| Yükseklik | 6.008 m (19.711 ft) |
|---|---|
| Koordinatlar | 22°15′52″G 67°11′13″B / 22.26444°G 67.18694°B |
| Ülke | Bolivya |
| Sıradağ | Lípez sıradağları |
| Jeoloji | |
| Dağ türü | Stratovolkan |
| Tırmanma | |
| İlk tırmanan | 1955 - Friedrich Adolf Ernest Ahlfeld |
Uturuncu, Bolivya'nın Potosí departmanına bağlı Sur Lípez ilinde bulunan 6.008 metre yüksekliğinde, uykudaki bir stratovolkandır. İki zirvesi bulunan yanardağ, toplam hacmi yaklaşık 50-85 kilometreküp olarak hesaplanan lav domları ve lav akıntılarından oluşur. Pleyistosen'de etkin olmuş, son püskürmesini yaklaşık 250.000 yıl önce gerçekleştirmiştir. Zirve kesiminde fümeroller bulunur. Geçmiş buzullaşmaların izlerini taşımasına karşın üzerinde kalıcı bir buzul yoktur.
Yanardağ, geniş kalderalar ve volkanik merkezlerden oluşan Altiplano-Puna volkanik kompleksi içinde yükselir. Bu bölgenin altında, kısmen erimiş kayalardan oluşan büyük bir magmatik kütle bulunur. 1992'de başlayan uydu gözlemleri, Uturuncu çevresinde geniş bir alanın yükseldiğini göstermiştir. Bu deformasyon, derindeki magma ve akışkan hareketleriyle ilişkilendirilir.
Uturuncu, güney Bolivya'daki San Pablo de Lípez belediyesi sınırları içinde, Lípez sıradağlarında yükselir. Quetena'nın güneydoğusunda ve Eduardo Avaroa And Faunası Ulusal Koruma Alanı'nın kuzeydoğusundadır. Seyrek nüfuslu çevresinde, geniş ölçekli yer deformasyonunun belirlenmesinden sonra bilimsel araştırmalar yoğunlaşmıştır.
Güneybatı Bolivya'nın en yüksek dağıdır ve çevresindeki araziden yaklaşık 1.510-1.670 metre yükselir. Zirvelerinden biri 6.008, diğeri 5.930 metre yüksekliğindedir. Aralarında yaklaşık bir kilometre mesafe ve 5.700 metre yüksekliğinde bir boyun vardır. Merkez kesimdeki çeşitli bacalardan çıkan lavlar, kubbeleri ve akıntıları oluşturmuştur.
Yanardağın merkezinden dışa doğru uzanan yaklaşık 105 lav akıntısı belirlenmiştir. Akıntıların uzunlukları 15 kilometreye ulaşır. Kenar setleri, akış sırtları ve 10 metreden kalın, bloklu cepheleri görülür. Kuzeydeki Lomo Escapa akıntısı yaklaşık dokuz kilometre uzunluğundadır ve yanardağın en büyük lav akıntısı olarak tanımlanır. Zirvenin güney, batı ve kuzeybatısında sıralanan beş lav domunun, daha eski bir volkanik sistemin parçası olduğu düşünülür.
Kütle yaklaşık 400 kilometrekare alan kaplar. İlk araştırmalarda piroklastik akıntı birikintilerinden söz edilmiş olsa da sonraki çalışmalar patlamalı püskürmelere ilişkin kanıt bulamamıştır. Yamaçlarda buzul aşındırmasının yanı sıra alüvyon ve yamaç döküntüleri de görülür.
Doğu eteğinde Mama Khumu, kuzeydoğusunda Laguna Celeste, güneydoğusunda Chojllas ve güneyinde Loromayu gölleri bulunur. Mama Khumu ile Laguna Celeste, yanardağdan gelen sularla beslenir. Göllerin çevresindeki kıyı taraçaları ve eski kıyı çizgileri, geçmişteki su seviyelerini gösterir. Batı eteğinden geçen Río Grande de Lípez, sonunda Salar de Uyuni'ye ulaşır. Akarsu çevresindeki sulak alanlar lama ve koyun yetiştiriciliğinde kullanılır.
