Muhammed bin Zeyd

Ebu Abdullah Muhammed bin Zeyd bin Muhammed bin İsmail bin Hasan bin Zeyd (ö. 3 Ekim 900), Dâî-i Sagîr ("Genç Misyoner") olarak da bilinen, 884 yılında kardeşi Hasan'ın ("Büyük Misyoner") yerine Taberistan'daki Zeydid Hanedanı'nın hükümdarı olan bir Alioğludur. Hasan'ın 864'te orada Zeydî yönetimini kurmasından sonra Taberistan'a gelmeden önceki erken yaşamı hakkında çok az şey bilinmektedir. Kardeşine general ve vali olarak hizmet etti ve tahta geçtikten sonra da politikalarını sürdürdü. Saltanatı, özellikle 889-892 yıllarında Rafi' bin Harthama'nın istilası ve topraklarının çoğunu işgal etmesiyle ilgili isyanlar ve savaşlarla sarsıldı. Rafi'nin Abbâsîler nezdinde gözden düşmesinin ardından Muhammed, konumunu yeniden kazandı ve Rafi'nin bağlılığını güvence altına aldı, ancak Saffârîlere karşı ona özellikle destek vermedi. 900 yılında, Saffarilerin Sâmânîler tarafından yenilgiye uğratılmasının ardından Horasan'ı işgal etmeye çalıştı, ancak yenilgiye uğradı ve yaralarından dolayı öldü; bunun üzerine Taberistan Sâmânîlerin eline geçti.

Hasan'ın himayesinde erken yaşam ve kariyer

Muhammed, 864 yılında Taberistan'da Zeydî yönetimini kuran Alioğlu Hasan bin Zeyd'in küçük kardeşiydi. Erken yaşamı hakkında hiçbir şey bilinmiyor. İranolog Wilferd Madelung, ailenin Hasan'ın eyaleti ele geçirmesinden sonra Taberistan'a gelmeden önce Irak'ta yaşadığını tahmin ediyor; Muhammed'in 867 yılında Taberistan'a geldiği anlaşılıyor.

Hasan'ın yönetimi sırasında, Muhammed'in 874 yılında Yakûb bin Leys es-Saffâr'ın istilası sırasında esir alındığı, ancak Yakûb'un 876'da geri çekilmesiyle Gürgan'da serbest bırakıldığı belirtilmektedir. Annesini görmek için kısa bir süre Taberistan'ı ziyaret ettikten sonra, Hasan'ın kayınbiraderi Muhammed bin İbrahim'in yardımcısı olarak Gürgan'a geri döndü. Zeydiler, 877 baharında Tâhirî generali İshak al-Sari tarafından Gürgan'dan kovuldular, ancak kısa süre sonra şehri geri aldılar. 880 yılında Muhammed ayrıca, doğu Taberistan dağlarını yöneten ve Zeydilere karşı çıkan yerli Bâvendî hanedanının bir üyesi olan I. Rüstem'in isyanını da bastırdı. Daha sonra Gürgan'da başka bir Alioğlu olan Hasan bin Muhammed bin Cafer el-Akiki önderliğindeki bir isyanı bastırdı ve muhtemelen kardeşinin 6 Ocak 884'teki ölümüne kadar eyaleti onun adına yönetmeye devam etti.

Muhammed'in Gürgan'da bulunmaması nedeniyle, Hasan'ın ölümünden sonra Taberistan'daki iktidar, kendisini meşru emir ilan eden kayınbiraderi Ebu'l-Hüseyin Ahmed b,n Muhammed tarafından gasp edildi. Muhammed, Deylemli birliklerinin isyanı nedeniyle hemen Taberistan'a dönemedi ve Gürgan'ın kontrolünü ancak eski Tahiri generali ve şimdi Horasan hükümdarı Rafi' bin Harthama'nın yardımıyla geri alabildi. Sonunda, Ekim 884'te Muhammed Taberistan'a geri dönebildi, başkent Amul'u ele geçirdi ve gaspçıyı idam etti.

Saltanatı

Muhammed, kardeşiyle aynı hükümdarlık adını aldı, Dâî İle'l-Hak ("Hakikate Çağıran") ve Hasan'ın ( Dâî-i Kebîr, "Büyük Misyoner") aksine Dâî-i Sagîr ("Genç Misyoner") olarak bilindi. Bazı kaynaklarda ayrıca Kâim bi'l-Hak ("Hakikatin Savunucusu") olarak da geçmektedir. Muhammed, gaspçı Ahmed'i destekleyen Rüstem'e saldırdı ve onu topraklarından kovarak Saffârî sarayına sığınmaya zorladı. Saffarî arabuluculuğuyla Rüstem'in geri dönmesine izin verildi.

