Avondland

Kaart van Europa uit 1931

Avondland (Duits: Abendland) is een historische en cultuurfilosofische benaming voor Europa, in het bijzonder voor het door het Latijnse christendom gevormde deel daarvan. De term correspondeert met het Latijnse occidens ('westen') en staat tegenover oriens ('oosten'), in het Duits Morgenland. Afhankelijk van tijd en context duidt Avondland een geografische ruimte, een veronderstelde historische cultuurgemeenschap of een politiek ideaal aan. De grenzen en de betekenis van die gemeenschap zijn niet eenduidig.

Vanaf de negentiende eeuw werd het begrip onder meer verbonden met romantische voorstellingen van een christelijk Europa. Na de Eerste Wereldoorlog kreeg het brede bekendheid door Oswald Spenglers De ondergang van het Avondland (1918–1922). In het interbellum en na 1945 maakten ook katholieke intellectuelen en christendemocratische politici er gebruik van. In de eenentwintigste eeuw keerde het begrip terug in bepaalde nationaal-conservatieve en radicaal-rechtse politieke discoursen. Deze toepassingen verschillen inhoudelijk van elkaar.

Herkomst en geografische betekenis

Het woord "Europa" is mogelijk afgeleid van het Fenicische ereb, dat "avond" betekent. Vandaar dat Europa ook wel het "Avondland" wordt genoemd. Vanuit Fenicië gezien gaat de zon namelijk boven Europa onder. Een andere mogelijke etymologie is een vertaling van de term "Occident" wat hetzelfde betekent, van het Latijnse "occidere" ("onder gaan", van de zon). Tegenover het Avondland staat het Morgenland (de "Oriënt"), oftewel Azië: het land van de opkomende zon.

In de Aeneïs van Vergilius wordt ook het Avondland genoemd, daar waar de mythische held Aeneas, ontvlucht uit Troje, een stad moet stichten.

Het Duitse Abendland is gevormd als tegenhanger van Morgenland, een woord dat Maarten Luther gebruikte in zijn vertaling van het Nieuwe Testament uit 1522. Volgens de historicus Michael Hochgeschwender is een vroege vindplaats de meervoudsvorm Abendlender in een kroniek van Caspar Hedio uit 1529. Hedio verwees daarmee naar het westelijke deel van het Romeinse Rijk na de rijksdeling van 395. Het gebruik van de moderne benaming voor de middeleeuwen betekent dus niet dat het woord zelf een gangbare middeleeuwse zelfbenaming was.

In een enge geografisch-historische betekenis verwijst het Avondland naar West- en Midden-Europa, in tegenstelling tot de gebieden van de oosterse orthodoxie en de islamitische wereld. In een ruimer gebruik wordt heel Europa bedoeld. De religieuze grens is evenwel geen vaste geografische grens: de voorstellingen van het Latijns-christelijke Westen, het Byzantijnse Rijk en de islamitische wereld berusten mede op historische en ideologische onderscheidingen.

Hoewel het woord Occident en het hedendaagse begrip het Westen elkaar gedeeltelijk overlappen, zijn ze niet volledig synoniem met het Duitse cultuurbegrip Abendland. Met name de naoorlogse geopolitieke betekenis van 'het Westen', waarin ook de Verenigde Staten een centrale plaats innemen, kan niet zonder meer op alle historische gebruiken van Avondland worden toegepast. Hochgeschwender merkt op dat onder andere Noord-Amerika en Australië doorgaans niet tot het Abendland worden gerekend, ook wanneer de term een culturele betekenis heeft.

Ontwikkeling als cultuurhistorisch begrip

Romantiek en negentiende eeuw

In de nasleep van de Franse Revolutie werd de voorstelling van een christelijk Europees verleden een onderdeel van de kritiek op de moderne samenleving. Novalis beschreef in Die Christenheit oder Europa (1799) het middeleeuwse christendom als een belangrijke grondslag van de Europese geschiedenis. Friedrich Schlegel gaf in zijn geschiedfilosofie van 1828 aan het begrip Abendland nadrukkelijker een katholieke en normatieve betekenis. Het middeleeuwse, Latijns-christelijke Europa werd daarbij tegenover zowel Byzantium en de islam als latere ontwikkelingen van de Europese moderniteit geplaatst.

Dat ideaal was niet algemeen aanvaard. De term bleef ook in protestantse en liberale geschiedopvattingen in gebruik, soms juist als aanduiding van een te overwinnen historisch tijdperk. De waardering van het Avondland veranderde daardoor met de levensbeschouwelijke en politieke positie van de auteur.

Oswald Spengler en het cultuurpessimisme

De Duitse geschiedfilosoof Oswald Spengler publiceerde de twee delen van Der Untergang des Abendlandes in 1918 en 1922. Daarin stelde hij verschillende culturen voor als historische gehelen met een eigen ontwikkeling van ontstaan, bloei en verval. Hij beschouwde de westerse of 'faustische' cultuur als een cultuur die haar bloeitijd achter zich had en in de fase van de Zivilisation was beland. Deze visie was een cultuurfilosofische interpretatie, geen algemeen aanvaarde historische wetmatigheid.

