Borna (stad)
Kernen
De gemeente bestaat uit 3 stadsdistricten (Ortschaft)en:
| Ortschaften |
Ortsteile |
| Borna | Borna, Altstadt Borna met Wenigenborna, Gnandorf, het voormalige plaatsje Haulwitz , de gronden van Görnitz, Hartmannsdorf, Witznitz en het landgoed Bockwitz |
| Eula | Eula, Gestewitz, Haubitz, Kesselshain |
| Wyhratal | Neukirchen-Wyhra (met Neukirchen en Wyhra), Thräna met de gronden van Blumroda, Zedtlitz (met Plateka en Raupenhain) |
De schuin gedrukte Ortsteile hebben plaats moeten maken voor bruinkoolgroeven. Ook een stadswijk van Borna zelf, en een groot deel van Zedtlitz zijn om die reden gesloopt. Op diverse plaatsen werd daarvoor in nieuwe wijken vervangende woonruimte gecreëerd.
Ligging van enige Ortsteile
- Een zuidelijke stadswijk van Borna heet Gnandorf, naar een dorpje, dat hier sinds 1378 gelegen was.
- Op 2½ km ten noordoosten van het stadje Borna ligt Kesselshain.
- Ruim een kilometer ten noorden van Kesselshain ligt Eula, en nog een kilometer verder naar het noorden ligt Gestewitz.
- Op één kilometer ten westen van Eula ligt Haubitz, tussen de meren Speicherbecken Witznitz en Haubitzer See in.
- Op 2 à 3 km ten zuiden van het stadje Borna liggen Raupenhain, Zedtlitz en Plateka.
- Op circa 3 km ten zuiden van Zedtlitz ligt Wyhra.
- Op 3 km ten westen van Wyhra ligt Thräna, en op 1 km ten ten oosten van Wyhra ligt Neukirchen. Thräna ligt aan de grens met de deelstaat Thüringen.
Geografie en infrastructuur
Stroomgebied van de Pleiße
Twaalfbogenviaduct over de Wyhra
Station Borna
Meren in de streek ten zuiden van Leipzig
Borna ligt tussen Leipzig, dat circa 33 kilometer ten noorden van het stadje ligt, en Altenburg, circa 17 kilometer zuidwaarts.
Borna ligt in het zuidelijke deel van de Leipziger Tieflandsbucht een vruchtbaar laagland met lössbodems. Het natuurgebied Bergbaurevier Südraum Leipzig bestaat o.a. uit meren, die ontstaan zijn na de inundatie van buiten gebruik gestelde bruinkoolgroeven. De streek heet tegenwoordig, naar deze meren, het Leipziger Neuseenland. Het aantal meren en de grootte daarvan moet in de periode tot 2060 nog toe gaan nemen. De voornaamste functies van deze meren zijn, en worden: ten eerste, de watersportrecreatie (dus het toerisme) en ten tweede, de waterhuishouding, met name het beheersen van onregelmatige watertoevoer via rivieren: het voorkómen van overstromingen.
Wateren
Borna ligt in het stroomgebied van de Pleiße. Deze rivier is niet bevaarbaar.
Door de gemeente stroomt ook het riviertje Wyhra, een zijbeek van de Pleiße. Deze Wyhra wordt te Borna-Zedtlitz overspannen door het markante Twaalfbogenviaduct in de spoorlijn Neukieritzsch-Leipzig.
De voornaamste meren in de nabijheid van Borna zijn:
- Speicherbecken (waterreservoir) Borna, 2 à 3 km ten westen van Borna; dit is sinds 1980 een stuwmeer in de rivier de Pleiße. Hengelen en windsurfen is er toegestaan. De bijbehorende stuwdam, die van gewone aarde is, is liefst 6½ kilometer lang.
- Speicherbecken Witznitz, 1 à 2 km ten noord-noordwesten van Borna
- Haubitzer See en Hainer See, niet ver ten noorden en noordwesten van het Speicherbecken Witznitz; het in de buurgemeente Neukieritzsch gelegen deel van de Hainer See is inmiddels sterk toeristisch ontwikkeld.
- Bockwitzer See, 4 à 5 km ten oost-noordoosten van Borna
- Harthsee (met recreatiemogelijkheden), direct ten oosten van Neukirchen en de A 72.