Nazca levhasının Güney Amerika levhası altına dalması, And Dağları boyunca volkanik kuşakların gelişmesini sağlamıştır. Uturuncu, Peru, Şili, Bolivya ve Arjantin'e uzanan Orta Volkanik Bölge içinde kalır. Ana volkanik cephenin yaklaşık 100 kilometre doğusunda, Miyosen ile Kuvaterner arasında oluşmuş volkanik ve tortul kayalar üzerinde gelişmiştir. Çevresi, yaklaşık 4.000 metre yüksekliğindeki Altiplano platosunun bir parçasıdır.
Yanardağın altında yaklaşık 8,41 milyon yıllık Vilama ve 5,65 milyon yıllık Guacha ignimbritleri bulunur. Güneybatıda görülen yaklaşık dört milyon yıllık Vilama lavları, yer yer Uturuncu'nun ürünleriyle örtülmüştür. Bölgedeki yer kabuğu yaklaşık 65 kilometre kalınlığındadır. Kuzeyde, batıya açılan bir çökme izi bulunan ve yoğun biçimde aşınmış Cerro San Antonio yanardağı yükselir.
Bölgede dalma-batma Jura döneminde başlamıştır. Yaklaşık 26 milyon yıl önce Farallon levhasının Cocos ve Nazca levhalarına ayrılması, dalma hızındaki artış ve And orojenezinin gelişmesiyle ilişkilendirilir. Nazca levhası başlangıçta görece yatık bir açıyla dalmış, yaklaşık 12 milyon yıl önce dalma açısı artmıştır.
Altiplano-Puna volkanik kompleksinin gelişimi yaklaşık 10 milyon yıl önce başlamıştır. Kompleks, yaklaşık 50.000-70.000 kilometrekareye yayılır ve kalderalar, stratovolkanlar ile yaklaşık 10.000 kilometreküp ignimbritten oluşur. La Pacana, Pastos Grandes, Vilama ve Cerro Guacha'da Volkanik Patlama İndeksi 8 düzeyinde büyük püskürmeler gerçekleşmiştir.
Yaklaşık 20 kilometre derinlikte, kısmen erimiş kayalardan oluşan geniş Altiplano-Puna magmatik kütlesi bulunur. Yaklaşık 50.000 kilometrekarelik bir alanın altında uzanan bu yapının hacmi 500.000 kilometreküp dolayında hesaplanmıştır. Hacminin yaklaşık %20-30'unun eriyik olduğu düşünülür. Bölgedeki pek çok yanardağın magması bu sistemle ilişkilendirilir.
Uturuncu'nun başlıca volkanik kayacı dasittir. Dasit içinde andezit kapanımları da bulunur. Kayalar gözenekli veya porfirik dokuludur. Biyotit, piroksen, hornblend, ilmenit, manyetit, plajiyoklaz ve kuvars kristalleri içerir. Riyolitik hamur içinde apatit, monazit ve zirkon da görülür. Kaya topluluğu potasyumca zengin, kalk-alkalen bir bileşim gösterir.
Magmanın oluşumunda daha sıcak ve mafik magmalarla karışma, fraksiyonel kristalleşme ve yer kabuğu kayalarından malzeme katılması etkili olmuştur. Magmaların, derindeki sistemde bazalttan andezite ve dasite doğru farklılaştıktan sonra sığ kabuğa yükseldiği düşünülür. Yanardağın etkinlik süresi boyunca magma bileşimi büyük ölçüde sabit kalmıştır.
Uturuncu üzerinde kalıcı bir buzul yoktur. Bununla birlikte 1956'da kalıcı buz, 1971'de kar kalıntıları ve 1994'te yer yer kar alanları bildirilmiştir. Zirve zaman zaman buzla örtülür. Kuzey, doğu ve güney yamaçlarındaki buzul çizikleri, aşındırılmış vadiler ve morenler geçmiş buzullaşmanın kanıtlarıdır.
