Mangala

Mangala
Johann Samuel Mock, “Mangala Oyunu”, 18. yüzyılın ilk yarısı. Pera Müzesi- Geçici sergi
ÜlkeKazakistan, Kırgızistan ve Türkiye
Kaynak01597
Tescil geçmişi
Tescil2020 (15. oturum)

Mangala, Türk geleneksel zekâ oyunlarından biri olan Köçürme oyun ailesinin türlerinden biridir. Türkiye ve Türk dünyasında Köçürme oyununun 232 değişik adla ve 150 değişik kuralla oynanan türleri vardır. Bu oyun türleri Arslan Küçükyıldız'ın çalışmasında tarihçesi ve kurallarıyla birlikte yer almıştır. Türkiye'de Urfa, Gaziantep ve Hatay'da oynanan geleneksel Köçürme oyunlarından birinin adı Mangala'dır. Ayrıca geleneksel Türk oyunlarından alınan kimi kurallarla yeniden kurallaştırılarak Türkiye'de piyasaya sürülmüş yüze yakın derleme oyunun adı da Mangala'dır. Irak'ta oynanan oyuna Halusa, Filistin'de oynanan El-mankala ve Türklerden alınan bir Alman oyunu olan Bohnenspiel ile çok benzerlik gösterir. Mısır'daki bedeviler arasında oynanan kuralları biraz daha değişik olan Mangala adlı bir başka bir oyun da bulunmaktadır.

16. yüzyıldan başlayarak Türk minyatürlerinde Mangala'ya ait tasvirler yer almıştır. Metin And'a göre bu oyun Mankala oyunlarından söz eden ilk eserlerden olan Binbir Gece Masalları'nda anlatılan (15. gece) mankala ile doğrudan ilişkili olabilir. Batılı kaynaklarda ise mangaladan ilk kez 1694'te İngiliz oryantalist Thomas Hyde'nin çalışmasında bahsedilmiştir. Ancak Hyde, yerinden ve yerel kaynaklarından yürüttüğü çalışmasında yanlışlıkla taşları tohum, göçürmeyi de tohum ekme olarak tanımladığı için kendinden sonraki araştırmacılarca Afrika ve Orta Doğu Mangala oyunları tohum ekme ve tarımcılıkla ilişkilendirilmiştir. Jean Antoine Guer'in 1747 yılında Paris'te yayımlanan Moeurs et Usages des Turcs (Türkler'in Gelenek ve Alışkanlıkları) isimli eserinde, oyundan Mangola olarak söz edilmektedir. İngiltere'de 1860 başlarında Mangola yeni bir oyun olarak tanıtılmış ve Jaques şirketi tarafından yayımlanmıştır.

Bugün Türkiye'de geleneksel Köçürme oyun kuralları yer yer bilinmekte ve oynanmaktadır. Güneydoğu Anadolu'da Gaziantep gibi bölgelerde oynanan aynı isimdeki oyunun bir türü Suriye kökenli La'b Mecnuni (Mecnun Oyunu) ile benzerlik gösterir. Ayrıca Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde Erzurum'da Pıç, Safranbolu'da Altıev, Ilgın'da Meneli Taş gibi oynanan farklı Köçürme türevleri de bulunmaktadır.

Köken bilimi

Mangala oyunlarının genel adı Köçürme veya Göçürmedir. Köçürme (Göçürme) adı Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügat-it Türk adlı eserinde bu oyun için kullanılmıştır. Mangala sözünün ise Arapça aktarma, taşıma anlamına gelen ve Türkçede de nakletme şeklinde yerleşmiş olan olan nakl kökünden türediği, Mangala'nın da bu sözcükten geldiği düşünülmektedir. Türkçe Köçürme sözünün Arapçasıdır. Bununla birlikte Metin And bu sözcüğün taşların sıralanışı düşünülerek Türkçede en küçük askerî birlik için kullanılan manga sözcüğünden türetilmiş olabileceği yorumunda bulunmaktadır. Arslan Küçükyıldız'a göre Türkçedeki m>b benzeşmesi (Murun>burun, binkale>minkale) dolayısıyla minkale sözünden türemiştir.

