Rio de Janeiro

Rio de Janeiro
Município do Rio de Janeiro
Rio de Janeiro belediyesi
Rio de Janeiro bayrağı
Bayrak
Rio de Janeiro arması
Arma
Takma adlar:
Cidade Maravilhosa ("Harikulade Şehir"), kısaca Rio
Rio de Janeiro belediyesi'nin sınırları.
Rio de Janeiro belediyesi'nin sınırları.
Brezilya üzerinde Rio de Janeiro
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro'nun Brezilya'daki konumu
Koordinatlar: 22°54′40″S 43°12′20″W / 22.9111°G 43.2056°B / -22.9111; -43.2056
ÜlkeBrezilya Brezilya
EyaletRio de Janeiro
BelediyeRio de Janeiro
Kuruluş1 Mart 1554
İdare
 • TürBelediye konseyi
 • Belediye başkanıEduardo Paes (DEM)
Yüzölçümü
 • Belediye1,221 km²
En yüksek nokta1.021 m (3.349 ft)
En alçak nokta0 m (0 ft)
Nüfus
 (2020)
 • Belediye6.747,815
 • Kent
11,616,000
 • Metropol
12,280,702
 • Metropol yoğunluğu2,705,1/km² (7.006/mil²)
Zaman dilimiUTC-03.00 (BSZ)
 • Yaz (YSU)UTC-02.00 (BYSZ)
Posta kodu
20000-000
Alan kodu+55 21
Resmî site
rio.rj.gov.br
Konum Brezilya
KriterKültürel: vi
Referans1100
Tescil2012 (36. oturum)
BölgeLatin Amerika ve Karayipler

Rio de Janeiro, kısaca Rio, Rio de Janeiro eyaletinin başkenti ve en büyük şehridir. São Paulo'dan sonra Brezilya'nın en büyük ikinci şehri olup, uluslararası turist sayısı bakımından ise ilk sırada yer alır. 2025 yılı itibarıyla şehir merkezinde 6 milyon, metropoliten alanında ise 13 milyonluk bir nüfusa sahiptir. Aynı zamanda Amerika kıtasının en kalabalık altıncı şehridir.

1565 yılında kurulan şehir, başlangıçta Portekiz İmparatorluğu'na bağlı bir yönetim birimi olan Rio de Janeiro Kaptanlığı'nın merkeziydi. 1763'te Brezilya Devleti'nin başkenti oldu. 1808'de Portekiz Kraliyet Sarayı Brezilya'ya taşındığında, Rio de Janeiro, Portekiz Kraliçesi I. Maria'nın sarayına ev sahipliği yapmaya başladı. Kraliçe Maria, oğlu Prens Naibi Braganzalı João'nun liderliğinde, Brezilya'yı "Portekiz, Brezilya ve Algarve Birleşik Krallığı" bünyesinde bir krallık statüsüne yükseltti. Rio, Brezilya Bağımsızlık Savaşı'nın başladığı 1822 yılına kadar bu çok kıtalı monarşinin başkenti olarak kaldı. Bu durum, modern tarihte bir sömürgeci ülkenin başkentinin resmen sömürgelerinden birindeki bir şehre taşındığı tek örnektir. Rio de Janeiro, daha sonra 1889'a kadar Brezilya İmparatorluğu'nun, ardından 1960'ta başkentin Brasília'ya taşınmasına kadar cumhuriyet dönemi Brezilya'sının başkenti olarak hizmet verdi.

Rio de Janeiro, ülkedeki en büyük ikinci belediye GSYH'sine sahiptir; 2008 verilerine göre 343 milyar Brezilya reali (R$) tutarındaki GSYH'si ile dünyada 30. sırada yer almaktadır. Şehir; ülkenin en büyük şirketlerinden ikisi olan Petrobras ve Vale'nin yanı sıra Latin Amerika'nın en büyük medya ve telekomünikasyon holdingi Grupo Globo gibi önemli Brezilya merkezli petrol, madencilik ve telekomünikasyon şirketlerinin genel merkezlerine ev sahipliği yapmaktadır. Çok sayıda üniversite ve enstitüye ev sahipliği yapan şehir, Brezilya'nın en büyük ikinci araştırma ve geliştirme merkezi konumundadır ve 2005 verilerine göre ulusal bilimsel üretimin yüzde 17'sini karşılamaktadır. Yüksek suç oranına dair genel algıya karşın, şehir aslında Brezilya'daki eyalet başkentlerinin çoğundan daha düşük bir suç oranına sahiptir.

