De Lethe

Waterloop

De buurtschap is genoemd naar het veenriviertje de Lethe (1521), De Leet (1590), Leete ofte Moersloote, ook wel de Lethe fluvius (1605), Leethesloot of Maersloot (1617), of Dunebroeker Leetze (1620), een waterloop op de grens van Groningen en Oost-Friesland. De Lethe vond zijn oorsprong in het Bellingwoldermeer, dat in de 18e eeuw is drooggevallen, en mondde uit in het Dünebroeker Sieltief, dat sinds het begin van de 16e eeuw bij Hamdijk naar zee stroomde.

Oorspronkelijk liep de Lethe verder naar het noorden langs Nieuweschans. Kaarten uit het begin van de 17e eeuw tekenen hier "een grote waterrijt" – het Olde Diep oftewel een oltt sijldiep, ten oosten van de ingedijkte kwelders waarop de vesting werd aangelegd. Deze kwelders waren onderdeel van het voormalige eiland Liedtsland (ook wel Leidsland, Ließland, Letsland of Langeakkers), dat zijn naam kennelijk aan het riviertje ontleende. Het watertje mondde oorspronkelijk verder noordelijk in zee uit, waar eerder de Reider Ae liep. Toen de Dollard hier inbrak, had de commandeur van het klooster Dünebroek een nieuwe uitwatering naar het westen gezocht, het Dünebroeker Sieltief – ook wel Commandeurssloot genoemd, Hiervoor werden in de jaren 1502 tot 1504 landerijen te Houwingaham aangekocht. Bij een volgende inpoldering (c. 1525-1550) werd deze Dunebroeckster zijll verplaatst naar de Hamdijk bij Booneschans.

De commandeur maakte tevergeefs aanspraak op de buitengedijkte kwelders vanaf de monding van de Lethe tot aan het nieuwe zijldiep. In 1521 werd vastgelegd dat hij zijn rechten niet verder kon laten gelden dan waar hij al wadend kon komen; de rest werd eigendom van de Bellingwolders. Het eiland Liedtsland oftewel de Langeakkeren, waarop later de vesting Nieuweschans werd gesticht, behoorde dus niet tot zijn territorium.

In zijn geheel werd de Lethe ook wel Moersloot genoemd, hoewel deze naam eigenlijk alleen was bedoeld voor de grenssloot langs de Moerwal tussen Groningen en Oost-Friesland. Toen in 1635/37 een nieuwe afwatering langs de dijk van Bunderneuland richting Nieuweschans werd gegraven, kreeg die eveneens de naam Moersloot of Hoholtsmaar. Dat laatste kennelijk vanwege een hoge brug. De Dünebroeksterzijl kwam toen te vervallen.

Naam

De naam Lethe hangt mogelijk samen met lede of liede 'gegraven of vergraven waterloop'; de dialectvorm Laaide past hierbij, maar de eenduidige spelling met -t- wijkt af van het gangbare patroon. Het is niet ondenkbaar dat enkele verdwenen nederzettingen hun naam aan het riviertje hebben ontleend. Een lijst van verdronken dorpen uit de 16e eeuw noemt een plaats Dunelee, die we wellicht in de omgeving van Nieuweschans moeten zoeken. Een gedrukte kaart van omstreeks 1580 vermeldt verder de buurtschap Leebrouck, waarmee kennelijk Boen of de Broekster buurt te Bunde werd bedoeld.

Een alternatieve verklarting kan aanknopen bij de waternaam Lits of Leetse, afkomstig uit de Proto-Germaanse stam *leka of *lako. Deze vorm komt ook elders in de regio voor. Een document uit 1391 maakt melding van de Letze off die Zyp ... gelegen tusschen die Westerlee ende de Medum. Verwant zijn de waternamen De Leest bij Zuidbroek, Oude Leesk bij Delfzijl, Leets bij Laskwerd, De Lits bij Rottevalle, de Leke in het Westerkwartier en Oosterleek in West-Friesland. Ook toponiemen op -elde en -lee bevatten dit bestanddeel.

Buurtschap

In het grensgebied tussen Dünebroek en Bellingwolde lagen grote veen- en heidevlakten, die vanouds omstreden waren tussen Oost-Friesland en Groningen. De scheiding werd gevormd door de Moersloot en de Moerwal langs de huidige Duits-Nederlandse grens. De commanderij Dünebroek claimde echter ook een gebied langs de bovenloop van de Lethe, tot aan de zogenaamde Heijlige Laen of Hillige Lohne, een middeleeuwse verbindingsroute tussen het Nederlandse dorp Bellingwolde en Rhede in het Emsland.

Het omstreden gebied – de huidige buurtschap De Lethe – stond bekend als dat landt van Hemmenholte, dat zich vanaf het riviertje de Lethe int vrye moer uitstrekte. Het grensconflict werd in 1521 op dezelfde manier opgelost als aan de noordkant: de commandeur kon rechten laten gelden op al het land waar hij te voet kon komen. Commandeur Arnold Iderhoff zou omstreeks 1530 roggeakkers aver de Lethe hebben aangelegd en een herder hebben aangesteld om de Bellingwolders op afstand te houden. Maar hier waren de Bellingwolders vasthoudender, ze gebruikten het hoogveen kennelijk om boekweit te verbouwen, waardoor in 1556 een gevaarlijke veenbrand ontstond. Ook groeven ze turf. De Moersloot groeide dicht, zodat er in 1567 nieuwe afspraken werden gemaakt om elkaar bij het weiden en turfgraven niet meer lastig te vallen.

Later nam de graaf van Oost-Friesland het gebiedje in beslag. In 1593 en 1594 liet hij de turfvoorraden die de Bellingwolders hier hadden gegraven in brand steken en in het water gooien. In 1605 wordt bericht dat de pachters van het kloostergoed dit lieten doen. Volgens een notitie uit 1616-17 was het gebied geusurpeerd door de graaf van Oost-Friesland, de welcke tselve den huijsluijden (boeren) heeft affgenomen. Maar later in de 17e eeuw viel het gebied alsnog toe aan Nederland.

De verspreide bewoning – deels in de vorm van plaggenhutten – wordt voor het eerst afgebeeld op twee landkaarten uit 1587 en 1590. Predikant Johannes Cypriani vermeldt In de Liete in 1692 of 1693 als woonplaats van een handvol gemeenteleden. De plaatsnaam komt daarna voor als in de Leete (1757), de Lyete (1781), in de Liete (1816), de Leete (1828), Lete, Lethe, de Leyte of de Leite (1846) en de Leete (1867). Het was een arme en afgelegen streek; de bewoners woonden aanvankelijk in plaggenhutten.

In de Franse tijd werden in De Lethe in 1797 twee verdedigingswerken aangelegd: een redoute (een kleine veldschans) en iets noordelijker een redanvormige flèche (een open veldwerk met uitspringende hoeken). Beide schansen waren door middel van een dijk verbonden (de Soldatendijk). In de praktijk zijn deze werken voornamelijk gebruikt bij de bestrijding van smokkelarij in de grensstreek met Duitsland. Toen in 1870 bij Koninklijk Besluit de vestingen in Nederland werden opgeheven verloren ook deze verdedigingswerken hun oorspronkelijke functie. In het kader van een ruilverkaveling zijn de oude verdedigingswerken in 1984/1985 weer zichtbaar gemaakt in het landschap.