Novalis was de tweede van elf kinderen. In 1794 beëindigde hij zijn rechtenstudie in Jena, Leipzig en Wittenberg met glans. In maart 1795 verloofde hij zich als bijna 23-jarige - zonder dat zijn ouders ervan wisten - met de slechts twaalf jaar jonge Sophie von Kühn. Na haar dood - al in 1797 - ging hij in Freiberg weer studeren, onder andere chemie en wiskunde. Novalis is in het kader van praktijklessen mijnbouwkunde ook enige malen in onderaardse mijngangen afgedaald. Ook op zijn tweede verloving, in 1798 met Julie von Charpentier, volgde geen huwelijk. Na een maandenlange ziekte (waarschijnlijk leed hij aan taaislijmziekte) overleed hij in 1801 vroegtijdig. Hierdoor werd hij een legendarische figuur (er bestaat zelfs zoiets als "Novalismus").
Werk
In zijn werk komen een aantal typisch romantische motieven terug: "Sehnsucht", melancholie en doodsverlangen. Ook het motief van de nacht speelde een grote rol in zijn poëzie (Hymnen an die Nacht, 1799-1800). Het is de nacht die de sleutel biedt om de werkelijkheid te begrijpen en de ogen van de ziel opent. De blauwe bloem, die onder andere in Heinrich von Ofterdingen opduikt, is een motief dat voorgoed met Novalis verbonden blijft en waarin verschillende elementen samenkomen: droom, poëzie, liefde en het verlangen naar oneindigheid.
Novalis' oeuvre is vrij fragmentarisch. Een aantal teksten is samengebracht in het in 1798 verschenen Glaube und Liebe (voluit Glaube und Liebe oder der König und die Königin). In 1799 schreef hij in Die Christenheit oder Europa zijn visie op de geschiedenis van de Europese cultuur neer (in de stijl van Chateaubriand). Die begint volgens hem bij de Middeleeuwen en bereikte een dieptepunt met de Franse Revolutie, waarna het weer beter gaat.
Van Hymnen an die Nacht zijn twee versies bekend: de oorspronkelijke met vrije verzen en de versie in ritmisch proza, zoals die verschenen is in het tijdschrift "Athenäum" van de gebroeders Schlegel.
Novalis waagde zich ook aan een roman, Heinrich von Ofterdingen, die hij echter door zijn ziekte en zijn vroege dood niet heeft voltooid.
Leonardo V. Arena: La filosofia di Novalis, Milano: Franco Angeli 1987.
Antoine Berman (1984). L'épreuve de l'étranger. Culture et traduction dans l'Allemagne romantique: Herder, Goethe, Schlegel, Novalis, Humboldt, Schleiermacher, Hölderlin. Paris: Gallimard, Essais, ISBN 978-2-07-070076-9.
William A. O'Brien: Novalis: Signs of Revolution. Durham: Duke University Press, 1995.