Het werk werd in de jaren na de Eerste Wereldoorlog internationaal besproken. De historicus Marjet Brolsma onderzocht hoe Nederlandse tijdschriften Spenglers ideeën ontvingen. Zij laat zien dat zijn ondergangsdiagnose zowel belangstelling als kritiek opriep: recensenten bespraken onder meer zijn cultuurrelativisme, zijn visie op historische onvermijdelijkheid en de politieke consequenties die zij daarin zagen. Confessionele auteurs konden zijn kritiek op de moderne cultuur deels delen, maar verzetten zich tegen zijn opvatting dat ook religieuze en culturele waarden slechts een tijdelijke geldigheid bezaten.

Het christelijke Avondland in het interbellum

Het begrip kreeg daarnaast een eigen betekenis binnen katholieke intellectuele kringen. In 1925 richtten de romanist Hermann Platz en de filosoof Alois Dempf het tijdschrift Abendland op, dat de Europese cultuur, politiek en economie behandelde. In deze kring stond het ideaal van een bovenstatelijke, christelijke gemeenschap centraal. Het middeleeuwse christendom fungeerde als referentiepunt voor kritiek op nationalisme, liberalisme en materialisme.

Dit christelijke Avondland was geen eenvoudig geografisch gebied, maar een politiek-religieus ideaal. Het werd door zijn aanhangers voorgesteld als een alternatief voor zowel het Sovjetcommunisme als het als materialistisch beschouwde Amerikaanse maatschappijmodel. Volgens historicus Rosario Forlenza berustte die visie op een idealisering van de middeleeuwse christelijke eenheid. Het anti-liberale karakter van deze stroming ging niet noodzakelijk samen met nationalisme: juist de grenzen van de moderne natiestaat werden vanuit het ideaal van een bovenstatelijke christelijke gemeenschap bekritiseerd.

Na de Tweede Wereldoorlog

CDU-verkiezingsposter 1946: Red de avondlandse cultuur… – Allegorie Ecclesia van het portaal van de Dom van Straatsburg met een vlag met een kruis voor een kruisvormig SED-symbool

Na 1945 werkte het christelijke Avondland-denken door in het discours van delen van de West-Europese christendemocratie. De Avondlandse Beweging (Abendländische Bewegung) was een overwegend conservatieve en katholiek georiënteerde intellectuele en politieke stroming in het naoorlogse West-Duitsland. Forlenza verbindt het met voorstellingen van Europese verzoening en samenwerking in de periode tot de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap in 1957. Het was daarbij een van de intellectuele tradities die de Europese integratie mede vormgaven, naast politieke, economische en strategische belangen.

Politicologen Josef Hien en Fabio Wolkenstein hebben onderzocht hoe christendemocratische opvattingen over de culturele en geografische grenzen van Europa zich verhielden tot de uitbreiding van de Europese samenwerking. Wolkenstein wijst er verder op dat expliciete verwijzingen naar het christelijke Avondland vanaf de jaren zestig binnen christendemocratische partijen afnamen, mede door secularisering en veranderingen in hun achterban.

Hedendaags politiek gebruik

Vanaf het begin van de eenentwintigste eeuw werd het woord Abendland opnieuw gebruikt door sommige rechts-populistische en nationaal-conservatieve bewegingen. Daarbij wordt een christelijke of Europese identiteit geregeld afgezet tegen immigratie en wat betrokken bewegingen als 'islamisering' aanduiden. De betekenis van het begrip varieert tussen partijen en landen.

Een voorbeeld is Pegida, een protestbeweging die in 2014 in Dresden ontstond. De afkorting staat voor Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes ('Patriottische Europeanen tegen de islamisering van het Avondland').

De Duitse partij Alternative für Deutschland verwees in haar programma uit 2016 naar het behoud van de abendländisch-christliche Kultur. De Oostenrijkse Freiheitliche Partei Österreichs gebruikte bij de Europese Parlementsverkiezingen van 2009 de leus Abendland in Christenhand. Wolkenstein bespreekt deze voorbeelden als onderdeel van een bredere heropleving van het politieke beroep op een christelijk Europa. Hij onderscheidt deze hedendaagse, vaker op nationale soevereiniteit gerichte opvattingen van de bovenstatelijke christendemocratische idealen uit de eerste naoorlogse decennia.

Politieke verwijzingen naar een 'christelijk Europa' zijn niet steeds verwijzingen naar het specifieke begrip Avondland. Het gebruik door onder meer de Hongaarse Fidesz en de Poolse partij Recht en Rechtvaardigheid wordt in onderzoek daarom beter beschreven als onderdeel van een verwant maar ruimer identiteitsdiscours.

Zie ook