Rio de Janeiro, Güney Yarımküre'nin en çok ziyaret edilen şehirlerinden biri olup doğal güzellikleri, karnavalı, sambası, bossa nova müziği ve Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema ve Leblon gibi plajlarıyla tanınır. Şehirdeki diğer önemli simge yapılar arasında, Dünyanın Yeni Yedi Harikası'ndan biri seçilen Corcovado Dağı üzerindeki Kurtarıcı İsa heykeli; teleferiğiyle ünlü Sugarloaf Dağı; Karnaval boyunca kullanılan, tribünlerle çevrili geçit töreni alanı Sambódromo ve dünyanın en büyük futbol stadyumlarından biri olan Maracanã Stadyumu yer alır. Rio de Janeiro, 2016 Yaz Olimpiyatları ve Paralimpik Oyunları'na ev sahipliği yaparak bu etkinlikleri düzenleyen ilk Güney Amerikalı ve Portekizce konuşulan şehir olmuş; ayrıca Olimpiyatların Güney Yarımküre'deki bir şehirde düzenlendiği üçüncü örnek olarak tarihe geçmiştir. Maracanã Stadyumu, 1950 ve 2014 FIFA Dünya Kupaları ile 2013 FIFA Konfederasyonlar Kupası finallerine sahne olmuştur. Şehir ayrıca 2007'de XV. Panamerikan Oyunları'na ve 2024'te G20 zirvesine ev sahipliği yapmış olup, 2027 FIFA Kadınlar Dünya Kupası'na da ev sahipliği yapacaktır.

Tarihçe

Pedro Álvares Cabral'ın filosundaki bir geminin kaptanı olan Gaspar de Lemos komutasındaki Portekizli gezginciler 1 Ocak 1502'de Guanabara Körfezi'ne ayak basan ilk Avrupalılar oldu. Bu tarihten sonra bu körfeze Rio de Janeiro denildi. Bir iddiaya göre, Floransalı kâşif Amerigo Vespucci de bu seyahate Kral Birinci Manuel'in davetiyle katılmıştır. Portekizliler karaya ayak bastığında bu topraklarda Tupi (Amazon halkı), Puri, Botocudo ve Maxakali halkları yaşamaktaydı.

Guanabara Körfezi'nin adalarından biri olan Villegagnon 1555'te Fransız amiral Nicolas Durand de Villegaignon komutasındaki 500 asker tarafından işgal edildi. Amiral, bu bölgede Fransız kolonisi (France Antarctique [en]) kurmak için çabalamış ve adaya Fort Coligny [en] denilen kaleyi inşa ettirmiştir.

Rio de Janeiro şehri 1 Mart 1565 tarihinde Aziz Sebastian'a ithafen São Sebastião do Rio de Janeiro adıyla kurulmuştur. Aynı zamanda dönemin Portekiz kralı da aziz ile aynı ismi taşımaktaydı. Rio de Janeiro, Guanabara Körfezi'nin adıydı. 18. yüzyılın başlarına kadar, şehir Fransızlar ve korsanlar tarafından birçok defa saldırıya uğramış ve istila edilmiştir. François Duclerc [en] ve René Duguay-Trouin [fr] bu istilacılardan bazılarıdır.

17. yüzyılın sonlarında, Bandeirantes [en]'in komşu eyalet Minas Gerais'te altın ve elmas bulmasıyla  Rio de Janeiro kuzeydoğu kıyılarına çok uzak olan Salvador, Bahia şehrinin yerini alarak ihracat için çok daha işlevsel bir limana dönüşmüştür. (Altın, değerli taş ve şeker ihracatı yapılmaktaydı.) 27 Ocak 1763'te Portekiz Amerikası koloni başkenti Salvador'dan Rio de Janeiro'ya taşınmış ve bu konumunu 1808'e kadar korumuştur. Napolyon'un Portekiz'i istila etmesiyle kraliyet ailesi ve birçok soylu aile Lizbon'dan Rio de Janeiro'ya kaçtı. Bu zamandan sonra şehir krallığın başkenti statüsünü elde etti ve Avrupa dışında bulunan tek  Avrupa başkenti oldu. Ancak, aniden çıkıp gelen yüzlerce asilzadenin yerleşmesi için şehirde uygun hiçbir yapı yoktu. Bu yüzden birçok yerli halk evlerinden çıkarıldı ve bu mülkler soylulara teslim edildi.

Afrika kökenli kölelerin Rio de Janeiro'ya büyük bir akını vardı. 1819'da 145.000 olan köle sayısı 1840'ta 220.000'e ulaşmıştır.

1822'de Prens Pedro Brazilya'nın bağımsızlığını ilan ettiğinde Rio de Janeiro'nun başkent statüsünü sürdürmesine karar verdi. 1889'dan sonra monarşinin yerini cumhuriyete devretmesinden sonra bile Rio başkent olarak kalmaya devam etti.

20. yüzyılın başlarına kadar Rio, tarihi şehir merkezi olarak bilinen Guanabara Körfezi'nin ağız kısmıyla sınırlıydı. Yine bu yüzyılın başlarında şehir merkezi güney ve batı yönlerinde Zone Sul'a (Güney Bölgesi) doğru kaymaya başladı.  Daha sonra dağların altından geçen ilk tünelin yapımıyla  Botafogo ve bugün Copacabana diye bilinen bölge birbirine bağlandı. 1905'ten sonra Rio'nun tramvay sisteminin yenilenmesi ve elektrikleştirilmesiyle, şehir kuzey güney hattında genişleme imkânı elde etti.

