| Melik Bey | |
|---|---|
| Osmanlı Şehzadesi | |
| Doğum | XIII. yüzyıl (tahminen 1290) Söğüt ya da çevresi, Anadolu Selçuklu Devleti |
| Ölüm | XIV. yüzyıl (tahminen 1366) bilinmiyor |
| Hanedan | Osmanlı Hanedanı |
| Babası | Osman Gazi |
| Dini | İslam |
Melik Bey (XIII.–XIV. yüzyıl), Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi'nin oğullarından biri olup günümüze ulaşan en eski Osmanlı resmî belgelerinden biri olan Mekece Vakfiyesi'nde adı geçmektedir. Osmanlı tarihinin ilk kuruluş dönemine ait kaynak azlığı, Melik Bey hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşmayı son derece güçleştirmektedir.
"Melik" kelimesi Arapça kökenli olup "kral, hükümdar, sultan" gibi yüksek hükümranlık anlamları taşıyan bir unvandır. Bu nedenle bazı tarihçiler, Mekece Vakfiyesi'nde geçen "Melik" ifadesinin gerçek bir özel isim değil, bir lâkap ya da onur unvanı olduğunu öne sürmektedir.
Çeşitli kaynaklarda bu şehzadenin gerçek adının Arslan Bey ya da Murad Arslan olduğu ileri sürülmektedir. "Arslan" sözcüğü, eski Türk ad geleneğinde yiğitlik, güç ve cesaret simgesi olarak çok yaygın biçimde kullanılmıştır; Orta Asya ve Anadolu Türk hanedanlarında bu unsuru taşıyan birçok isim bulunmaktadır. Ancak kaynaklardaki bilgilerin kısıtlı ve çoğunlukla dolaylı olması, bu meseleyi kesin bir sonuca bağlamayı imkânsız kılmaktadır.
TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Osman I" maddesinde, Osman Gazi'nin oğullarından birine Melik Nâsır adını vermiş olmasının bir tesadüf olmadığına işaret edilmektedir. Bu ad, Memlük Sultanlığı'nın güçlü hükümdarı el-Melikü'n-Nâsır Muhammed b. Kalavun'dan (saltanat yılları: 1293–1294, 1299–1309 ve 1310–1341) esinlenilmiş olabilir. XIII. yüzyılın sonunda Anadolu'daki uç Türkmen beylikleri, İlhanlı baskısına karşı bir denge unsuru olarak Memlükler ile yakın siyasi ve sembolik ilişkiler kurmuşlardır. Osman Gazi de bu eğilime katılmış; o dönemde Memlük taraftarı Sülemiş isyanını desteklemiştir. Dolayısıyla oğluna bir Memlük sultanının adı ya da unvanıyla bağlantılı bir isim vermiş olması, dönemin siyasi atmosferiyle uyum içindedir.
Mekece Vakfiyesi, 15 Rebîülevvel 724 / 12 Mart 1324 tarihinde Orhan Gazi tarafından düzenlenmiş olan Farsça bir vakıf belgesidir. Günümüze fotoğrafı ulaşan bu belge, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet koleksiyonunda bulunmaktadır. Belge, Osmanlı kuruluş dönemini aydınlatmaya yarayan en eski ve en güvenilir kaynaklardan biri olarak kabul edilmekte; vakfiyenin düzenlendiği tarihte Orhan Bey'in hükümdar sıfatıyla hareket ettiğini ortaya koymaktadır.
Vakfiyenin şahitler bölümünde Melik Bey'in kardeşleri olan Çoban, Hamid ve Pazarlı ile kız kardeşleri Fatma Melek Hatun ile birlikte ismi yer almaktadır. Tüm bu kardeşlerin aynı belgede bir arada anılması, onların 1324 yılında hayatta ve reşit olduklarına delalet etmektedir. Melik Bey ile birlikte vakfiyede adı geçen kardeşlerinin yaşları, Mekece'nin düzenlendiği tarihten geriye doğru hesaplandığında şehzadelerin doğumlarının XIII. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleştiği sonucuna varılmaktadır.
