Pera Palas

Kuruluşu ve Şark Ekspresi ile ilişkisi

1883'te Compagnie Internationale des Wagons-Lits / Uluslararası Yataklı Vagonlar Şirketi (CIWL) tarafından başlatılan Şark Ekspresi (Orient Express) seferlerinde, ilk yıllarda İstanbul'a ulaşım tren ve deniz yolu bağlantılarıyla sağlanıyordu. Paris ile İstanbul arasında doğrudan demiryolu bağlantısının 1889'da kurulmasının ardından, kente gelen yolcuların konaklamasına yönelik otel yatırımları gelişti.

Pera Palas'ın inşasına otelin kendi tarihçesine ve bazı mimarlık kaynaklarına göre 1892'de başlandı. Arsanın üç Osmanlı Ermenisi girişimci tarafından satın alındığını aktaran kaynaklarda ise inşaatın başlangıç yılı 1893 olarak verilmektedir. Yapı, Ocak ve Şubat 1895'te düzenlenen açılış davetlerinin ardından hizmete girdi. Levanten mimar Alexandre Vallaury tarafından tasarlanan otelde neoklasik, Art Nouveau, oryantalist mimari öğeler bir arada kullanıldı. İlk konukları arasında Pera'daki Levanten toplulukların üyeleri, Osmanlı seçkinleri ve yabancı yolcular bulunuyordu.

CIWL'nin kurucusu Georges Nagelmackers, uluslararası tren yolculuklarıyla otelcilik hizmetlerini bir araya getiren girişimlerde de bulundu. Şirketle bağlantılı otelcilik kuruluşları, Pera Palas'ın ilk yıllarında işletme ve mülkiyet ilişkilerine dâhil oldu. 1896'da Asayan Mıgırdıç Efendi'nin otelle bağlantılı haklarının bu kuruluşlardan birine devredildiği aktarılmaktadır. Kaynakların bir kısmı bu işlemi mülkiyet payının devri, bir kısmı ise işletmeyle ilgili hakların devri olarak açıklamaktadır.

I. Dünya Savaşı ve işgal yılları

I. Dünya Savaşı sırasında uluslararası tren seferlerinin ve turizmin aksaması otelin faaliyetlerini etkiledi. 1915'te Mersinli Bodossaki Anastassiadis otelin işletmesini devraldı; işletmeyi daha sonra oğlu Hacı Toma Anastassiadis yürüttü. Döneme ilişkin bazı kaynaklar 1915'teki işlemi işletmenin devri olarak aktarırken, başka bir araştırma binanın ve demirbaşların satıldığını belirtmektedir.

İstanbul'un İşgali sırasında otel, askerî ve siyasi çevrelerin kullandığı konaklama yerlerinden biri oldu. Anastassiadis, 1922'de İstanbul'dan ayrılarak Paris'e gitti ve otelle ilgili haklarını korumak amacıyla Fransa'da bir şirket kurulmasında yer aldı. Ardından otelin mülkiyeti ve vergi borçlarıyla ilgili anlaşmazlıklar ortaya çıktı.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında mülkiyet değişiklikleri

Otel, 1923'te Hazine adına tescil edildi ve daha sonra Emlâk ve Eytam Bankası'na devredildi. Beyrutlu iş insanı Misbah Muhayyeş, önce otelin işletmesini kiraladı, 1920'lerin ikinci yarısında ise Ferid Kemal Bey ile birlikte oteli satın aldı. Satın alma yılı bazı kaynaklarda 1927, bazılarında 1928 olarak verilir. Satın alımda Muhayyeş'in 7/8, Ferid Kemal Bey'in ise 1/8 paya sahip olduğu belirtilmektedir.

Otelin eski işletmecisi Anastassiadis ile bağlantılı Fransız şirketi, Hazine'ye geçen otel ve eşyalar üzerinde hak iddia ederek konuyu Lozan Antlaşması sonrasında kurulan Türk-Fransız Karma Hakem Mahkemesine taşıdı. Şirket, mülkiyetin iadesini veya tazminat ödenmesini talep etti. Mahkeme, 27 Nisan 1931'de davayı reddederek Türkiye lehine karar verdi.

II. Dünya Savaşı ve 1941 bombalı saldırısı

II. Dünya Savaşı sırasında Bulgaristan'ın Mihver Devletleri'ne katılmasının ardından ülkeyi terk ederek İstanbul'a gelen Britanya'nın Sofya elçisi George Rendel ve beraberindekilerin kaldığı Pera Palas'ta, 11 Mart 1941'de bagajlar arasında bulunan bir bomba patladı. Saldırıda ölenler ve yaralananlar oldu. Ahmet Gülen'in 2025 tarihli araştırmasında can kaybı altı kişi olarak belirtilirken, olayın hemen ardından yayımlanan gazete haberlerinde farklı sayılar yer aldı. Patlamanın sorumluları ise kesin olarak belirlenemedi.

Miras, işletme ve kamulaştırma süreci

Misbah Muhayyeş, 1949'da hazırladığı vasiyetnameyle otelden elde edilen gelirlerin bir bölümünü Darülaceze, Darüşşafaka ve veremle mücadele alanında faaliyet gösteren yardım kuruluşlarına bıraktı. Muhayyeş'in 1954'te ölümünün ardından otelle ilgili haklar ve gelirler bu kuruluşlar ile mirasçıları arasında paylaşıldı. Yeğenleri Cemil ve Ferit Muhayyeş, otelin işletilmesinde görev aldı. Vasiyeti doğrultusunda bazı otel eşyaları da Topkapı Sarayı'na bağışlandı.