Kardeşi gibi Muhammed de askeri yollarla topraklarını genişletmeye çalıştı ve seferler saltanatının büyük bir bölümünü kapladı. Ağustos 885'te Türk hükümdarı Asategin'den Rey'i ele geçirmeye çalıştı, ancak geri püskürtüldü. Rafi' bin Harthama bu fırsatı kullanarak Gürgan'ı işgal etti, ancak Rafi' oradan ayrılır ayrılmaz Muhammed eyaletin kontrolünü yeniden ele geçirdi. 888 veya 889'da Muhammed tekrar Rustam'a saldırdı; Rustam bu sırada Rafi'ye sığındı ve ondan yardım istedi. Rafi', Zeydi topraklarına büyük bir istila başlattı ve çoğunu fethetti; bu da Muhammed'i, kendisinden önce kardeşi gibi, batı bölgelerinin dağ kalelerine sığınmaya zorladı. Muhammed ayrıca Deylem lordu Justan bin Vahsudan'ın desteğini de kazandı. Onun yardımıyla Muhammed, Rafi' ile sürekli savaş halindeydi, ancak topraklarını geri alamadı. Sonunda Rafi', Justan ile barış yaptı ve Deylemliler de geri çekildi. Bu noktada, 892'de Abbâsî tahtına yeni bir halife olan Mutazıd'ın geçmesiyle Muhammed'in kaderi değişti. İbn Harthama'nın gücünden korkan halife, onu Horasan valiliğinden azletti ve rakibi Saffarid Amr bin Leys'e verdi. Buna karşılık Rafi', Muhammed ile barış yaptı, Taberistan'ı (ancak Gürgan'ı değil) ona geri verdi ve hatta Zeydi davasına bağlılık yemini etti. Muhammed, 24 Haziran 893'te Amul'a yeniden girdi. İttifaklarına rağmen, Muhammed, Saffaridlerle olan savaşlarında Rafi'ye yardım etmekten kaçındı ve Muhammed Sari'yi de geri almaya çalıştığında ikisi tekrar kısa süreliğine çatıştı. Barışmalarının ardından Rafi', 895 yılında Muhammed'in eski düşmanı Rüştam'ı işkence ederek öldürdü ve 896 yılında, kuvvetleri Nişabur'u kısa süreliğine ele geçirdiğinde, Cuma namazı Muhammed'in adıyla kılındı. Rafi' kısa süre sonra rakipleri Saffaridler tarafından öldürüldü ve bunun üzerine Muhammed Gürgan'ı da geri aldı.

897 yılında Muhammed, devrik İsfahan Dülefi Hanedanı'nın bir üyesi olan Bekir bin Abdulaziz'e sığınak sağladı. Başlangıçta Muhammed onu onurla karşıladı ve hatta ona Chalus ve Ruyan şehirlerinin valiliğini verdi, ancak 898'de Bakr'ı zehirletti. 900 yılında, Saffarî Amr bin Leys'in o yılın Nisan ayında Sâmânîler tarafından yenilgiye uğratılması ve öldürülmesiyle bölgedeki güç dengesi aniden değişti. Sâmânîler artık Gürgan'ın verilmesini talep ederken, Muhammed bu karışıklıktan yararlanarak Horasan'ı kendisi işgal etmeyi planlıyordu. Muhammed ve ordusu, Gürgan'da Muhammed bin Harun al-Sarakhsi komutasındaki Sâmânî ordusuyla karşılaştı ve çıkan savaşta Sâmânîler üstün geldi ve ağır yaralı Muhammed esir alındı. Ertesi gün, 3 Ekim 900'de (veya Ebu'l-Faraj'a göre Ağustos ayında) öldü. Cesedi başı kesilerek Buhara'daki Sâmânî sarayına gönderilirken, gövdesi Gürgan kapısına gömüldü. Mesûdî'nin bildirdiğine göre, kısa bir süre içinde türbesi bir hac merkezi haline geldi.