Vakfiyenin özgünlüğü H. Scheel ve Paul Wittek gibi bazı yabancı tarihçiler tarafından sorgulanmış; üzerindeki tuğranın sonradan eklenmiş olabileceği ileri sürülmüştür. Ancak belgenin kâğıt dokusu, hat özellikleri ve XIV. yüzyıla özgü imla kullanımı, Osmanlı tarihçilerinin büyük çoğunluğunun vakfiyenin özgünlüğünü kabul etmesine yol açmıştır.
Melik Bey'in babası, Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Gazi (y. 1258–1324) yani I. Osman'dır. Ertuğrul Gazi ile Halime Hatun'un oğlu olan Osman Gazi, Kayı Boyu'na mensup bir Türkmen beyiydi. Osmanlı Beyliği'ni kuçük bir uç beyliğinden süratle büyüten Osman Gazi, Bizans sınır tekfurlarına karşı sürdürdüğü başarılı gazâ harekâtlarıyla bölgedeki en etkin güçlerden biri hâline geldi. Son yıllarında gut hastalığı nedeniyle devlet işlerini oğlu Orhan Gazi'ye devretmek zorunda kalmış; Eylül 1323 ile Mart 1324 tarihleri arasında hayatını kaybettiği düşünülmektedir.
Osman Gazi'nin iki eşi olmuştur: Birincisi, Kayı aşiretinin ileri gelenlerinden Ömer Abdülaziz Bey'in kızı Malhun Hatun (Mal Hatun); ikincisi ise ünlü İslam âlimi Şeyh Edebali'nin kızı Rabia Bala Hatundur. Melik Bey'in bu iki hanımdan hangisinin çocuğu olduğu kaynaklarda açıkça belirtilmemektedir. Bazı listelerde Melik Bey'in Malhun Hatun'dan doğduğu öne sürülse de bu bilgi kesin kaynaklara dayanmamaktadır.
Melik Bey'in annesinin kim olduğu tartışmalı olmakla birlikte, bazı kaynaklarda Malhun Hatun'un oğlu olarak gösterilmektedir. Malhun Hatun, Osman Gazi'nin ilk eşi olup Orhan Gazi'nin de annesidir. Ancak bu bilgi, güçlü birincil kaynaklara dayandırılamamaktadır.
Vakfiyeler ve sonraki dönem Osmanlı kronikleri ile araştırmacı çalışmalarından elde edilen bilgilere göre Melik Bey'in kardeşleri şunlardır:
| Adı | Öne Çıkan Özellikleri |
|---|---|
| Orhan Gazi | Osmanlı Devleti'nin ikinci padişahı (1324–1362); ağabeyine göre büyük olduğu düşünülmektedir. |
| Alaeddin Ali Bey | Osmanlı'nın ilk veziri olduğu rivayet edilmektedir. Beylikten feragat ederek derviş hayatına çekilmiş; Bursa'daki tekkesinde yaşamını tamamlamıştır. |
| Çoban Bey | Mekece Vakfiyesi şahitleri arasında yer almaktadır. İznik'te bir mescid ve debbağhane yaptırdığı bilinmektedir. |
| Hamid Bey | Mekece Vakfiyesi şahitleri arasında yer almaktadır. Vakıf kayıtlarına göre Ömer, Ali, Bali, Mehmed, İskender ve Yusuf adlarında oğulları olmuştur. |
| Pazarlı Bey | Mekece Vakfiyesi şahitleri arasında yer almaktadır. Murad Bey adında bir oğlunun olduğu vakıf kayıtlarından anlaşılmaktadır. |
| Savcı Bey | Bazı kaynaklarda Osman Gazi'nin oğulları arasında sayılmakla birlikte Mekece Vakfiyesi'nde adı geçmemektedir. |
| Fatma Melek Hatun | Osman Gazi'nin kızı; Mekece Vakfiyesi şahitleri arasında yer almaktadır. |
Melik Bey'in Melek Hatun adında bir kızı olduğu bilinmektedir. Tarihçi Vedat Turgut başta olmak üzere bu alanı inceleyen araştırmacılar, söz konusu Melek Hatun'un daha önce Pazarlı Bey'in oğlu Murad Bey'in kızı zannedilen Paşa-Melek Hatun ile aynı kişi olduğunu ileri sürmektedir.
