NGC 1514

NGC 1514
Salma bulutsusu
Gezegenimsi bulutsu
Hawaii'deki Mauna Kea'nın zirvesinde yer alan Gemini Kuzey Teleskobu tarafından elde edilen NGC 1514 görüntüsü.
Gözlem verisi (Dönem J2000)
TakımyıldızBoğa
Sağ açıklık (α)04sa 09dk 16,98559s
Dik açıklık (δ)+30° 46′ 33,4709″
Görünür kadir (V)9,48
Görünür kadir (B)10,01
Görünür boyutlar (V)2,2′
İyonize kaynağı
AdıHD 281679
Sınıfı
A0III
Görünür kadir (V)10,1
Özellikler
Kırmızıya kayma (z)0,000199
Dikey hız ()+59,8 ± 4,4 km/sn
Uzaklık455 pc (1.480 ly)
Yarıçap (r)0,65 ly
Keşif
William Herschel (1790)
Katalog belirtmeleri
NGC 1514 • GC 810 • H 4.69 • h 311 • PK 165-15.1 • PN G165.5-15.2
  Wikimedia Commons'ta ilgili ortam
Ayrıca bakınız: Bulutsu listeleri

NGC 1514 (genellikle Kristal Küre Bulutsusu adıyla bilinir), Boğa takımyıldızında yaklaşık olarak 1480 ışık yılı (455 parsek) uzaklıkta bulunan bir gezegenimsi bulutsudur. Bulutsu, Psi Tauri yıldızının kuzeyinde Kahraman takımyıldızı sınırında yer alır.

NGC 1514, 13 Kasım 1790'da William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Herschel bu gök cismini "son derece eşsiz bir fenomen" olarak tanımlamış ve bu keşif, göklerin yapısı hakkındaki düşüncelerini yeniden gözden geçirmesine neden olmuştur. Herschel, o güne kadar tüm bulutsuların birbirinden ayırt edilemeyecek kadar uzak yıldız kümelerinden oluştuğuna inanıyordu. Ancak bu sefer karşısında, "belli belirsiz parlak bir atmosferle çevrelenmiş" tek bir yıldız duruyordu. William Herschel bu durumu şu sözlerle özetleyecekti: "Cesaretle söyleyebilirim ki varacağımız yargı, yıldızın etrafındaki bulutsu yapının yıldız gibi bir doğaya sahip olmadığı yönünde olacaktır."

Oluşumu

Bulutsu, Henry Draper Kataloğu'nda HD 281679 olarak belirtilen ikili yıldız sisteminden meydana gelmiştir. Sistemin parlak ve görünür bileşeni, yatay kolda yer alan ve A0III yıldız sınıflandırmasına sahip bir dev yıldızdır. Bulutsuyu üreten yoldaş ise günümüzde sıcak ve düşük ışıma gücüne sahip bir O-tipi yıldızdır. Başlangıçta bu iki yıldızın yaklaşık 10 günlük bir yörünge periyoduna sahip olduğu düşünülüyordu. Ancak sistem üzerinde yıllarca süren gözlemler, yaklaşık 9 yıllık periyoduyla bu yörüngenin aslında herhangi bir gezegenimsi bulutsu için bilinen en uzun yörüngelerden biri olduğunu göstermiştir. Yörünge dışmerkezliği ise yaklaşık 0,5'tir.

Genel özellikler

James Webb Uzay Teleskobu tarafından görüntülenen NGC 1514.

Bulutsunun yaklaşık 65 yay saniyesi yarıçapı ve 90 yay saniyesi yarıçapa sahip soluk bir halesi vardır. Çift kabuklu bir bulutsu olan NGC 1514, parlak, yuvarlağımsı ve amorf bir gezegenimsi bulutsu olarak tanımlanabilir. Dış kabuk, iç kabuk ve parlak lekelerden oluşur. İç kabuk bozulmuş gibi görünse de muhtemelen başlangıçta küresel bir yapıdaydı. Dış kabuğunda bir ölçüde ipliksi yapı barındıran bu cisim, çok sayıda küçük baloncuktan oluşan topaklı bir bulutsudur.

Yapılan kızılötesi gözlemler, gezegenimsi bulutsuyu çevreleyen ve 8,5 ışık yılı (2,6 parsek) boyunca uzanan devasa bir toz bölgesinin varlığını göstermektedir. Gaz ve tozun toplam kütlesinin 2,2±1,4 M☉ olduğu tahmin edilmektedir. İyonize gaz orta derecede uyarılmıştır ve elektron sıcaklığının yaklaşık 15.000 K olduğu hesaplanmaktadır.

Kızılötesi halkalar

Bulutsu, diabolo (çift koni) benzeri bir yapı oluşturduğu düşünülen tek bir çift halka barındırır. Bu halkalar, Kum Saati Bulutsusu ile Güney Yengeç Bulutsusu'nda görünür ışıkta izlenen yapılara benzemektedir. Ancak oldukça soluk olan bu halkalar, yalnızca orta kızılötesi dalga boylarında görülebilmektedir. James Webb Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemler, halkaların içindeki ipliksi ve topaklı ayrıntıları ortaya çıkarmıştır.