Verkeer en vervoer
Ten oosten van Borna loopt, in noord↔zuid-richting, de Autobahn A 72. Deze heeft, tussen Kesselshain en het ziekenhuis, afrit 26 Borna-Nord en 3½ kilometer zuidelijker, ten noorden van Zedtlitz, afrit 25 Borna-Süd.
Door de gemeente lopen verder de Bundesstraße 93 en de Bundesstraße 176, ten dele over een gezamenlijk tracé (Sachsen-Allee).
Borna heeft een station aan een kleine, in noord↔zuid-richting lopende spoorlijn tussen Neukieritzsch (7 km noordwestwaarts), Geithain, 18 km zuidoostwaarts en na overstappen in Geithain, Chemnitz Hauptbahnhof (54 km zuidoostwaarts). Deze spoorlijn is tot Geithain lijn S3 van de S-Bahn Mitteldeutschland. De spoorwegaansluiting bestaat sinds 1867. Het huidige station Borna (b Leipzig) dateert echter pas van 1904. Het staat ten westen van het stadscentrum. Het Ortsteil Plateka heeft ook een spoorweghalte aan deze lijn, die Petergrube heet. Nog iets verder zuidwaarts heeft ook Neukirchen-Wyhra een haltepunt aan deze spoorlijn.
Economie
Aan de zuidwestkant van de stad, en aan de oostelijke periferie, aan de A 72, liggen enkele uitgestrekte bedrijventerreinen. Daar zijn een aantal logistieke bedrijven en distributiecentra gevestigd. Opvallend is, dat ook de plaatselijke supermarkten in grote panden op deze bedrijventerreinen zijn gevestigd. Dat geldt ook voor ander lokaal midden- en kleinbedrijf, zoals autobedrijven, DHZ- en meubelzaken en aannemersbedrijven.
Een gedeelte van de vroegere terreinen van bruinkoolgroeves is thans bedekt met zonnepanelen. Hiertoe behoort een in 2024 in gebruik genomen zonnepanelenpark met de naam Energiepark Witznitz, dat een capaciteit van 650 megawatt heeft. De oppervlakte hiervan is 620 hectare, bestaande uit 500 ha, waarop meer dan een miljoen zonnepanelen staan, en, ter compensatie, 120 hectare natuurgebied.
Het grote plaatselijke ziekenhuis, dat ten noorden van de stad staat en 500 bedden telt, behoort tot de belangrijkste werkgevers in de gemeente. De status van Große Kreisstadt brengt met zich mede, dat er te Borna de nodige regionale bestuursinstanties gevestigd zijn, wat aan de werkgelegenheid bijdraagt.
Ten westen van de gemeente Borna, in Schleenhain, gemeente Groitzsch, wordt tot 2040 nog bruinkool gedolven.
Geschiedenis
Kaart
Markgraafschap Meißen in de middeleeuwen
Prent van de belangrijkste gebouwen van Borna, circa 1840
Kasteeltje te Bockwitz, midden
19e eeuw, ten offer gevallen aan de bruinkoolwinning
Gedenkplaat in de Emmaüskerk, gedwongen verhuizingen vanwege de bruinkoolwinning
Op het grondgebied van de huidige stad lagen vroeger twee nederzettingen: Altstadt en Wenigenborna (Klein Borna). Voordat de stad werd gesticht bevond zich hier sinds de 9e eeuw een waterburcht, die tot 1530 bestond. In de 11e eeuw ontwikkelden zich hier twee marktdorpen aan handelsroutes voor o.a. keukenzout.
De eerste schriftelijke vermelding, waarin sprake is van een stad Borna dateert uit 1251. Tot 1307 was er een sticht gevestigd van de kloosterorde der Augustijner Koorheren.
In de middeleeuwen brandde de stad tijdens regionale twisten vijfmaal af. Meestal behoorde Borna tot het Markgraafschap Meißen. De heraldische leeuw van dit markgraafschap is nog op het huidige stadswapen van Borna terug te vinden, evenals de afbeelding van een man, die een zogenaamde Jodenhoed draagt.
De streek bestond uit vruchtbare landbouwgrond. Boeren verbouwden er veel uien. Vanaf het eind van de 15e eeuw was er een rechtbank te Borna gevestigd. De nederzettingen Altstadt en Wenigenborna smolten pas in de 16e eeuw tot één stad Borna samen.
