Paus Clemens VIII
Dit artikel gaat over de legitieme paus Clemens VIII. Er was ook een tegenpaus Clemens VIII (pontificaat 1423–1429).Dit artikel gaat over de kardinaal Ippolito Aldobrandini (1536–1605). Er was nóg een kardinaal Ippolito Aldobrandini (1596–1638), die camerlengo werd.
| Clemens VIII | ||||
|---|---|---|---|---|
| Ippolito Aldobrandini 24 februari 1536 – 3 maart 1605 | ||||
.jpg) | ||||
Portret door de Cavaliere d'Arpino, ca. 1598 | ||||
| Paus | ||||
| Periode | 1592–1605 | |||
| Voorganger | Innocentius IX | |||
| Opvolger | Leo XI | |||
| Verkiezing | Conclaaf van 1592 | |||
| Lijst van pausen | ||||
| ||||
Paus Clemens VIII, geboren als Ippolito Aldobrandini (Fano, 24 februari 1536 – Rome, 3 maart 1605) was paus van 1592 tot 1605. Hij was een bekwaam jurist en diplomaat met een enorme werklust en een uitgesproken vroomheid. Hij verzoende de Kerk met koning Hendrik IV van Frankrijk, bemiddelde de Vrede van Vervins tussen Frankrijk en Spanje, lijfde het hertogdom Ferrara in bij de Kerkelijke Staat en organiseerde het Heilig Jaar 1600. Tegelijk was zijn pontificaat een periode van strenge geloofs- en zedenhandhaving, met onder meer de terechtstelling van Giordano Bruno, harde maatregelen tegen joden en prostituees, en de inbeslagname van de bezittingen van de familie Cenci.
Jeugd en loopbaan
Ippolito Aldobrandini was een zoon van de Florentijnse jurist Silvestro Aldobrandini en Lesa Deti, die acht zonen en een dochter kregen. Zijn vader was een tegenstander van de Medici en werd na de machtsovername van Cosimo I de' Medici uit Florence verbannen. Hij vond werk als stadhouder van de pauselijke gouverneur in Fano, waar Ippolito in 1536 werd geboren. De familie keerde kort daarna terug naar Faenza. Ippolito studeerde rechten in Padua, Bologna en Perugia en promoveerde in het kerkelijk en burgerlijk recht (in utroque iure). In Bologna was kardinaal Gabriele Paleotti een van zijn docenten; in Perugia leerde hij kardinaal Alessandro Farnese kennen, die hem steunde.
Daarna maakte hij een snelle loopbaan in de pauselijke rechtspraak en diplomatie. In 1569 werd hij auditor van de Romeinse Rota, en in 1571-1572 vergezelde hij als juridisch adviseur kardinaal Michele Bonelli op een diplomatieke missie naar Spanje, Portugal en Frankrijk. Pas in 1580 werd hij tot priester gewijd. Paus Sixtus V benoemde hem in 1585 tot datarius en op 18 december van dat jaar tot kardinaal; vanaf 1586 was hij bovendien grootpenitentiarius. In 1588-1589 was hij legaat in Polen, waar hij een conflict tussen koning Sigismund III en het Huis Habsburg moest bijleggen.
Verkiezing
Na drie conclaven in ruim een jaar tijd zochten de kardinalen in januari 1592 een paus die langer zou leven dan zijn voorgangers. De Spaanse factie probeerde haar kandidaat Giulio Antonio Santori verkozen te krijgen, die op 11 januari met 35 stemmen dicht bij de vereiste meerderheid kwam. Uiteindelijk wisten tegenstanders van Spanje, onder wie kardinaal Ascanio Colonna, de stemmen naar Aldobrandini te leiden; ook kardinaal Benedetto Giustiniani speelde een belangrijke rol bij zijn verkiezing. Aldobrandini gold als een compromiskandidaat tussen de Spaans- en de Fransgezinde kardinalen. Hij werd op 30 januari 1592 verkozen en koos op aanraden van zijn vriend Filippo Neri de naam Clemens. Op 9 februari werd hij gekroond.
Persoon
Clemens VIII was buitengewoon vroom. Filippo Neri, de stichter van de Oratorianen, was zijn biechtvader. De paus vastte geregeld, liet tijdens de vastentijd alle luxe, tot en met zijn boeken, uit zijn vertrekken weghalen, en nam blootsvoets en met betraand gelaat deel aan processies of beklom op zijn knieën de Scala Santa. Tijdens zijn pontificaat maakte hij meer dan 160 keer de pelgrimstocht langs de zeven hoofdkerken van Rome, een tocht van zo'n 25 kilometer op één dag. Hij werkte hard en hield graag alles zelf in de hand. Al in het eerste jaar van zijn pontificaat nam hij het Quirinaal in gebruik als zomerpaleis.