Halkaları oluşturan maddenin, gezegenimsi bulutsunun ata yıldızının erken dönemlerinde yaşadığı çok şiddetli bir kütle kaybı evresi sırasında püskürtüldüğü düşünülmektedir. Bu madde daha sonra merkezdeki ikili sistemden kaynaklanan asimetrik ve hızlı rüzgarlarla şekillenmiştir.

Kaynakça

  1. 1 2 3 4 Gaia Collaboration; ve diğerleri. (2023). "Gaia Data Release 3. Summary of the content and survey properties". Astronomy and Astrophysics. 674. arXiv:2208.00211 Özgürce erişilebilir. Bibcode:2023A&A...674A...1G. doi:10.1051/0004-6361/202243940. VizieR'de bu kaynak için Gaia DR3 kaydı
  2. 1 2 3 4 5 "NGC 1514 -- Planetary Nebula". SIMBAD, Centre de Données Astronomiques de Strasbourg. 2 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  3. 1 2 Finlay, Warren H. (2014), Concise Catalog of Deep-sky Objects, The Patrick Moore Practical Astronomy Series (2nd bas.), Springer Science & Business Media, s. 177, ISBN 978-3-319-03169-9.
  4. ↑ "III/182/catalog HDE Charts: positions, proper motions (Nesterov+ 1995)". VizieR. 22 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  5. 1 2 Acker, A.; Ochsenbein, F.; Stenholm, B.; Tylenda, R.; Marcout, J.; Schohn, C. (1992). Strasbourg-ESO Catalogue of Galactic Planetary Nebulae. European Southern Observatory. Bibcode:1992secg.book.....A. ISBN 3-923524-41-2. 14 Aralık 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Temmuz 2026.
  6. 1 2 Ressler, Michael E.; Aller, Alba; Jones, David; Lau, Ryan M.; Miranda, Luis F.; Willacy, Karen (1 Mayıs 2025), "JWST/MIRI Study of the Enigmatic Mid-infrared Rings in the Planetary Nebula NGC 1514", The Astronomical Journal, 169 (5), s. 236, arXiv:2502.21281 Özgürce erişilebilir, Bibcode:2025AJ....169..236R, doi:10.3847/1538-3881/adbbcf Özgürce erişilebilir.
  7. ↑ Stoyan, Ronald; Schurig, Stephan (2014), interstellarum Deep Sky Atlas, Erlangen: Cambridge University Press; Oculum-Verlag GmbH, ISBN 978-1-107-50338-0, OCLC 920437579, 22 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Temmuz 2026.
  8. ↑ Sinnott, Roger W.; Perryman, Michael A. C. (1997), Millennium Star Atlas, 1, Sky Publishing Corporation and the European Space Agency, ISBN 0-933346-84-0.
  9. ↑ Herschel, William (10 Şubat 1791), "On Nebulous Stars, Properly So Called.", Philosophical Transactions of the Royal Society, cilt 81, ss. 71-88, Bibcode:1791RSPT...81...71H, doi:10.1098/rstl.1791.0006.
  10. 1 2 3 Ressler, Michael E.; ve diğerleri. (Aralık 2010), "The Discovery of Infrared Rings in the Planetary Nebula NGC 1514 During the WISE All-sky Survey", The Astronomical Journal, 140 (6), ss. 1882-1890, arXiv:1011.3877 Özgürce erişilebilir, Bibcode:2010AJ....140.1882R, doi:10.1088/0004-6256/140/6/1882.
  11. 1 2 Muthu, C.; Anandarao, B. G. (Aralık 2003), "A Spatiokinematic Study of the Planetary Nebula NGC 1514", The Astronomical Journal, 126 (6), ss. 2963-2970, Bibcode:2003AJ....126.2963M, doi:10.1086/379552 Özgürce erişilebilir.
  12. 1 2 Jones, D.; Van Winckel, H.; Aller, A.; Exter, K.; De Marco, O. (2017), "The long-period binary central stars of the planetary nebulae NGC 1514 and LoTr 5", Astronomy & Astrophysics, cilt 600, ss. L9, arXiv:1703.05096 Özgürce erişilebilir, Bibcode:2017A&A...600L...9J, doi:10.1051/0004-6361/201730700.
  13. 1 2 Aryal, B.; ve diğerleri. (Şubat 2010), "A giant dusty bipolar structure around the planetary nebula NGC 1514", Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 402 (2), ss. 1307-1312, Bibcode:2010MNRAS.402.1307A, doi:10.1111/j.1365-2966.2009.15966.x Özgürce erişilebilir.
  14. 1 2 3 Aller, A.; Vázquez, R.; Olguín, L.; Miranda, L. F.; Ressler, M. E. (2021), "The morpho-kinematical structure and chemical abundances of the complex planetary nebula NGC 1514", Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 504 (4), ss. 4806-4816, arXiv:2105.01495 Özgürce erişilebilir, doi:10.1093/mnras/stab1233 Özgürce erişilebilir.

Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta NGC 1514 ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.