Codex Sickinghe
Codex Sickinghe (siglum Si) is een vijftiende-eeuws Ommelander rechtshandschrift. Het papieren manuscript is een convoluut waarin algemeen-Friese en regionale rechtsbronnen, bepalingen over onder meer erfrecht en kerkelijk recht en verschillende gebruiksaantekeningen zijn samengebracht. Het oudste en omvangrijkste gedeelte wordt omstreeks 1440–1450 gedateerd en is grotendeels geschreven in een Middelnedersaksische schrijftaal. De codex behoort tot de oudste en belangrijkste bewaard gebleven Ommelander rechtshandschriften.
Het handschrift ontleent zijn moderne naam aan Johan Sickinghe (ca. 1452 – na 1499), zoon van Feyo I Sickinghe en de vroegste eigenaar die met zekerheid kan worden geïdentificeerd. Zijn hand en persoonlijke aantekeningen komen in alle onderdelen van het boek voor. Waarschijnlijk liet hij de afzonderlijk ontstane gedeelten omstreeks 1500 in hun huidige samenstelling bijeenbrengen en inbinden. De codex wordt tegenwoordig bewaard in het Drents Archief te Assen, als inventarisnummer 14 van de Collectie handschriften Ellents/Hofstede.
De Codex Sickinghe is van belang voor de bestudering van de receptie en overlevering van het Oudfries recht in de Groninger Ommelanden. Bij verschillende algemeen-Friese rechtsteksten bevat het handschrift volgens modern tekstkritisch onderzoek betrouwbaardere lezingen dan de iets oudere Codex Fivelgo. Daarnaast kon worden vastgesteld dat een aanzienlijk deel van een ander vijftiende-eeuws rechtshandschrift rechtstreeks van de Codex Sickinghe is overgeschreven.
Datering en samenstelling
De Codex Sickinghe bestaat uit één deel in octavoformaat, met 266 genummerde pagina's en enkele ongenummerde voor- en schutbladen. Het grootste deel is op papier geschreven; voorin en achterin bevinden zich perkamenten bladen. Het boek is gebonden tussen houten platten waarop afdrukken van ruitvormige stempels zichtbaar zijn.
Het oudste samenhangende gedeelte beslaat de pagina's 9–158. Het werd door één kopiist in twee kolommen geschreven. Een watermerk in het papier is door Alma geïdentificeerd met nummer 14180 uit het watermerkenrepertorium van Charles-Moïse Briquet. Papier met dit watermerk is bekend uit de jaren 1435–1441. Op grond van het papier, het schrift en de inhoud wordt dit gedeelte omstreeks 1440–1450 gedateerd. De pagina's 159–166 zijn door dezelfde hoofdhand geschreven en sluiten inhoudelijk en materieel nauw op deze kern aan.
De pagina's 167–200 vormen een jonger, maar nog steeds vijftiende-eeuws gedeelte, geschreven door een andere hand. De pagina's 201–266 vormen opnieuw een afzonderlijke codicologische eenheid, met ander papier, een ander schrift en afwijkend taalgebruik. Dit laatste gedeelte bevat de Richtsteig Landrechts, een praktische juridische tekst die wordt toegeschreven aan de veertiende-eeuwse rechtsgeleerde Johannes von Buch.
Aantekeningen van Johan Sickinghe zijn in alle onderdelen aangetroffen. Daaruit blijkt dat de afzonderlijke katernen omstreeks 1500 gezamenlijk in zijn bezit waren. De spreiding van zijn aantekeningen doet vermoeden dat enkele gedeelten aanvankelijk nog los lagen of afzonderlijk waren ingebonden. Alma achtte het aannemelijk dat Sickinghe de onderdelen uiteindelijk in hun huidige volgorde liet samenvoegen en binden.
Inhoud
De codex bevat zowel algemeen-Friese rechtsteksten als rechtsregels die betrekking hebben op afzonderlijke landschappen van de Groninger Ommelanden. Daarnaast bevinden zich enkele niet-juridische aantekeningen, recepten, pennenproeven en persoonlijke notities in het handschrift.
