyle süs bitkisi olarak subtropik bölgelerde yetiştirilebilir. Macadamia türleri Batrachedra arenosella gibi bazı Lepidoptera türleri için yemeklik bitki olarak kullanılabilir.
Macadamia bitkileri sümbül makav papağanı gibi bazı hayvanları bünyesinde barındırır. Zira büyük papağanlar kabukları kırıp tohumları yiyen insan dışındaki az sayıda hayvandan biridir. Morris Arkin varyetesi daha kolay kırılmaya uygundur.
Makademia tohumları, evlilik öncesi doğu bölgelerinde geleneksel dans başlangıcında, geleneksel Polonya seremonilerinde önemli bir yer tutar.
Cilt bakımı
Macadamia yağı yaklaşık% 22 oranında Omega 7 palmitoleik asit içermesi nedeniyle değerlidir. Bu asit mink yağında da %17 oranında bulunr; bu nedenle macadamia yağı mink yağına botanik bir alternatifi olarak görülmektedir. Mink yağına nazaran daha yüksek oranda palmitoleik asit içermesi ve güçlü antioksidan özelliklere sahip olması, makadamia yağının özellikle cilt bakımında kozmetik alanında yoğun talep görmesine neden olmuştur. Ancak birçok tohumda olduğu gibi Makademia bazı kişilerde alerjik reaksiyonlara neden olabilmektedir.
Bu reaksiyonlar dudaklarda şişme, boyunda aşırı derece kaşıntı gibi belirtilerle ortaya çıkabileceği gibi anafilaksi şeklinde de görülebilir. Bu nedenle daha önce bu tohumları hiç tüketmemiş çocuk ve yetişkinlerin Macadamia kullanımında dikkatli olması gerekmektedir.
Yetiştirme ve işlenmesi
Macadamia integrifolia çiçekleri
Makademia ağacı genellikle aşılama ile çoğaltılır. Ticari kalitedeki tohumlar 7 ile 10 yıllık bir süre geçtikten sonra meyve verir ve bu yaklaşık 100 yıl boyunca devam eder. Makademialar iyi drenajlı ve verimli topraklar ile yıllık 1.000-2.000 mm yağışı tercih eder. Isı 10 derecenin altına düşmemelidir ancak bir miktar geliştikten sonra ağaç -5 dereceye kadar hafif kısa süreli donlara dayanabilir; yine de ortalama yıllık sıcaklık 25 derece civarında olmalıdır. Kökleri gevşektir ve fırtınalar ağaçları kökünden devirebilir ayrıca Phytophthora kök hastalığına karşı aşırı hassastır. M. tetraphylla türü M. integrifolia türüne göre soğuklara biraz daha dayanıklıdır. Ancak bu tür kabuğunun kırılması daha zor olduğundan daha çok M. integrifolia türünün aşılanması için anaç olarak kullanılmakta veya "Beaumont" gibi 2 yenilebilir tür çaprazlanarak daha verimli ve dayanıklı yeni bir varyete tür oluşturulmaktadır. Yine de bu türün de ticari varyeteleri bulunmaktadır.
Makademya 'Beaumont' varyetesi yeni oluşan yaprakları
Kültivarları
Beaumont
Macadamia integrifolia / M. tetraphylla hibriti ticari bir varyete olup Avustralya ve Yeni Zelanda'da geniş şekilde yetiştirilir; ilk olarak Dr. J. H. Beaumont tarafından keşfedilmiştir. Yağ yönünden zengindir ancak tatlı bir tür değildir. Yeni oluşan yaprakları kırmızımsı bir renkte iken, çiçekleri parlak pembe ve uzun salkımlar halindedir. 4. yıldan sonra yararlı şekilde meyve verebilen ve yıldan yıla gelişen bahçelerde hızla yetişebilen varyetelerden biridir. İyi bir tozlaşma olursa çok meyve verir. Ayrıca etkileyici üzüm şeklindeki salkımlarında oluşan meyveleri bazen ağacın dalını kıracak kadar ağır olabilir. Ticari bahçelerde ağaç başına 8. yılda 18 kg'a kadar ulaşabilir. Ancak bu varyetenin kötü bir yanı olgunlaşmış meyvelerin ağaçtan kolay düşmeyip toplanmaları gerekmesi ve ağacın iç kesimlerindeki dalların biraz batıcı olmasıdır. Ancak pek çok ticari türe nazaran kabukları kolayca açılabilir.
Aşağıda bazı varyetelere önekler verilmiştir.
Makademya 'Maroochy' varyetesi yeni oluşan yaprakları
Maroochy
Avustralya'dan gerçek bir M. tetraphylla varyetesidir, bu tür verimliliği, aroması ve istikrarı ile 'Beaumont' türünün tozlaşması için kullanılmaktadır.
Nelmac II
Güney Afrika'dan M. integrifolia / M. tetraphylla hibrit türüdür, tatlı tohumu vardır, bu sebeple şekerinin karamalize olmaması için dikkatli pişirilmelidir. Tatlı tohumu genelde tam olarak işlemden geçmez ve tadı genelde iyi değildir ancak hiç pişirilmeden de yenebildiğinden pek çok insan tarafından sevilmektedir. Ayrıca çürümeye neden olabilecek ufak bir mikrofil (kabuğunda ufak bir delik) bulunmaktadır. Bu sebeple kırılabilme yüzdesi yüksektir. 10 yıllık bir ağaç 22 kg meyve verebilir. Beaumont türünün tozlaşması için kullanılan ürün miktarı yönünden onunla karşılaştırılabilir bir türdür.
Renown
M. integrifolia / M. tetraphylla hibritidir, ancak nadiren yayılan bodur bir ağaçtır. Buna ilaveten 9 yıllık bir ağacın 17 kg kadar meyve verebildiği görülmektedir ve meyveleri olgunlaşınca doğrudan yere düşer. Bununla birlikte dezavantajları meyveleri kalın kabuklu olup kırılması zordur ve meyvelerinin pek tadı bulunmamaktadır.
"Macadamia F.Muell". Australian Plant Name Index (APNI), IBIS database. Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government.Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
↑"Macadamia". Mindat. 11 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Haziran 2023.
↑Mueller, F.J.H. von (1857) Account of some New Australian Plants. Transactions of the Philosophical Institute of Victoria 2: 72 Type: Macadamia ternifolia F.Muell.26 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
↑Garg, M. L., Blake, R. J., Wills, R. B. H., Macadamia Nut Consumption Lowers Plasma Total and LDL Cholesterol Levels in Hypercholesterolemic Men, The American Society for Nutritional Sciences J. Nutr. 133:1060–1063, April 2003.8 Temmuz 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
↑(Almanca)/(İngilizce)18 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Federal Research Centre for Nutrition and Food (Bundesforschungsanstalt für Ernährung und Lebensmittel (BfEL))
↑Kashmir Csaky (Kasım 2001). "The Hyacinth Macaw". Parrots Magazine. 12 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Aralık 2010.
↑"Culture of Poland". History, People, Tradition. 4 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Aralık 2010.
↑(Almanca)/(İngilizce)18 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Federal Research Centre for Nutrition and Food (Bundesforschungsanstalt für Ernährung und Lebensmittel (BfEL)).
.JPG)
.jpg)