Borna maakte in van 1806 tot 1871 uit van het Koninkrijk Saksen, en daarna het Duitse Keizerrijk.
Van 1849 tot 1919 bestond er in Borna een kazerne voor een korps cavalerie. In 1885 brak onder de cavaleriepaarden te Borna een epidemie uit van een hersenziekte, veroorzaakt door het, naar de stad genoemde, bornavirus. Deze Borna-ziekte kan ook schapen en spitsmuizen besmetten.
In de 19e eeuw kwam er een industriële ontwikkeling op gang. In de stad hebben fabrieken bestaan van grote muziekinstrumenten, zoals piano's en harmoniums. In 1867 werd Borna op het spoorwegnet aangesloten.
Van 1949 tot 1990 lag Borna in de DDR. De stad had toen maximaal , in 1985, circa 23.500 inwoners.
Borna ligt in een gebied, waar in de 19e, maar vooral de 20e eeuw op grote schaal bruinkool in dagbouw is gedolven. Zie: Midden-Duitse bruinkoolmijnstreek. Verscheidene dorpen en ook enkele landhuizen moesten in de loop der tijd voor de bruinkoolgroeven worden afgebroken.
Bezienswaardigheden en toerisme
- Diverse monumentale gebouwen in de binnenstad:
- De zeer bezienswaardige stads- of Mariakerk dateert uit de 14e of 15e eeuw. De romaanse toren van een ouder kerkgebouw op deze locatie is ingebouwd. In de kerk zou Maarten Luther verscheidene malen in de kerkdienst zijn voorgegaan. Voor een zeer uitvoerige beschrijving van dit bedehuis wordt verwezen naar het artikel Stadtkirche Borna op de Duitstalige Wikipedia.
- Het 13e-eeuwse kerkje van het vanwege de bruinkoolwinning ontruimde Heuersdorf, de Emmaüskerk, werd in 2007 op een speciaal voertuig geladen en naar het plein Martin-Luther-Platz in Borna gereden. Er is speciale aandacht voor herinneringen aan de dorpen, die als gevolg van deze mijnbouw niet meer bestaan.
- De in 1723 in de huidige staat herbouwde stadspoort Reichstor, waarin zich het stedelijke historische museum bevindt
- Het voormalige horecapand Goldener Stern dateert van tussen 1300 en 1620. Het is in gebruik als dependance van het stadhuis; men kan er o.a. op feestelijke wijze in het huwelijk treden. In één vertrek van de Goldene Stern bevindt zich een dependance van het plaatselijke streekmuseum, waar schilderijen van regionaal bekende kunstenaars worden getoond.
- In een noordelijke buitenwijk van de stad bevindt zich een groot, rond openluchttheater, de Volksplatz, met bijna 10.000 plaatsen.
- Watersportrecreatie op de meren rondom de stad
- In de omgeving van Borna staan diverse historische vierkantshoeven (Vierseithöfe), grote, soms rijk versierde boerderijen waar welvarende boeren hebben gewoond. Rondom één zo'n hoeve in stadsdeel Wyhra is het streek- en boerderijmuseum Geschichtenhof ingericht, waar ook regelmatig kleinschalige evenementen worden gehouden.
Afbeeldingen
Evang.-lutherse Maria- of Stadskerk te Borna
Interieur van dit kerkgebouw
Emmaüskerk, met monument voor
Maarten Luther Evang.-lutherse Kunigundakerk,
romaans, tweede helft 12e eeuw, in 1620 en 1932 gerenoveerd
Marktplein
Huis Goldener Stern
Stadspoort Reichstor
Het Hornsche Haus
Markante torenflat aan de Sachsenallee (B93/B176)
Cultureel centrum Stadtkulturhaus
Sporthal
Wyhra, St.-Stefanuskerk
Kerk in de kern Zedtlitz
St.Wiprechtkerk in de kern Eula (1106; in de 15e eeuw gerenoveerd)
Historische watermolen te Wyhra
Streekmuseum Geschichtenhof Wyhra
Windmolen te Wyhra, in oud-Hollandse bouwstijl maar met moderne rotorbladen
Het meer Speicherbecken Borna
Het meer Bockwitzer See, een onder water gezette voormalige bruinkoolgroeve
De Harthsee
Saksen
.png)