Op het voorste perkamenten blad staat een vijftiende-eeuwse namenlijst van voornamelijk inwoners van de stad Groningen, mogelijk een broederschapsregister. Op de keerzijde schreef Johan Sickinghe een korte berijmde verzuchting. Het daaropvolgende papieren schutblad bevat pennenproeven en sterfnotities betreffende leden van de familie Onsta. Aan het begin van het genummerde gedeelte bevindt zich bovendien een afschrift van het verbond dat Humsterland, Langewold, Vredewold en de stad Groningen in 1428 sloten.
Het oudste hoofdgedeelte bevat achtereenvolgens onder meer:
- de Zeventien Keuren;
- de Vierentwintig Landrechten;
- de tekst die door onderzoekers wordt aangeduid als Augustinus c.a.;
- het Erfrecht van Langewold;
- de Willekeuren van Fivelgo;
- het zogenoemde twee-zustersartikel;
- de Willekeuren van Fivelgo en Hunsingo;
- de Willekeuren van Fivelgo en het Oldambt;
- het Erfrecht van Vredewold uit 1396;
- de Willekeuren van Vredewold;
- de Nieuwe Willekeuren van Vredewold uit 1387;
- de Willekeuren van Langewold uit 1250;
- de Nieuwe Willekeuren van Langewold uit 1282;
- het Erfrecht van Fivelgo en Hunsingo.
Op een los blad tussen het oudste en het daaropvolgende gedeelte staan een geneeskundig recept en een door Johan Sickinghe overgeschreven constitutie over huwelijksvoorwaarden uit 1478.
Een later vijftiende-eeuws gedeelte bevat het Zeendrecht van Fivelgo en Hunsingo uit 1407, een bepaling over pacht, het Algemeen Westerlauwers Zeendrecht en het Hunsingoër Overrecht. Op een oorspronkelijk blanco gedeelte werden later tevens de Magnuskeuren geschreven. Op dezelfde pagina staat een in 1583 gedateerd Groningensis epigramma.
Het laatste grote onderdeel van het handschrift bestaat uit de Duitstalige Richtsteig Landrechts van Johannes von Buch, gevolgd door een register en een berijmd naschrift. Dit gedeelte vormde oorspronkelijk een zelfstandig handschrift en is later met de Ommelander rechtsteksten samengevoegd.
Verspreid door de codex bevinden zich verder eigendomsnotities, korte Latijnse spreuken, recepten, pennenproeven en persoonlijke verzen. Deze toevoegingen documenteren het gebruik van het handschrift door opeenvolgende bezitters en maken het mede tot een bron voor de laatmiddeleeuwse en vroegmoderne omgang met juridische boeken.
Taal- en rechtshistorische betekenis
Van de meer dan honderd bekende Ommelander rechtshandschriften dateert slechts een klein gedeelte van vóór 1500; het merendeel werd in de zestiende eeuw of later vervaardigd. De Codex Sickinghe behoort samen met de Codex Fivelgo tot de vroegste handschriften uit de overgangsperiode waarin het Oudfries als geschreven rechtstaal in de Ommelanden steeds meer plaatsmaakte voor het Middelnedersaksisch.
De codex bevat vertalingen en bewerkingen van algemeen-Friese rechtsteksten naast jongere regionale wetgeving. Meijering en Nijdam vergeleken de Codex Sickinghe met de Codex Fivelgo en de Codex Hummercensis. In de drie teksten die de Codex Sickinghe met de Codex Fivelgo gemeen heeft – de Zeventien Keuren, de Vierentwintig Landrechten en het Algemeen Westerlauwers Zeendrecht – biedt de Codex Sickinghe volgens hen doorgaans de betrouwbaardere lezingen, hoewel de teksten in het handschrift uit het Oudfries zijn vertaald.
Ook rechtshistoricus Jan Hallebeek rekende de Codex Sickinghe tot de Fivelgoër teksttraditie en constateerde voor het Westerlauwers Zeendrecht op verschillende plaatsen een betere tekstlezing dan in de Codex Fivelgo. De regionale rechtsteksten in de Codex Sickinghe bevatten daarentegen minder Oudfriese spellingsvormen en woorden dan overeenkomstige teksten in de Codex Hummercensis. Het handschrift laat daarmee zien hoe uiteenlopend de overgang van een Oudfriese naar een Nedersaksische rechtstaal kon verlopen.
