Giuseppe Cesari

Jeugd en eerste opdrachten

Giuseppe Cesari werd in februari 1568 geboren in Arpino, in de huidige provincie Frosinone, dat toen tot het Koninkrijk Napels behoorde. Zijn vader, Muzio di Polidoro, was een eenvoudige schilder van votiefstukken, die volgens een tijdgenoot 'in een tamelijk grove stijl' werkte. Zijn moeder Giovanna van Mander kwam uit een Spaanse adellijke familie.

In 1582 verhuisde het gezin naar Rome. Daar leerde de jonge Giuseppe het schildersvak bij de decoratie van de Vaticaanse loggia's onder leiding van Niccolò Circignani. Hij werd er bekend als 'Il Giuseppino' en viel al snel op door zijn vindingrijkheid. Zo schilderde hij in de oude Zaal van de Zwitsers een reusachtige Simson in grisaille, en werkte hij ook in de Sala dei Chiaroscuri.

Al in 1583, op vijftienjarige leeftijd, ontving hij een vaste toelage en werd hij opgenomen in het schildersgilde van de Accademia di San Luca. Daarna volgden de opdrachten elkaar snel op: hij werkte onder meer in het Palazzo Santori, de Sant'Atanasio dei Greci, de Trinità dei Monti en de San Lorenzo in Damaso. Zijn werk uit deze jaren heeft een lichte, bijna aquarelachtige transparantie, waarin de invloed van Raffaellino da Reggio en Francesco Vanni te herkennen is. In 1586 werd hij ook lid van de Congregatie van de Virtuosi bij het Pantheon.

Succes en roem

In 1589 vertrok Cesari tijdelijk naar Napels om het Sancta Sanctorum van de Certosa di San Martino te decoreren. Hij liet de fresco's onvoltooid achter; zijn broer Bernardino maakte ze in 1592-1593 af. Toen Clemens VIII (Aldobrandini) in 1592 paus werd, brak voor Cesari de grote tijd aan. Hij groeide uit tot een van de bekendste en meest gevraagde schilders van Rome, vooral voor omvangrijke decoratieprojecten.

Tussen 1591 en 1593 beschilderde hij het gewelf van de Contarelli-kapel in de San Luigi dei Francesi. Hij had ook de opdracht voor de wanden van de kapel gekregen, maar kwam daar door zijn vele pauselijke opdrachten niet aan toe. Die opdracht ging uiteindelijk in 1599 naar Caravaggio. Die had eind 1596 of begin 1597 enkele maanden in Cesari's werkplaats gewerkt en moest er 'slapen op een strozak'. Caravaggio moest er vooral bloemen en fruit schilderen en vertrok er nadat hij verwond was geraakt en enige tijd in het Ospedale della Consolazione had verkeerd.

Andere werken van Cesari uit deze jaren zijn het illusionistische gewelf van de Olgiatikapel in de Santa Prassede (1593-1595), het plafond van de loggia Orsini in het Pio Sodalizio dei Piceni (1594-1595) en het verfijnde schilderij Franciscus getroost door een vioolspelende engel (ca. 1593).

In dezelfde periode werkte hij in de Aldobrandinikapel van de Santa Maria in Via en in de Bombardierikapel in de Santa Maria in Traspontina. Daarna beschilderde hij de sacristie van de Certosa di San Martino in Napels (1596-1597) en maakte hij in de Zaal van de Horatii en Curiatii in het Palazzo dei Conservatori op het Capitool het fresco De vondst van de wolvin. Voor Clemens VIII schilderde hij twee doeken met scènes uit het leven van Johannes de Evangelist voor de San Giovanni in Fonte, en ter gelegenheid van de Oostenrijks-Spaanse dubbele bruiloft maakte hij enkele kleine schilderijen als geschenk. In deze jaren reisde hij ook naar Venetië.

In november 1599 werd Cesari principe (voorzitter) van de Accademia di San Luca. Een jaar later schilderde hij de Hemelvaart in het transept van de Sint-Jan van Lateranen, een werk dat hem de titel van ridder in de Orde van Christus opleverde. Vanaf dat moment stond hij bekend als de Cavaliere d'Arpino. Naast zijn grote decoratieprojecten, waaronder fresco's voor kardinaal Pietro Aldobrandini in diens villa in Frascati, maakte hij in deze jaren veel kleine, verfijnde en zeer gewilde kabinetstukken, zoals Perseus en Andromeda (ca. 1592-1593), De opwekking van Lazarus (ca. 1591-1593), De vlucht naar Egypte (ca. 1592-1593), Michaël strijdt tegen de opstandige engelen (ca. 1593), De gevangenneming van Christus (ca. 1596-1597), De verdrijving uit het paradijs (1597), Diana en Actaeon en Rust op de vlucht naar Egypte.