Zoals veel pausen van zijn tijd bevoordeelde hij zijn familie. Hij maakte zijn neven Pietro Aldobrandini en Cinzio Passeri Aldobrandini kardinaal; vooral Pietro groeide als kardinaal-nepoot uit tot een van de machtigste mannen van Rome. Zijn zus Olimpia kocht in 1605 een paleis tegenover de San Luigi dei Francesi. De Aldobrandini waren een nieuwe familie in Rome, die halverwege de 17e eeuw alweer uitstierf bij gebrek aan mannelijke erfgenamen.
Buitenlandse politiek
Frankrijk en Spanje
Een belangrijk doel van zijn beleid was het verminderen van de afhankelijkheid van Spanje. Toen hij paus werd, was de protestantse Hendrik van Navarra de sterke man in Frankrijk, tegenover een door Spanje gesteunde katholieke Liga. Clemens stelde zich aanvankelijk voorzichtig op, om Spanje niet voor het hoofd te stoten. In 1593 bekeerde Hendrik zich zonder op Rome te wachten tot het katholicisme, en in 1594 werd hij in Chartres gekroond. Op 17 september 1595 sprak Clemens hem, zonder een consistorie te raadplegen, vrij van de excommunicatie. Een gedenkzuil, die nu achter de Santa Maria Maggiore staat, herinnert hieraan.
Doordat de Heilige Stoel zich nu tussen de twee grootste katholieke mogendheden opstelde, kon Clemens bemiddelen in hun oorlog. Dat leidde op 2 mei 1598 tot de Vrede van Vervins, waarbij Frankrijk en Spanje terugkeerden naar de grenzen van de Vrede van Cateau-Cambrésis van 1559. Daarna bemiddelde de paus, via zijn neef Pietro, ook tussen Frankrijk en het hertogdom Savoye, wat in 1601 leidde tot het Verdrag van Lyon. In 1599 verklaarde hij op verzoek van beide echtgenoten het huwelijk van Hendrik IV met Margaretha van Valois nietig.
Ferrara
Toen op 27 oktober 1597 hertog Alfons II d'Este van Ferrara zonder wettige erfgenaam overleed, weigerde Clemens de opvolging door diens neef Cesare d'Este te erkennen, omdat diens vader een onwettige zoon was. Dankzij de steun van zijn nieuwe Franse bondgenoot kon hij het hertogdom zonder oorlog inlijven bij de Kerkelijke Staat. In januari 1598 trok een pauselijk leger onder leiding van Pietro Aldobrandini Ferrara binnen. De paus reisde zelf naar de stad, waar hij zes maanden bleef om de machtsoverdracht te regelen. Cesare d'Este moest zich terugtrekken in Modena.
De strijd tegen de Ottomanen
Gedurende zijn hele pontificaat probeerde Clemens een christelijke alliantie tegen het Ottomaanse Rijk te smeden. In 1594-1595 riep hij Europese vorsten op de Habsburgse keizer Rudolf II te hulp te komen in de Vijftienjarige Oorlog. Spanje beloofde alleen geld, en Frankrijk was een bondgenoot van de sultan, maar de vorstendommen Zevenburgen, Walachije en Moldavië en enkele Italiaanse staten sloten zich aan. Clemens hief belastingen op de Italiaanse geestelijkheid en bracht een leger van zo'n tienduizend man op de been onder bevel van zijn neef Giovan Francesco Aldobrandini. Het pauselijke leger nam in 1595 deel aan de verovering van Esztergom en trok in 1597 en 1601 opnieuw naar Hongarije. Bij de laatste veldtocht, tijdens het mislukte ontzet van Nagykanizsa, kwam Giovan Francesco om het leven. Van de tienduizend soldaten keerden er naar schatting zesduizend niet terug. Het was de grootste militaire onderneming van de Kerkelijke Staat buiten Italië ooit. Berichten van het front verschenen in Rome in de vorm van handgeschreven nieuwsbladen, de zogenaamde avvisi, een vroege vorm van journalistiek.
Missie en kerkelijke eenheid
In 1595 erkenden de Roetheense bisschoppen van de metropolie van Kiev in het Vaticaan het gezag van de paus. Deze Unie van Brest, die in 1596 werd bekrachtigd, legde de basis voor de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk. Clemens zond ook gezanten en missionarissen naar het Perzië van sjah Abbas I, deels in de hoop op een bondgenoot tegen de Ottomanen, en ontving in 1601 met grote luister een Perzisch gezantschap in Rome. In de Republiek der Nederlanden, waar geen katholiek bisdom meer bestond, liet hij een apostolisch vicaris benoemen voor de zogenoemde Hollandse Zending.