Door zijn ouderdom en tekstkwaliteit is de codex niet alleen van belang voor de Ommelander rechtsgeschiedenis, maar ook voor de reconstructie van oudere tekststadia waarvan de oorspronkelijke Oudfriese voorbeelden verloren zijn gegaan. De combinatie van algemeen-Friese rechtsstof, regionale wetgeving en gedateerde gebruiksaantekeningen biedt tevens inzicht in de wijze waarop juridische teksten in de vijftiende eeuw werden verzameld, vertaald en aangepast.
Relatie met de Codex Parisiensis
De Codex Sickinghe staat in een directe overleveringsrelatie tot het tweede gedeelte van het rechtshandschrift dat in de vakliteratuur de Codex Parisiensis wordt genoemd. Dit manuscript wordt bewaard in de Bibliothèque nationale de France te Parijs onder de signatuur ms. néerlandais 45. Het betreffende tweede gedeelte werd vermoedelijk in het derde kwart van de vijftiende eeuw vervaardigd.
Alma stelde vast dat grote delen daarvan rechtstreeks van de Codex Sickinghe zijn overgeschreven. De volgorde van de teksten en de tweekolomsindeling komen nauw overeen. Bij de Zeventien Keuren en de Vierentwintig Landrechten werd bovendien een correctie uit de Codex Sickinghe zo nauwkeurig overgenomen dat volgens Alma kan worden uitgesloten dat zich tussen beide handschriften nog een ander afschrift bevond.
De directe afhankelijkheid maakt het mogelijk een concrete fase in de vijftiende-eeuwse verspreiding van de Ommelander rechtsteksten te reconstrueren. De verwante, maar niet identieke schrijfhanden en de overeenkomstige opmaak brachten Alma daarnaast tot de veronderstelling dat de betrokken gedeelten mogelijk in dezelfde schrijfomgeving of hetzelfde schrijfatelier werden vervaardigd. De vaststelling van een rechtstreeks bewaard voorbeeld en zijn middeleeuwse afschrift is bij Ommelander rechtshandschriften uitzonderlijk.
Bezitsgeschiedenis
De moderne naam Codex Sickinghe werd in 1999 door Redmer Alma voorgesteld. Hij ontleende de naam aan Johan Sickinghe (ca. 1452 – na 1499), een telg uit het adellijke geslacht Sickinghe en de oudste met zekerheid bekende eigenaar. Johan was een zoon van Feyo Sickinghe en Lamke Jarges, telg uit het geslacht Jarges. Op het achterste perkamenten schutblad staat een Latijnse bezittersaantekening met zijn naam. Ook zijn pennenproeven, afschriften en persoonlijke aantekeningen komen op talrijke plaatsen in de codex voor.
Johan Sickinghe had belangen in zowel de stad Groningen als de Ommelanden. Hij bezat samen met zijn broer Peter Sickinghe (ca. 1472-1532) twee steenhuizen te Winsum, bezat land in Hunsingo en trad in 1479 op als redger te Winsum. Omstreeks 1499 werd hij opgenomen in het brouwersgilde van de stad Groningen. De combinatie van stedelijke en Ommelander belangen sluit volgens Alma aan bij het gemengde karakter van de in de codex bijeengebrachte teksten.
Alma achtte het mogelijk dat Johan het oudste gedeelte van zijn vader Feyo Sickinghe of diens broer Evert Sickinghe had geërfd. Beiden woonden ten tijde van de vermoedelijke vervaardiging in de Ommelanden, terwijl Johan tot Everts erfgenamen behoorde. Voor bezit door Feyo of Evert bestaat echter geen rechtstreeks bewijs.
Aantekeningen van Johan Sickinghe
De verspreid door de codex voorkomende aantekeningen tonen dat Johan Sickinghe het handschrift omstreeks 1500 zowel als juridisch werkboek als voor persoonlijke notities gebruikte. Zo noteerde hij de overlijdens van drie verwanten uit de familie Onsta: Abel Onsta in 1483, diens zoon Hiddo in 1491 en Abels echtgenote Hille Onsta in 1498. Hille was een zuster van Sickinghes moeder Lamke Jarges. De Latijnse overlijdensberichten worden ieder afgesloten met een gebed voor de eeuwige rust van de overledene.