1954–1974 yılları arasında otel, mirasla bağlantılı hayır kurumları ve aile üyeleri tarafından işletildi. 1974'te kiracı bulunamaması üzerine Cemil ve Ferit Muhayyeş, İstanbul Otelcilik ve Turizm Şirketini kurarak otelin işletmesini üstlendi. Hasan Süzer, şirket hisselerinin %60'ını 1977'nin sonlarında, kalanını ise 1982'de satın aldı.

1982'de Pera Palas'ın korunması amacıyla başlatılan kamulaştırma süreci, açılan davalar nedeniyle uzun yıllar devam etti. Kültür Bakanlığının TBMM'ye verdiği 27 Eylül 1994 tarihli yanıta göre otel, 27 Nisan 1994'te Hazine adına tapuya tescil edildi. Maliye Bakanlığının 10 Mayıs 1994 tarihli yazısıyla da otel-müze olarak kullanılmak üzere Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğüne tahsis edildi. Kamulaştırmanın tamamlanması, otelin fiilî işletmesinin aynı tarihte Bakanlık tarafından üstlenildiği anlamına gelmiyordu.

Otelin işletme hakları 2005'te Süzer ailesinden Kalkavan ailesiyle bağlantılı bir şirkete, 2011'de ise Demet Sabancı Çetindoğan'ın sahibi olduğu Demsa Grubuna geçti. Jumeirah Group, 2012'de yapılan yönetim anlaşmasıyla otelin işletmesini üstlendi. Şirketin Pera Palas'taki işletmeciliği 2017'de sona erdi.

Kubbeli Salon ve tarihî asansör

Otelin iç mekân düzeninin merkezindeki Kubbeli Salon, üst katlara doğru yükselen bir aydınlık boşluğuyla ilişkilidir. Salonun altı kubbesi, tavan süslemeleri ve çevresindeki galeriler yapının tanınan mimari öğeleridir. Dökme demir ve ahşap elemanların kullanıldığı tarihî asansör ile bunu çevreleyen merdivenler de otelin özgün donanımının önemli parçalarındandır.

Atatürk Müze Odası

Mustafa Kemal Atatürk'ün 1910'ların sonlarından itibaren Pera Palas'ta konakladığı çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir. Otelin kayıtlarını aktaran haberler ilk konaklamayı 1917'ye tarihlendirirken Kültür ve Turizm Bakanlığı, VII. Ordu Komutanlığı döneminin ardından 4 Ocak 1918'de İstanbul'a dönüşünden sonra otelde kaldığını belirtmektedir. Atatürk'le ilişkilendirilen 101 numaralı oda, doğumunun yüzüncü yılı dolayısıyla 1981'de müze oda olarak düzenlendi.

Müze odada Atatürk'le ilişkilendirilen kıyafetler, kişisel eşyalar, fotoğraflar, kitaplar ve dönemin çeşitli belgeleri sergilenmektedir. Otelin tanıtımlarında oda 101'in Atatürk'ün konuklarını ağırladığı mekânlardan biri olduğu da anlatılır. Odada önemli siyasi kararlar alındığına ilişkin anlatımlar ise bağımsız tarihsel kaynaklarla doğrulanmış değildir.

Agatha Christie Odası

Agatha Christie, Pera Palas'ın tanınmış konukları arasında yer almaktadır. Yazarın kaldığı 411 numaralı oda, daha sonra onun adıyla anılan özel bir konaklama birimi olarak düzenlenmiştir. Odada Christie'nin eserlerinin çeşitli baskıları, dönem mobilyaları ve daktilosunun bir kopyası gibi nesneler bulunmaktadır. Doğu Ekspresinde Cinayet romanını bu odada yazdığı yönündeki anlatım yaygın olmakla birlikte, yazarın resmî internet sitesinde de bunun bir söylenti olduğu belirtilmektedir.

Christie'nin kayıp günlüğünün anahtarının otelde bulunduğuna ilişkin öyküler de otelin popüler anlatılarında yer almıştır. Ancak bunların bağımsız biçimde doğrulanmış tarihsel bulgular olduğu söylenemez.

Diğer konukları ve tarihî mekânları

Pera Palas'ın tarihî konukları arasında Ernest Hemingway, Greta Garbo, Alfred Hitchcock ve Zsa Zsa Gábor gibi isimler de sayılmaktadır. Otelin geçmişi edebiyat, seyahat ve İstanbul'un toplumsal hayatıyla ilişkilendirilmiş; bu yönüyle mimari mirasın ötesinde bir kültürel mekân kimliği kazanmıştır.

Tarihî Kubbeli Salon otelin dinlenme ve toplantı mekânlarından biri olarak kullanılmıştır. Orient Bar, Patisserie de Pera ve Agatha Restaurant gibi bölümler, özellikle 2010'da tamamlanan yenileme sonrasındaki işletme düzeninde öne çıkmıştır. Bu bölümler, özellikle 2010 sonrasındaki işletme döneminde kullanılan adlarıyla otelin tarihçesinde yer almıştır.