Güneybatı yamacındaki bir vadide, yüksekliği beş metreye ulaşan beş moren dizisi belirlenmiştir. En alttaki dizi 4.800-4.850 metre seviyesindedir ve yaklaşık 65.000-37.000 yıl önceki bir buzul ilerlemesine bağlanır. Buzulun belirgin gerilemesi yaklaşık 18.000 yıl önce başlamıştır. En üstteki morenler yaklaşık 16.000-14.000 yıllıktır. Bunlar, Altiplano'daki Tauca Gölü'nün genişlediği soğuk ve nemli dönemle ilişkilendirilir. Yaklaşık 14.000 yıl önce başlayan ısınma ve kuraklaşma sırasında buzul geri çekilmiştir.
Yıllık ortalama yağış yaklaşık 100-200 milimetredir ve bazı tahminlerde daha da düşüktür. Nemin büyük bölümü doğudaki Amazon havzasından gelir. Yağışlar çoğunlukla aralık, ocak ve şubat aylarında düşer. Zirve donma seviyesinin üzerinde olsa da yağışın azlığı kalıcı buzulların oluşmasını engeller. Bölgedeki yıllık sıcaklıklar yaklaşık 0-5 °C arasında değişir.
Yüksek kesimlerde bitki örtüsü seyrektir. Alt yamaçlarda Polylepis ağaçları yetişir. Yaklaşık dört metreye ulaşan bu ağaçların oluşturduğu ormanlar, geçmiş iklim koşullarını araştırmak için kullanılan ağaç halkası kayıtları sağlamıştır.
Uturuncu, Pleyistosen boyunca etkin olmuştur. Yaklaşık 890.000-549.000 yıl önce oluşan alt birim, yanardağın dış kesimlerinin büyük bölümünü kaplar. Daha sınırlı olan üst birim ise yaklaşık 427.000-271.000 yıl önce oluşmuş ve merkez kesimde gelişmiştir. Argon-argon tarihlemesi, örnekler için yaklaşık 1.050.000 ± 5.000 ile 250.000 ± 5.000 yıl arasında yaşlar vermiştir. En genç tarihlenmiş lav akıntısı, zirvenin güney-güneydoğusundadır ve yaklaşık 250.000 yıllıktır.
Püskürmeler çoğunlukla akıcı lav çıkışları biçiminde gerçekleşmiş, tekil akıntıların hacimleri yaklaşık 0,1-10 kilometreküp arasında değişmiştir. Etkinlik evreleri arasında 50.000-180.000 yıllık duraklamalar olmuştur. Büyük ignimbrit püskürmelerine veya geniş yamaç çökmelerine ilişkin kanıt bulunmamıştır.
Holosen'de veya tarihsel dönemde püskürme kaydedilmemiştir. En genç lavlar bile buzullaşmadan etkilenmiştir. Yanardağ uykuda kabul edilir.
İki zirve arasında ve zirvenin altında iki alanda etkin fümeroller bulunur. Zirvedeki gaz çıkışlarının sıcaklığı 80 °C'nin altındadır. Gazlar ağırlıklı olarak karbondioksit ve su buharı içerir. Hidrojen sülfür miktarı kükürt dioksitten fazladır. Bu durum, kükürt dioksitin hidrotermal sistemde tutulmasıyla açıklanabilir. Gaz çıkışlarının çevresinde bol miktarda kükürt birikmiştir.
Kuzeybatı yamacında yaklaşık 20 °C sıcaklıkta su veren bir kaynak bulunur. Bunun, 1983'te sıcaklığı 21 °C ve debisi saniyede 5-7 litre olarak bildirilen Campamento Mina Uturuncu kaynağıyla aynı olabileceği düşünülür. Düşük sıcaklıklar ve gaz çıkışlarının dağınık dağılımı, derinde bulunan görece zayıf bir hidrotermal sistemle ilişkilendirilir.