Muhammed'in oğlu ve veliahtı Zeyd de yakalanıp Buhara'ya gönderilince, Zeyd liderleri Zeyd'in henüz bebek olan oğlu Mehdi'yi hükümdarları olarak atamaya karar verdiler, ancak aralarında anlaşmazlık çıktı: içlerinden biri Abbasiler'in tarafını tuttu ve askerleri Zeyd destekçilerine saldırdı ve onları katletti. Bunun yerine, Sâmânîler eyaleti ele geçirdi. Sâmânîlerin fethi, eyalette Sünni İslam'ın yeniden kurulmasını sağladı, ancak Şiilik davası, 914 yılında Taberistan'ı fethetmeyi ve Zeyd yönetimini yeniden kurmayı başaran başka bir Alioğlu olan Hasan el-Utruş tarafından Deylemliler ve Gilaniler arasında desteklendi ve yayıldı.

Dini politikalar ve karakter

Kardeşi gibi Muhammed de Zeydi Şiiliğini ve Mu'tezileliği benimsemiş ve teşvik etmiştir, Sünni muhalefeti ise bastırmıştır. Bu dini baskı, halk tarafından büyük ölçüde tepkiyle karşılanan disiplinsizlikleri ve barbar davranışlarıyla bilinen Deylemli dağlılara olan bağımlılıklarıyla birleşince, halkın büyük bir bölümünün Zeydi yönetiminden uzaklaşmasına yol açmıştır. Muhammed, Abbasiler tarafından yıkıldıktan sonra Ali ve oğlu Hüseyin'in türbesinin yeniden inşasını finanse ederek ve Müslüman dünyasında Alioğlu ailesinin diğer üyelerine yaptığı cömert bağışlarla Şiiler arasında bir miktar öne çıktı. Bununla birlikte, sonraki Zeydiler ne onu ne de Hasan'ı meşru imam olarak görmezler.

Dini coşkusuna rağmen, Abbasilerin amansız bir düşmanı gibi görünmüyor; bir rivayete göre, Halife el-Mu'tadid, Muhammed'in ölümünden üzüntü duymuştu. Muhammed aynı zamanda kültürlü bir insandı, güzel şiiri takdir ederdi ve hatta kendi şiirlerini de besteledi; bunlardan sadece birkaç dizesi el-Suli tarafından kaydedilmiş olarak günümüze ulaşmıştır.

Ölümü

İsmail, halifenin verdiği izni değerlendirerek, o sırada Muhammed bin Zeyd komutasındaki Zeydiler tarafından kontrol edilen Taberistan'a bir ordu göndermeye karar verdi. Muhammed ve ordusu, Gürgan'da Muhammed bin Harun el-Sarakhsi komutasındaki Sâmânî ordusuyla karşılaştı ve çıkan savaşta Sâmânîler galip geldi ve ağır yaralanan Muhammed esir alındı. Ertesi gün, 3 Ekim 900'de (veya Ebu'l-Faraj'a göre Ağustos ayında) öldü.

Kaynakça

Özel

Genel

• Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P.; Pellat, Ch., (Ed.) (1993). "Muḥammad b. Zayd". The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VII: Mif–Naz (İngilizce). Leiden: E. J. Brill. ss. 417-418. ISBN 978-90-04-09419-2. 
• Bosworth, C.E. (1975). "The Ṭāhirids and Ṣaffārids". Frye, Richard N. (Ed.). The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ss. 90-135. ISBN 0-521-20093-8. 
• Madelung, W. (1975). "The Minor Dynasties of Northern Iran". Frye, Richard N. (Ed.). The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press. ss. 198-249. ISBN 0-521-20093-8. 
• Madelung, W. (1993). "DĀʿĪ ELAʾL-ḤAQQ, ABŪ ʿABD ALLĀH MOḤAMMAD". Yarshater, Ehsan (Ed.). Encyclopædia Iranica, Volume VI/6: Daf(f) and Dāyera–Dārā (İngilizce). Londra ve New York: Routledge & Kegan Paul. ss. 595-597. ISBN 978-1-56859-004-2. 

Dış bağlantılar

• Jarrar, Maher (2020). "Muḥammad b. Zayd". Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis; Nawas, John; Stewart, Devin J. (Ed.). Encyclopaedia of Islam, THREE (İngilizce). Brill Online. ISSN 1873-9830. 
• Madelung, W. "ʿALIDS OF ṬABARESTĀN, DAYLAMĀN, AND GĪLĀN". Encyclopaedia Iranica, Online Edition. Erişim tarihi: 25 Ocak 2013. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)