Kerkelijk beleid
Clemens zette de hervormingen van het Concilie van Trente voort. Hij voltooide de door Sixtus V begonnen nieuwe officiële Latijnse bijbelvertaling, de Vulgata Clementina (1592), die tot in de 20e eeuw de standaardbijbel van de Latijnse Kerk bleef. Ook verschenen onder zijn pontificaat nieuwe uitgaven van het Pontificale (1596), het Caeremoniale Episcoporum (1600), het Brevier en het Missale Romanum (1604), en een nieuwe Index van verboden boeken. In 1592 voerde hij in alle bisdommen de veertigurengebed in, en in 1601 stelde hij de Litanie van Loreto vast. Hij liet kardinaal Roberto Bellarmino een korte catechismus schrijven, die eeuwenlang in gebruik bleef. In het conflict tussen jezuïeten en dominicanen over de leer van de genade van Luis de Molina stelde hij in 1597 een commissie in, de Congregatio de Auxiliis, die pas na zijn dood tot een uitspraak kwam.
Kort na zijn verkiezing kondigde Clemens een visitatie van de Romeinse kerken aan, waarbij ook apocriefe en onzedelijke afbeeldingen werden onderzocht. Sommigen vonden dat Michelangelo's Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel, ondanks de eerdere overschilderingen door Daniele da Volterra, nog altijd onvoldoende gekuist was, en er gingen zelfs stemmen op om het fresco te vernietigen.
Het Heilig Jaar 1600
Een hoogtepunt van zijn pontificaat was het Heilig Jaar 1600, dat hij in mei 1599 aankondigde. De Heilige Deuren werden op 31 december 1599 geopend. Herbergiers en winkeliers werd verboden de prijzen te verhogen, het carnaval werd afgeschaft en er werd hard opgetreden tegen roversbendes. Schattingen van het aantal pelgrims lopen sterk uiteen, van een half miljoen tot drie miljoen, terwijl Rome zelf ongeveer 100.000 inwoners telde. Alleen al in het pelgrimshospitaal van de Santissima Trinità dei Pellegrini verbleven dat jaar zo'n 210.000 bezoekers, wat tot tekorten aan brood en andere eerste levensbehoeften leidde. De paus gaf zelf het voorbeeld: hij bediende pelgrims aan tafel, hoorde biecht, at dagelijks met twaalf armen en bezocht zestig keer de basilieken. Het Heilig Jaar was ook een viering van de 'overwinning' van het katholicisme op het protestantisme. Door een jichtaanval kon Clemens de Heilige Deur pas op 13 januari 1601 sluiten.
Geloofsvervolging
Onder Clemens VIII werden tientallen mensen als ketter ter dood gebracht. De bekendste van hen was de filosoof Giordano Bruno, die op 17 februari 1600 op het Campo de' Fiori levend werd verbrand. Hij werd niet om zijn sterrenkundige opvattingen veroordeeld, maar om zijn theologische ideeën. De paus drong in de slotfase van het proces zelf aan op een vonnis. Ook bij het proces tegen de Friulische molenaar Domenico Scandella, bekend als Menocchio, zorgde hij voor een snelle uitvoering van het doodvonnis.
Groot opzien baarde in 1599 ook het proces tegen de rijke Romeinse familie Cenci. Beatrice Cenci, haar broers en haar stiefmoeder werden beschuldigd van de moord op haar vader Francesco, een gewelddadig man die zijn dochter zou hebben misbruikt. Na een proces met tal van procedurele onregelmatigheden wees de paus alle verzoeken om gratie af. Beatrice en haar stiefmoeder werden op 11 september 1599 bij de Engelenburcht onthoofd en haar broer Giacomo werd gevierendeeld; alleen de jongste broer Bernardo ontsnapte vanwege zijn jeugd aan de doodstraf. De geconfisqueerde landgoederen van de Cenci kwamen in handen van kardinaal Pietro Aldobrandini.
Joden en prostituees
Met de bul Caeca et obdurata van 25 februari 1593 herhaalde Clemens de verdrijving van alle joden uit de Kerkelijke Staat, met uitzondering van de getto's van Rome en Ancona. Kort daarna verbood hij joden de Talmoed en andere joodse geschriften te bezitten. Anders dan zijn betrekkelijk tolerante voorganger Sixtus V trad hij hard op tegen de Romeinse joden. Ze werden in het getto teruggedrongen en bij het begin van het carnaval publiekelijk vernederd: ze werden over de Via del Corso opgejaagd, terwijl het publiek hen met stenen en afval bekogelde. Deze maatregelen worden tegenwoordig als uitingen van antisemitisme beschouwd.
Ook tegen de prostitutie, die in het Rome van rond 1600 sterk was toegenomen, voerde hij een harde strijd. Prostituees werden teruggedrongen naar de door eerdere pausen ingestelde wijk Ortaccio bij de Via di Ripetta, waar een avondklok gold, en moesten zich herkenbaar maken door een lang geel overkleed te dragen. Vooral Spaanse prostituees werden fel vervolgd. In 1592 verbood hij bovendien het duel op straffe van excommunicatie.
