Astrothelium is een geslacht van korstmossen uit de familie Trypetheliaceae. De soorten leven voornamelijk op schors van bomen in tropische en subtropische gebieden. Het geslacht behoort tot de grootste geslachten binnen de Trypetheliaceae en wordt gekenmerkt door een korstvormig thallus, peritheciumachtige vruchtlichamen en karakteristieke ascosporen met verdikte dwarswanden.
Kenmerken
Uiterlijke kenmerken
Het thallus is korstvormig en doorgaans glad tot enigszins oneffen. Het bezit een duidelijk ontwikkelde buitenste schorslaag en heeft meestal een groenachtige tot olijfgroene kleur, maar kan ook geelachtig of bruinachtig zijn. De fotosynthetische partner behoort tot het algengeslacht Trentepohlia.
De geslachtelijke vruchtlichamen zijn peritheciën. Deze kunnen afzonderlijk voorkomen, in groepen bijeenstaan of verenigd zijn in zogenaamde pseudostromata. Ze liggen gedeeltelijk of volledig verzonken in het thallus, maar kunnen ook duidelijk boven het oppervlak uitsteken.
De peritheciën zijn doorgaans bolvormig tot peervormig of kegelvormig en hebben een donkerbruine tot zwarte wand. Ze zijn vaak grotendeels bedekt door thallusweefsel. De openingen (ostiolen) waardoor de sporen vrijkomen, kunnen aan de top of zijdelings liggen. Soms zijn de ostiolen van meerdere peritheciën samengevoegd.
Microscopische kenmerken
De asci zijn dubbelwandig (bitunicaat) en bevatten doorgaans één tot acht ascosporen. Het hamathecium bestaat uit vertakte en onderling verbonden, kleurloze hyfen die zijn ingebed in een gelatineuze matrix.
De ascosporen zijn meestal kleurloos en langwerpig tot spoelvormig. Ze bezitten dwarse septen of zijn muriform, waarbij zowel dwarse als lengteschotten aanwezig zijn.
Een belangrijk kenmerk is de zogenoemde astrothelioïde bouw van de ascosporen. Door de verdikte binnenwanden (distosepten) hebben de afzonderlijke celholten (lumina) vaak een karakteristieke ruitvorm. Dit kenmerk is vooral duidelijk bij soorten met uitsluitend dwarse septen.
Chemische kenmerken
Verschillende soorten produceren secundaire korstmosstoffen, waaronder lichexanthon en pigmenten uit de groep van de antrachinonen. Deze kunnen gele, oranje of roodachtige verkleuringen van het thallus en de vruchtlichamen veroorzaken.
De aanwezigheid van dergelijke stoffen kan worden onderzocht met chemische kleurreacties en ultraviolet licht. Bij sommige soorten veroorzaakt lichexanthon een geelachtige fluorescentie onder UV-licht. Chemische kenmerken worden, samen met de vorm van de vruchtlichamen en de afmetingen en septatie van de sporen, gebruikt bij de determinatie.
Taxonomie
Het geslacht Astrothelium werd in 1824 beschreven door de Duitse botanicus Franz Gerhard Eschweiler in zijn werk Systema Lichenum. De typesoort is Astrothelium conicum Eschw.
De taxonomische afbakening van het geslacht is aanzienlijk veranderd door fylogenetisch onderzoek. Soorten werden vroeger onder meer op basis van de ligging van de ostiolen, de groepering van de peritheciën en de septatie van de ascosporen over verschillende geslachten verdeeld.
Moleculair onderzoek heeft aangetoond dat deze kenmerken afzonderlijk onvoldoende zijn om natuurlijke geslachten te onderscheiden. Bij een omvangrijke revisie van de Trypetheliaceae in 2016 werden onder andere de voormalige geslachten Campylothelium, Cryptothelium en Laurera ondergebracht in Astrothelium.
De moderne afbakening berust op een combinatie van morfologische, anatomische, chemische en moleculaire kenmerken. Bij de revisie van 2016 werden 242 soorten tot het geslacht gerekend.
Verspreiding en ecologie
Soorten van Astrothelium komen vooral voor in tropische en subtropische bossen. Ze groeien voornamelijk op boomschors, zowel in laaglandbossen als in lager gelegen bergbossen. Het geslacht is bijzonder soortenrijk in tropisch Zuid-Amerika, maar komt ook voor in Afrika, Azië en Oceanië.
Onderzoek in het Amazonegebied heeft een grote diversiteit aan soorten aangetoond. Ook uit onder meer Thailand en China zijn meerdere nieuwe soorten beschreven.
Bij een onderzoek in Zuid-China werden in 2022 vijf nieuwe soorten beschreven op basis van morfologische kenmerken en DNA-sequenties van de ITS-, LSU- en RPB1-regio's.
Bij een onderzoek in Bolivia werd in 2023 Astrothelium isidiatum beschreven. Deze soort vormt isidiën en was daarmee de eerste soort binnen de Trypetheliaceae waarbij deze vorm van vegetatieve voortplanting werd vastgesteld.
Soorten
Bij een taxonomische revisie in 2016 werden 242 soorten van het geslacht Astrothelium erkend. Sindsdien zijn verschillende nieuwe soorten beschreven. De actuele soortenlijst van Species Fungorum bevat naast geaccepteerde soorten ook synoniemen en kan daarom niet zonder verdere controle worden gebruikt om het aantal erkende soorten vast te stellen.
Astrothelium op Wikispecies