Onder zijn juridische aantekeningen bevindt zich een kort artikel over dachscade. Elders voltooide hij een aangevangen schuldnotitie met de woorden „mijnen vader schuldych is” en schreef hij als pennenproef enkele regels over de betaling van landhuur over. Op een los blad kopieerde hij onder het opschrift „Item dat Ordelboeck holt” een warfsconstitutie uit 1478 over huwelijksvoorwaarden.
Andere aantekeningen hebben een persoonlijk, religieus of moraliserend karakter. Op het voorschutblad schreef Sickinghe een door Alma als mogelijk romantische verzuchting aangeduide tekst, eindigend met de woorden „Och kunde ick hoer ghebidden” („Ach, kon ik haar maar vragen of verzoeken”). Daarnaast schreef hij Latijnse formules als Amen dico vobis („Voorwaar, ik zeg u”) en In nomine Domini Amen („In de naam van de Heer. Amen”). Een door hem genoteerde spreuk luidt Presentem laudare, absentem vituperare minime decet: „Het past allerminst iemand in zijn aanwezigheid te prijzen en hem in zijn afwezigheid te laken.”
Op het achterschutblad oefende Sickinghe met de formele openingswoorden „Ick Johan Syckynghe bekenne” en schreef hij een Latijnse bezittersaantekening met zijn naam. De combinatie van juridische afschriften, familieberichten, spreuken en pennenproeven geeft inzicht in het dagelijkse gebruik van het handschrift door een laatmiddeleeuwse eigenaar.
Na Johan is de overdracht niet voor iedere generatie gedocumenteerd. Alma reconstrueerde als waarschijnlijke route een vererving via Johans broer Peter en diens zoon dr. Johan Sickinghe (ca. 1495–1572) naar Wigbolt Lewe (ca. 1540–1604), een schoonzoon van de laatstgenoemde. Dat Wigbolt Lewe de codex daadwerkelijk in handen had, blijkt uit het Groningensis epigramma dat hij op 27 april 1583 in het handschrift schreef. De identificatie van zijn initialen W.L. werd door vergelijking met een eigenhandige brief bevestigd.
Het handschrift bleef vervolgens verbonden met het Huis te Peize en kwam door vererving achtereenvolgens binnen de verwante families Lewe, Ripperda en De Coninck terecht. Wanneer het de verzameling op het Huis te Peize verliet, is niet bekend. Waarschijnlijk werd de codex in de achttiende eeuw verworven door Coenraad Wolter Ellents (1720–1784), die in 1764 de havezate Mensinge bij Roden kocht en de basis legde voor de latere collectie Ellents/Hofstede.
Bewaring en onderzoek
De Codex Sickinghe wordt in het Drents Archief bewaard onder de huidige signatuur Collectie handschriften Ellents/Hofstede, toegang 0584, inv.nr. 14. In oudere publicaties wordt de bewaarplaats aangeduid als het Rijksarchief in Drenthe. Het handschrift is in de wetenschappelijke literatuur en in de internationale Handschriftencensus geregistreerd met het siglum Si.
Het handschrift werd in 1972 door de rechtshistoricus Pieter Gerbenzon voor het wetenschappelijk onderzoek ontsloten. Gerbenzon vervaardigde een codicologische beschrijving die niet werd gepubliceerd en herkende het handschrift als een bijzonder vroege Ommelander rechtsbron.
In 1999 publiceerde Redmer Alma in het frisistische tijdschrift Us Wurk de eerste afzonderlijke studie van de codex. Hij onderzocht daarin de samenstelling van de katernen, de datering, de bezitters en de relatie met de Codex Parisiensis en introduceerde de benaming Codex Sickinghe en het siglum Si. In een overzicht uit 2010 omschreef rechtshistoricus Han Nijdam de codex als een centraal handschrift binnen de Ommelander rechtsoverlevering.
Meijering en Nijdam gaven het handschrift in 2018 een centrale plaats in hun onderzoek naar de receptie van het Oudfriese recht in de Groninger Ommelanden. Zij rekenden de Codex Sickinghe en de Codex Fivelgo tot de twee oudste handschriften uit de vroege fase van deze rechtsoverlevering en gebruikten de codex als een van de voornaamste tekstgetuigen voor hun edities en vertalingen.