Koffie en tabak
Clemens VIII was de eerste paus die zich uitsprak over koffie en tabak. Op het roken in kerken stelde hij de straf van excommunicatie. Koffie, die werd beschouwd als een typisch Turkse en islamitische drank, keurde hij daarentegen goed voor christenen. Volgens een bekende anekdote zou hij, toen zijn raadgevers koffie een 'drank van de duivel' noemden, hebben gezegd dat die zo lekker was dat men de duivel beter kon bedriegen door haar te dopen.
Rome onder Clemens VIII
In 1592 richtte Clemens de Congregatie van het Goede Bestuur (Congregazione del Buon Governo) op, die toezicht hield op de gemeenten van de Kerkelijke Staat. In 1603 stelde hij een garde van zeshonderd Corsicaanse soldaten in, die als lijfwacht en stadsmilitie diende. Hij verbood het houden van varkens in de stad, die tot dan toe vrij door de straten liepen. Rome werd tijdens zijn pontificaat meermaals getroffen door overstromingen van de Tiber. Bij de zwaarste, op kerstavond 1598, kwamen meer dan duizend mensen om het leven en stortte de Ponte Santa Maria in, sindsdien bekend als de Ponte Rotto ('kapotte brug').
Als bouwheer werkte Clemens vooral met de architecten Giacomo della Porta, zijn favoriete architect en beeldhouwer, en Carlo Maderno. Onder zijn pontificaat werd de koepel van de Sint-Pietersbasiliek voltooid. In het Vaticaan liet hij onder meer de Sala Clementina bouwen, in het Quirinaal werden de tuinen verfraaid, en in Frascati verrees de Villa Aldobrandini van zijn neef Pietro. In 1604 verwierf hij Castel Gandolfo, waar zijn opvolgers het pauselijk zomerpaleis lieten bouwen.
Kunst en wetenschap
Clemens omringde zich met vooraanstaande geleerden en geestelijken, onder wie Filippo Neri, de kardinalen Roberto Bellarmino en Cesare Baronio en de arts en botanicus Andrea Cesalpino. Hij was een groot beschermheer van de dichter Torquato Tasso, voor wie hij een kroning op het Capitool voorbereidde; Tasso overleed echter in 1595, kort voor de geplande plechtigheid.
Zijn favoriete schilder was Giuseppe Cesari, de Cavaliere d'Arpino, die onder meer de Zaal van de Horatii en Curiatii in het Palazzo dei Conservatori beschilderde, het transept van de Sint-Jan van Lateranen decoreerde en een portret van de paus maakte. Ook de schatbewaarder van de paus, Tiberio Cerasi, was een belangrijk opdrachtgever: voor zijn grafkapel in de Santa Maria del Popolo, de Cerasi-kapel, gaf hij in 1600 opdrachten aan Annibale Carracci en Caravaggio. Opvallend is dat Caravaggio, de meest besproken schilder van het moment, nooit een opdracht van de Aldobrandini zelf kreeg, terwijl zijn neef Pietro onder meer Cesari, Annibale Carracci en diens leerlingen royaal betaalde.
Dood en begrafenis
Aan het eind van zijn leven leed Clemens VIII ernstig aan jicht. Hij bracht zijn laatste jaren grotendeels in bed door en overleed op 3 maart 1605 op 69-jarige leeftijd. Hij werd begraven in de Santa Maria Maggiore, waar paus Paulus V in de Cappella Paolina een praalgraf voor hem liet maken. Zijn beeld werd in 1611 gebeeldhouwd door Silla Longhi. Reliëfs aan weerszijden tonen zijn militaire en diplomatieke successen: de pauselijke veldtocht in Hongarije en de inbezitname van Ferrara.
De geschiedschrijver Ludovico Antonio Muratori merkte later op dat na de dood van de paus binnen korte tijd ook alle mannelijke telgen van zijn familie overleden, waarmee 'elke opvolging en elke grootheid van hun geslacht' verdween. De kerkhistoricus John Kelly beschreef hem als een streng, ijverig en vroom man.
Literatuur
- Agostino Borromeo, 'Clemente VIII, papa', Dizionario Biografico degli Italiani, deel 26, Rome, 1982
- Giampiero Brunelli, La santa impresa. Le crociate del papa in Ungheria (1595-1601), Salerno Editrice, Rome
- Rita Pomponio, Il Papa che bruciò Giordano Bruno, Piemme, Casale Monferrato, 2003
- Claudio Rendina, I papi, Newton Compton, Rome, 1990
- Clare Robertson, Rome 1600: The City and the Visual Arts under Clement VIII, Yale University Press, New Haven en Londen, 2015
Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Papa Clemente VIII op de Italiaanstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
· 
· 
