| Mangala | |
|---|---|
Johann Samuel Mock, “Mangala Oyunu”, 18. yüzyılın ilk yarısı. Pera Müzesi- Geçici sergi | |
| Ülke | Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye |
| Kaynak | 01597 |
| Tescil geçmişi | |
| Tescil | 2020 (15. oturum) |
Mangala, Türk geleneksel zekâ oyunlarından biri olan Köçürme oyun ailesinin türlerinden biridir. Türkiye ve Türk dünyasında Köçürme oyununun 232 değişik adla ve 150 değişik kuralla oynanan türleri vardır. Bu oyun türleri Arslan Küçükyıldız'ın çalışmasında tarihçesi ve kurallarıyla birlikte yer almıştır. Türkiye'de Urfa, Gaziantep ve Hatay'da oynanan geleneksel Köçürme oyunlarından birinin adı Mangala'dır. Ayrıca geleneksel Türk oyunlarından alınan kimi kurallarla yeniden kurallaştırılarak Türkiye'de piyasaya sürülmüş yüze yakın derleme oyunun adı da Mangala'dır. Irak'ta oynanan oyuna Halusa, Filistin'de oynanan El-mankala ve Türklerden alınan bir Alman oyunu olan Bohnenspiel ile çok benzerlik gösterir. Mısır'daki bedeviler arasında oynanan kuralları biraz daha değişik olan Mangala adlı bir başka bir oyun da bulunmaktadır.
16. yüzyıldan başlayarak Türk minyatürlerinde Mangala'ya ait tasvirler yer almıştır. Metin And'a göre bu oyun Mankala oyunlarından söz eden ilk eserlerden olan Binbir Gece Masalları'nda anlatılan (15. gece) mankala ile doğrudan ilişkili olabilir. Batılı kaynaklarda ise mangaladan ilk kez 1694'te İngiliz oryantalist Thomas Hyde'nin çalışmasında bahsedilmiştir. Ancak Hyde, yerinden ve yerel kaynaklarından yürüttüğü çalışmasında yanlışlıkla taşları tohum, göçürmeyi de tohum ekme olarak tanımladığı için kendinden sonraki araştırmacılarca Afrika ve Orta Doğu Mangala oyunları tohum ekme ve tarımcılıkla ilişkilendirilmiştir. Jean Antoine Guer'in 1747 yılında Paris'te yayımlanan Moeurs et Usages des Turcs (Türkler'in Gelenek ve Alışkanlıkları) isimli eserinde, oyundan Mangola olarak söz edilmektedir. İngiltere'de 1860 başlarında Mangola yeni bir oyun olarak tanıtılmış ve Jaques şirketi tarafından yayımlanmıştır.
Bugün Türkiye'de geleneksel Köçürme oyun kuralları yer yer bilinmekte ve oynanmaktadır. Güneydoğu Anadolu'da Gaziantep gibi bölgelerde oynanan aynı isimdeki oyunun bir türü Suriye kökenli La'b Mecnuni (Mecnun Oyunu) ile benzerlik gösterir. Ayrıca Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde Erzurum'da Pıç, Safranbolu'da Altıev, Ilgın'da Meneli Taş gibi oynanan farklı Köçürme türevleri de bulunmaktadır.
Mangala oyunlarının genel adı Köçürme veya Göçürmedir. Köçürme (Göçürme) adı Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügat-it Türk adlı eserinde bu oyun için kullanılmıştır. Mangala sözünün ise Arapça aktarma, taşıma anlamına gelen ve Türkçede de nakletme şeklinde yerleşmiş olan olan nakl kökünden türediği, Mangala'nın da bu sözcükten geldiği düşünülmektedir. Türkçe Köçürme sözünün Arapçasıdır. Bununla birlikte Metin And bu sözcüğün taşların sıralanışı düşünülerek Türkçede en küçük askerî birlik için kullanılan manga sözcüğünden türetilmiş olabileceği yorumunda bulunmaktadır. Arslan Küçükyıldız'a göre Türkçedeki m>b benzeşmesi (Murun>burun, binkale>minkale) dolayısıyla minkale sözünden türemiştir.
Türkiye ve Türk dünyasında oynanan oyunların kurallarının tamamı, Arslan Küçükyıldız'ın "Türk Zekâ Oyunları 1: Köçürme/Mangala" kitabında toplu olarak ve çeşitli bilimsel çalışmalarda, halkbilim yayınlarında da kısmen açıklanmıştır. Oyunların 150'den fazla kuralı olduğu için bu kuralların hepsini burada vermek zordur. Sadece kuralların genel özellikleriyle ilgili bilgi verilecektir:
2009 yılında Üç Renk Organizasyon tarafından piyasaya sunulan Mangala Oyunu ise Dokuz Korgol, Kalah gibi oyunlarından çeşitli kurallar barındırmaktadır:Aşağıda "Türk zekâ ve strateji Oyunu", "4000 yıllık Türk Zekâ Oyunu" veya "Osmanlı Oyunu" olarak piyasaya sürülen derleme Mangala oyununun kuralları yer almaktadır:
Oyunun diğer bir şekli ise Dokuz Korgol'daki Tuz kuralına benzeyen kale kuralı ile oynanmasıdır:
Bu kurallar ile mangala Türk yazılı ve görsel basınında tanıtılarak Türkiye'de yaygınlaştırılmaya çalışılmış, bu kurallarla 2010'dan itibaren ulusal ve uluslararası turnuvalar düzenlenmeye başlanmıştır. Henüz geleneksel Türk Köçürme oyunları ile ilgili bir yarışma, turnuva düzenlenmemiştir. Bunun nedeninin derleme Mangala oyununun ve Üç Renk firmasının, geleneksel Köçürme oyunlarından biri yerine kendi derleme kurallarıyla piyasaya sürdüğü Mangala'yı tanıtması ve bu kuralları yaygınlaştırmasıdır. Köçürme /Mangala oyununun Türk dünyasında oynanan türlerinden Dokuz Korgol, Dokuz Kumalak oyunlarıyla ilgili olarak Uluslararası turnuvalar düzenlenmektedir.