Cesari, Carracci en Caravaggio

Rond 1600 werd de schilderkunst in Rome gedomineerd door drie kunstenaars van ongeveer dezelfde generatie: Giuseppe Cesari, Annibale Carracci en Caravaggio. In het Heilig Jaar 1600 was Cesari 31, Carracci 39 en Caravaggio 28 jaar oud. Ze vertegenwoordigden drie heel verschillende opvattingen over de schilderkunst, die later zouden worden aangeduid als maniërisme en vroege barok, termen die overigens pas in de 18e en 19e eeuw in gebruik kwamen.

Cesari stond voor de verfijnde, gestileerde traditie van het late maniërisme. De Bolognees Carracci, die sinds 1595 in Rome werkte, zocht naar een nieuw, geïdealiseerd classicisme, waarin hij de vormvolmaaktheid van Rafaël combineerde met het kleurgebruik van Titiaan en het nauwgezet bestuderen van de natuur. Caravaggio koos voor een rauw naturalisme, waarbij hij rechtstreeks naar levende modellen schilderde.

Ook in hun manier van werken verschilden ze sterk. Cesari leidde aan het Piazza della Torretta een grote, strak georganiseerde werkplaats, die op bestelling omvangrijke decoratieprojecten kon uitvoeren. Carracci werkte met zijn broer Agostino en een kring van Bolognese leerlingen, onder wie Domenichino, Francesco Albani, Giovanni Lanfranco en Guido Reni, die grotendeels waren opgeleid aan de academie die de Carracci's in Bologna hadden opgericht. Caravaggio daarentegen had na zijn korte tijd bij Cesari geen eigen werkplaats en werkte vrijwel alleen.

Val en latere jaren

Cesari was rond 1600 een welgesteld en aanzienlijk man geworden. Hij kocht een palazzo aan de Via del Corso en liet in zijn geboorteplaats Arpino een eigen huis bouwen, dat deels nog bestaat. Tot zijn klanten behoorden behalve de Romeinse aristocratie ook keizer Rudolf II en de koningen van Spanje en Frankrijk.

Na de dood van Clemens VIII in 1605 raakte hij echter tijdelijk uit de gunst. Hij werd zelfs gevangengezet wegens verboden wapenbezit; in werkelijkheid ging het om een kostbare verzameling haakbussen. Volgens sommigen was de aanklacht een voorwendsel, bedacht door kardinaal Scipione Borghese, de neef van paus Paulus V, om de hand te leggen op Cesari's belangrijke schilderijenverzameling. Het proces eindigde in 1607 met de 'schenking', in feite een inbeslagname, van zijn collectie van 107 schilderijen aan de Apostolische Kamer. Andere bronnen brengen de inbeslagname in verband met een onbetaalde belastingschuld. De paus schonk de schilderijen aan zijn neef, en veel ervan maken nog altijd deel uit van de Galleria Borghese. Daartoe behoren ook twee vroege werken van Caravaggio die wellicht waren geschilderd tijdens diens tijd in Cesari's werkplaats: Jongen met fruitmand en De zieke Bacchus.

Na de inbeslagname trok Cesari zich waarschijnlijk tijdelijk terug in Arpino. Onderweg deed hij Lenola aan, waar hij een ontwerp maakte voor het heiligdom van de Madonna del Colle, waarvan de bouw net was begonnen. In 1628 steunde hij het heiligdom opnieuw: hij stimuleerde de bouw van een nieuw hoofdaltaar door de steenhouwer Alessandro Montonese en schonk een doek met een Engelenglorie voor het tabernakel.

Na zijn vrijlating kreeg Cesari zijn positie geleidelijk terug. Hij leidde de uitvoering van de mozaïeken in de koepel van de Sint-Pietersbasiliek en werkte in de Cappella Paolina van de Santa Maria Maggiore, waar hij de profeten in de pendentieven van de koepel en de evangelist Lucas boven het altaar schilderde. In zijn latere jaren volgden de onderscheidingen elkaar op: in 1615 en 1629 werd hij opnieuw tot voorzitter van de Accademia di San Luca gekozen, en op 13 juli 1630 ontving hij het kruis en de titel van ridder in de Franse Orde van Sint-Michiel. In 1618 trouwde hij met Dorotea, een eenvoudige Romeinse vrouw op wie hij hevig verliefd was geworden. Ze kregen twee zonen, Muzio en Bernardino, die allebei schilder werden.

De laatste jaren van zijn leven woonde Cesari in een huis aan de Via dei Serpenti, dat hij in 1636 had gekocht. Daar overleed hij op 3 juli 1640. Hij werd eerst voorlopig begraven in een eenvoudig graf in het schip van de Santa Maria in Aracoeli. Later, mogelijk met steun van de familie Barberini, werden zijn stoffelijke resten overgebracht naar de Sint-Jan van Lateranen. Daar kreeg hij een waardig grafmonument van veelkleurig marmer, in een stijl die aan Borromini doet denken, met een postuum gemaakte buste door Nicolò Menghini, een wapenschild dat verwijst naar zijn bijnaam en een lovend grafschrift.