InSAR gözlemleri, Uturuncu çevresinde yaklaşık 1.000 kilometrekarelik bir alanın yükseldiğini göstermiştir. Yükselme 1965 dolaylarında başlamış olabilir, ancak ilk kez 1992'de belirlenmiştir. 1992-2006 arasında, yaklaşık 70 kilometre genişliğindeki bir alanda yılda 1-2 santimetrelik yükselme ölçülmüştür. Hızın zaman içinde değiştiği ve mevsimsel dalgalanmalar gösterdiği saptanmıştır. 2023 tarihli araştırmalarda yükselmenin sürdüğü belirtilmiştir.
Deformasyonun merkezi, zirvenin yaklaşık beş kilometre batısındadır. Derinliği ve büyük bir yüzeysel hidrotermal sistemin yokluğu, hareketin magmatik bir kaynağı olabileceğini düşündürür. Yükselen alanın çevresinde, yılda yaklaşık iki milimetre alçalan halka biçiminde bir kuşak bulunur. Deformasyondan etkilenen toplam alanın genişliği yaklaşık 170 kilometredir. Bu desen, magmanın yukarı veya yana doğru hareketiyle açıklanmıştır.
Olası açıklamalar arasında, Altiplano-Puna magmatik kütlesinden kabuğa magma sokulması, bir plütonun büyümesi ve derindeki akışkanların yükselmesi yer alır. Yüzey şekilleri kalıcı ve uzun süreli bir yükselme göstermediğinden, hareketin geçici bir evre olabileceği de düşünülür.
Yanardağda sürekli sismik etkinlik ve dönemsel deprem kümelenmeleri kaydedilir. Günde yaklaşık üç-dört deprem ve ayda birkaç kez, dakikalar veya saatler içinde 60'a varan deprem içeren kümeler gözlenmiştir. Yerel büyüklükler 3,7'ye ulaşır. Depremlerin çoğu zirvenin altında, deniz seviyesi dolaylarında oluşur. Etkinlik, magma veya akışkanların faylar üzerindeki basıncı artırmasıyla ilişkilendirilir. 2010 Şili depremi gibi uzak depremler de kümelenmeleri tetiklemiştir.
Manyetotellürik çalışmalar, derindeki magmatik kütleyle örtüşen geniş bir yüksek iletkenlik bölgesi ve buradan daha sığ seviyelere uzanan yapılar belirlemiştir. Uturuncu altındaki sığ iletken yapı yaklaşık 2-6 kilometre derinliktedir ve erimiş kaya ile tuzlu akışkanlar içerebilir. Sismik tomografi, yaklaşık iki kilometre derinlikten başlayıp 80 kilometreden daha derine uzanan bir anomali göstermiştir. Benzer yapılar başka yanardağlarda da magma varlığıyla açıklanmıştır.
Deformasyonun bir sonraki püskürmenin öncüsü mü, yoksa püskürme olmadan gelişen derin bir magmatik süreç mi olduğu kesinleşmemiştir. Araştırmalar, yakın gelecekte bir püskürme olacağına veya sistemin büyük bir püskürmeye hazır olduğuna ilişkin bir işaret bulunmadığını belirtir. Büyük bir kaldera oluşumu olasılığı kesin biçimde gösterilememiştir. Daha küçük bir püskürme olasılığı ise bütünüyle dışlanmaz.
Kaydedilen ilk tırmanış, 1955'te Alman jeolog Friedrich Adolf Ernest Ahlfeld tarafından yapılmıştır. Bölgenin yerli halkları ve madencilerinin dağa daha önce çıkmış olması mümkündür. Zirve yakınındaki eski Uturuncu kükürt madeni, dünyanın en yüksekteki madenleri arasında sayılmıştır. Madene hizmet veren kıvrımlı bir yol, dağın üst kesimlerine kadar çıkar. Günümüzde Uturuncu, bölgedeki turizm güzergâhlarından biridir.