Geleneksel Mangala (Köçürme) Oyunu Genel Kuralları

Türkiye ve Türk dünyasında oynanan oyunların kurallarının tamamı, Arslan Küçükyıldız'ın "Türk Zekâ Oyunları 1: Köçürme/Mangala" kitabında toplu olarak ve çeşitli bilimsel çalışmalarda, halkbilim yayınlarında da kısmen açıklanmıştır. Oyunların 150'den fazla kuralı olduğu için bu kuralların hepsini burada vermek zordur. Sadece kuralların genel özellikleriyle ilgili bilgi verilecektir:

  1. Oyunun Töresi ("sen başla" vb.)
  2. Kuyu sayısına göre değişen kurallar (2-Sınırsız; 2 kuyu-ile oynanan oyunlar olduğu gibi sınırsız kuyu ile oynanan oyunlar vardır.)
  3. Taş sayısına göre değişen kurallar (3 taş-Sınırsız taş)
  4. Oyuncu sayısına göre: (2-Sınırsız)
  5. Taş alma kurallarına göre (1,2-Sınırsız; Bir iki kuralla oynanan oyunlar olduğu gibi sınırsız oyuncu ile oynanan oyunlar vardır.)
  6. Oyunun yönü (Oyunun sağa, sola, oyun ortasında değişen yönleri olan türleri vardır.)
  7. Başlama kuyusu (İlk kuyu, son kuyu veya başlama kapısı kuyuları olan oyun türleri vardır.)
  8. İlk kuyuya taş bırakma-bırakmama (Her ikisi de vardır.)
  9. Sıra sayısına göre (1-Sınırsız; Kimi oyunlar tek sıralı, kimi oyunlar da sınırsız sıralıdır.)
  10. Öteki özel kurallar (Oyunlar zekâ düzeyine göre biçimlendirildiği için değişik kurallar, örneğin oyun içinde taş dağıtırken bir kendi sırasına bir karşı sıraya dağıtmak gibi) Geleneksel yerel oyunlarının kuralları yaşlıların hafızalarından silinmemiştir. Bu yerel Köçürme /Mangala oyunları kaybolmadan derlenmeye muhtaçtır.

Güncel Uyarlamalar

2009 yılında Üç Renk Organizasyon tarafından piyasaya sunulan Mangala Oyunu ise Dokuz Korgol, Kalah gibi oyunlarından çeşitli kurallar barındırmaktadır:Aşağıda "Türk zekâ ve strateji Oyunu", "4000 yıllık Türk Zekâ Oyunu" veya "Osmanlı Oyunu" olarak piyasaya sürülen derleme Mangala oyununun kuralları yer almaktadır:

  • Oyunda 12 oyuk (kuyu) bulunur. Oyun başında her kuyuda 4 taş bulunur.
  • Taş dağıtma taşların alındığı kuyudan başlar, saat tersi yönünde oyuncunun kalesi (hazine) dahil olmak üzere sürdürülür. Eğer taşların alınacağı kuyuda sadece bir taş var ise bu taş bir sonraki kuyuya bırakılır.
  • Dağıtılan son taş oyuncunun hazinesine gelirse, oyuncu bir el oynama hakkı daha kazanır.
  • Son taş rakibin bölgesindeki kuyudaki taş sayısını çift sayı yaparsa buradaki tüm taşlar kazanılmış olur.
  • Son taş kendi tarafındaki boş bir kuyuya rastlarsa bu taş ile birlikte bu kuyunun karşısındaki rakip kuyudaki tüm taşlar kazanılmış olur.
  • Oyunda kendi tarafındaki taşları ilk biten oyuncu rakibin bölgesindeki tüm taşların sahibi olur. Bu şekilde oyun sonlanır.

Oyunun diğer bir şekli ise Dokuz Korgol'daki Tuz kuralına benzeyen kale kuralı ile oynanmasıdır:

  • Dağıtılan son taş iki taşın bulunduğu rakip kuyuya gelirse buradaki taşlar kazanılır. Buraya renkli taşını (kalesini) koyar.
  • Taş dağıtılırken hazinelere taş bırakılmaz. Renkli taşın olduğu kaleye dağıtılan bütün taşlar bu kalenin sahibinin olur.

Bu kurallar ile mangala Türk yazılı ve görsel basınında tanıtılarak Türkiye'de yaygınlaştırılmaya çalışılmış, bu kurallarla 2010'dan itibaren ulusal ve uluslararası turnuvalar düzenlenmeye başlanmıştır. Henüz geleneksel Türk Köçürme oyunları ile ilgili bir yarışma, turnuva düzenlenmemiştir. Bunun nedeninin derleme Mangala oyununun ve Üç Renk firmasının, geleneksel Köçürme oyunlarından biri yerine kendi derleme kurallarıyla piyasaya sürdüğü Mangala'yı tanıtması ve bu kuralları yaygınlaştırmasıdır. Köçürme /Mangala oyununun Türk dünyasında oynanan türlerinden Dokuz Korgol, Dokuz Kumalak oyunlarıyla ilgili olarak Uluslararası turnuvalar düzenlenmektedir.