Zie ook
Externe links
- Codex Sickinghe. Het oudste Ommelander rechtshandschrift – artikel van Redmer Alma in Us Wurk (1999)
- Catalogusbeschrijving van de Codex Sickinghe – Drents Archief
- Vermelding in de Handschriftencensus
Literatuur
- R.H. Alma, 'Codex Sickinghe. Het oudste Ommelander rechtshandschrift', Us Wurk. Tydskrift foar frisistyk 48 (1999), nr. 3–4, p. 122–146.
- P. Gerbenzon, Codex Parisiensis, Oudfriese Taal- en Rechtsbronnen 9, Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage 1954.
- J.C. Sytsema, De 17 Keuren en de 24 Landrechten in de Ommelander rechtshandschriften, Vrije Universiteit, Amsterdam 1998.
- H.D. Meijering en J.A. Nijdam, ‘Wat is Recht?’ De receptie van Oudfries recht in de Groninger Ommelanden in de 15e en 16e eeuw. Een editie met vertaling, Bornmeer, Gorredijk 2018, ISBN 978-90-5615-462-2.
- J. Hallebeek, Layci erant coiudices. Over de rol van leken in de Westerlauwerse seendprocedure, Vrije Universiteit Amsterdam, Amsterdam 2019.
- A.T. Popkema, 'On the provenance of the Old Frisian law manuscripts', in: Alastair Walker e.a. (red.), From West to North Frisia: A Journey along the North Sea Coast, NOWELE Supplement Series 33, John Benjamins, Amsterdam/Philadelphia 2022, p. 282–311.
- Noten
- 1 2 3 4 R.H. Alma, 'Codex Sickinghe. Het oudste Ommelander rechtshandschrift', Us Wurk. Tydskrift foar frisistyk 48 (1999), nr. 3–4, p. 122–146.
- 1 2 3 4 5 6 7 H.D. Meijering en J.A. Nijdam, ‘Wat is Recht?’ De receptie van Oudfries recht in de Groninger Ommelanden in de 15e en 16e eeuw. Een editie met vertaling, Bornmeer, Gorredijk 2018, p. 13–16.
- ↑ Alma (1999), p. 123–128 en 138–139.
- 1 2 3 4 5 Drents Archief, Codex bevattende Ommelander Landrechten, Collectie handschriften Ellents/Hofstede, toegang 0584, inv.nr. 14 (geraadpleegd 29 augustus 2026).
- 1 2 3 4 Alma (1999), p. 139–145.
- ↑ Alma (1999), p. 130–139.
- 1 2 Alma (1999), p. 131–135.
- ↑ Alma (1999), p. 135–138.
- 1 2 Alma (1999), p. 138–139.
- ↑ Alma (1999), p. 130–132.
- ↑ Alma (1999), p. 132–135.
- ↑ Alma (1999), p. 135.
- ↑ Alma (1999), p. 135–137.
- ↑ Alma (1999), p. 137–138.
- ↑ Alma (1999), p. 122–123 en 130–139.
- ↑ J. Hallebeek, Layci erant coiudices. Over de rol van leken in de Westerlauwerse seendprocedure, Vrije Universiteit Amsterdam, Amsterdam 2019, p. 6.
- ↑ Alma (1999), p. 122–124.
- ↑ Alma (1999), p. 124–128.
- ↑ Alma (1999), p. 128–130.
- ↑ Alma (1999), p. 130–131.
- ↑ Alma (1999), p. 130, 135 en 138.
- ↑ Alma (1999), p. 123–127.
- ↑ Alma (1999), p. 127–129.
- ↑ Friesisches Recht, Handschriftencensus, vermelding Assen, Rijksarchief Drenthe, Collectie Ellents/Hofstede, inv.nr. 14 (Si) (geraadpleegd 29 augustus 2026).
- ↑ Alma (1999), p. 122.
- ↑ H. Nijdam, 'Oudfries recht: een vergeten Europese rechtsgeschiedenis?', Historisch Jaarboek Groningen 2010, p. 36.