Osmanlı vakıf belgelerine göre Orhan Gazi, Kızıl Murad adlı bir kişinin oğluyla evlendirdiği Paşa-Melek Hatun'a Koçi ve Adaöyük köylerini "helallik" (mihir karşılığı) olarak vermiştir. Paşa-Melek Hatun bu köyleri evlatlık vakfına bağlamış; ancak daha sonra köylerin Gazi Murad İmareti'ne tahsis edilmesini şart koşmuştur. Paşa-Melek'in torununa intikal eden mülk, zamanla evladın elinden çıkmıştır. Bu vakıf zincirinin araştırılması, Paşa-Melek'in Pazarlı Bey'in soyundan değil, doğrudan Melik Bey'in kızı olduğuna işaret eden verileri gün yüzüne çıkarmıştır.
Melik Bey, Osmanlı Beyliği'nin yavaş yavaş küçük bir uç beyliğinden daha geniş bir siyasi güce dönüştüğü kritik bir evrede yetişmiştir. XIII. yüzyılın sonlarında Söğüt ve Bilecik yöresinde doğduğu tahmin edilen Melik Bey, babasının Bizans tekfurlarına karşı yürüttüğü gazâ harekâtlarına çocukluk ve gençlik yıllarında tanıklık etmiştir. Osman Gazi'nin 1299'da Bilecik ve Yarhisar'ı almasından, 1313–1315 yıllarında Sakarya havzasındaki kalelerin fethine, ardından Bursa kuşatmasına dek süren bu dönem, yeni bir devletin şekillendiği çağdır.
Osmanlı beyliğinin kuruluş döneminde Kayı Boyu'nun aşiret geleneğine göre şehzadeler genellikle seferlere katılır, bazen fethedilen yerlerin idaresiyle görevlendirilirdi. Ne var ki Melik Bey'in bu tür bir idari ya da askerî görev üstlendiğine dair herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır. Bu durum, onun beylik yönetiminde kardeşleri kadar ön planda yer almadığına işaret edebileceği gibi, döneme ait kaynakların yetersizliğini de yansıtıyor olabilir.
Melik Bey'in yaşadığı dönemde Anadolu, birbiriyle rekabet eden birçok büyük güç arasında sıkışmış durumdaydı:
Bu çalkantılı ortamda Osman Gazi, çocuklarına Memlük hanedanının isimlerine atıfta bulunan adlar koyarak siyasi sembolizmi de işletmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi, Osman Gazi'nin oğullarından birine Memlük Sultanı'nın unvanıyla örtüşen "Melik Nâsır" adını vermesinin, dönemin Memlük yanlısı siyasi atmosferiyle doğrudan bağlantılı olduğunu vurgulamaktadır.
Melik Bey gibi erken dönem Osmanlı hanedan mensuplarının hayatlarını araştırmanın temel güçlüğü, dönemin kaynak yokluğudur. Osmanlı kroniklerinin büyük çoğunluğu, Osman Gazi'nin ölümünden en az bir asır sonra kaleme alınmıştır; Âşıkpaşazâde (öl. 1481), Neşrî (öl. y. 1520) ve İbn Kemâl (öl. 1534) bu yazarların başında gelmektedir. Söz konusu kronikler, kuruluş dönemini çoğunlukla destan ve menkıbe unsurları çerçevesinde aktarmakta; Melik Bey gibi siyasi rolü belirgin olmayan şehzadelere geniş yer vermemektedir. Bu nedenle Mekece Vakfiyesi gibi belgesel kaynaklar, dönemin gerçeğine en yakın bilgiyi sunduğu için birinci öneme sahiptir.
| Kişi | İlişkisi |
|---|---|
| Ertuğrul Gazi | Dedesi |
| Osman Gazi | Babası |
| Malhun Hatun | Muhtemelen annesi (tartışmalı) |
| Orhan Gazi | Kardeşi (Osmanlı'nın 2. Padişahı) |
| Melek Hatun (Paşa-Melek) | Kızı (Orhan Gazi'nin gelini olduğu düşünülmektedir) |