1930'da Botafogo'nun doğal güzelliği, Amerikalıların lüks Capacabana Palas Oteli [en]'nin ünüyle birlikte anılmaya başlandı ve Rio'nun plaj partisi şehri (beach party town) olarak ün yapmasını sağladı. (Günümüzde bu ün gecekondu bölgelerindeki uyuşturucu ticaretinden kaynaklanan şiddet olayları yüzünden bir miktar kırılmıştır.)

Başkenti ülkenin daha merkezi bir bölgesine taşıma planları zaman zaman tartışma konusu olmuştur. 1955'te Juscelino Kubitschek'in yeni bir başkent inşa etme vaadi devlet başkanı seçilmesinde etkili oldu. Birçok kişinin bunu sadece seçimi kazanmak için öne atılan bir söz olduğunu düşünmesine rağmen, Kubitschek büyük bir masrafla yeni başkent Brazilya'yı 1960'ta inşa ettirdi. Aynı yıl, 21 Nisan’da Brezilya'nın başkenti resmi olarak Brazilya'ya (Brasilia) taşındı.

1960 ve 1975 tarihleri arasında  Rio, Guanabara Eyalet'i adı altında bir şehir devletiydi. Ancak yönetimsel ve politik nedenlerle, "The Fusion" olarak bilinen başkanlık kararnamesiyle şehrin federal yapısı ortadan kaldırıldı  ve şehri çevreleyen ve başkenti Niteroi olan Rio de Janeiro Eyaleti (State of Rio de Janeiro) ile 1975'te birleştirildi. Bugün bile Rio'nun eskide kalan şehirsel özerkliğini savunanlar vardır.

Şehir 2007 Panamerikan Oyunları'na ve 2014 FIFA Dünya Kupası'na ev sahipliği yapmıştır. 2 Ekim 2009'da Uluslararası Olimpiyat Komitesi Rio de Janeiro'nun 2016 Olimpiyat Oyunları ve Paralimpik Oyunları'na ev sahipliği yapacağını duyurdu. Rio, diğer finalist şehirler Chicago, Tokyo ve Madrid'in arasından seçildi ve böylelikle şehir Olimpik oyunlara ev sahipliği yapan ilk Güney Amerika şehri ve ikinci Latin Amerika şehri konumuna erişti. Ayrıca şehir Brazilya'da ilk olarak 2013'te Dünya Gençlik Günü'ne ev sahipliği yaptı.

Şehirsel Problemler

Zengin ve fakir arasındaki ciddi eşitsizlik, sosyo ekonomik grupların çoğunlukla şehrin farklı bölgelerinde yaşamalarına sebep olmuştur. Rio dünyanın başlıca metropolleri arasında anılmasına rağmen, nüfusun oldukça büyük bir bölümü favelas denilen kenar mahallelerde yaşamaktadır. Bu gecekondu mahallelerinde yaşayan halkın %95'i yoksulluk çekmektedir ve bu oran Rio popülasyonunun %40'ına denk gelmektedir. Hükûmet birtakım konut projeleriyle bu yoksul bölge halkının yaşam koşullarını düzeltmeyi, buradaki yaşamı şehrin diğer kesimleriyle birleştirmeyi hedeflemektedir. Bu kopukluğun giderilmesi kaynakların daha etkili kullanılabilmesi için de önem arz etmektedir.

Rio'nun koordinatları 22° 54' güney, 43° 14' batıdır. Rio de Janeiro'nun kent nüfusu 6.136.652'dur. Alanı ise 1.182,3 kilometrekaredir.

İklim

Ekvatoral iklimin görüldüğü Brezilya'da, Rio tropikal iklime sahiptir. Rio de Janeiro'da görülen en yüksek sıcaklık 43,2 °C'dir (110 °F). Ocak 1984'te görülmüştür.

 Rio de Janeiro iklimi 
Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara Yıl
En yüksek sıcaklık (°C) 40,9 41,8 41,0 39,3 36,3 35,9 34,9 38,9 40,6 42,8 40,5 43,2 43,2
Ortalama en yüksek sıcaklık (°C) 30,2 30,2 29,4 27,8 26,4 25,2 25,0 25,5 25,4 26,0 27,4 28,6 27,3
Ortalama sıcaklık (°C) 26,3 26,6 26,0 24,4 22,8 21,8 21,3 21,8 22,2 22,9 24,0 25,3 23,8
Ortalama en düşük sıcaklık (°C) 23,3 23,5 23,3 21,9 20,4 18,7 18,4 18,9 19,2 20,2 21,4 22,4 21,0
En düşük sıcaklık (°C) 17,7 18,9 18,6 16,2 11,1 11,6 12,2 10,6 10,2 10,1 15,1 17,1 10,1
Ortalama yağış (mm) 137,1 130,4 135,8 94,9 69,8 42,7 41,9 44,5 53,6 86,5 97,8 134,2 1.069,4
Kaynak: Brazilian National Institute of Meteorology (INMET)

Kardeş şehirler