Briefhoofd NV Edah, Helmond. Handel in koloniale waren, filiaalbedrijf, 1929
Edah was oorspronkelijk een samenwerkingsverband van vier regionaal werkende kruideniers in Noord-Brabant dat uitgroeide tot een landelijke Nederlandsesupermarktketen. De eerste samenwerking dateert van 1910 met een vervolg als nv in 1917, met het hoofdkantoor in Helmond. Het bedrijf had op het hoogtepunt 286 supermarkten, waarvan ongeveer 60 van de formule 'Lekker & Laag'. Mede door een prijzenoorlog met Albert Heijn werd eigenaar Laurus in 2006 gedwongen tot verkoop van alle Edah-supermarkten. Sinds 2008 resteert alleen het Edah Museum in Helmond.
Geschiedenis
Ontstaan
Edah is een letterwoord van de namen van de vier oprichters: Ebben, Dames, Aukes en Hettema, allen uit Friesland. Zij vestigden zich begin 20ste eeuw in diverse steden in Noord-Brabant, kochten gezamenlijk in en verkochten een deel van hun assortiment onder de in 1906 notarieel vastgelegde merknaam EDAH. Vervolgens richtten de vier ondernemers in 1910 een eerste gezamenlijke inkoopcombinatie op onder dezelfde naam, Edah, gevestigd in Helmond . Met dit samenwerkingsverband wilden deze kruideniers met behulp van de Friese koffiebrander Douwe Egberts tegenwicht bieden tegen opkomende grootwinkelbedrijven als De Gruyter. Het devies was 'prima kwaliteit tegen de laagst mogelijke prijzen': grootschalig inkopen, kostenbeheersing en efficiënt werken om de laagst mogelijke prijzen te kunnen handhaven. In 1912 telde de combinatie dertig winkels, alle in Brabant en Limburg, met uitzondering van Dreumel (Gelderland) en Bolsward (Friesland). In 1917 volgde een nieuwe naamloze vennootschap waarin Dames niet meer deelnam, en in 1922 verliet Ebben de inkoopcombinatie. De families Aukes en Hettema, tevens de grootaandeelhouders, bepaalden vanaf die jaren het beleid.
Groei
Na de Eerste Wereldoorlog steeg de welvaart en dat speelde kruideniers in de kaart. In de periode tussen de beide wereldoorlogen groeide Edah vooral door overname van andere kleinere kruideniersketens in Brabant en Limburg, waardoor het bedrijf in 1929 de grens van honderd filialen passeerde. De jaren vijftig en zestig waren tumultueus voor de kruideniersbranche. Aan het roer van Edah kwam de tweede generatie Aukes en Hettema te staan. In die periode kwamen de zelfbedieningswinkels en supermarkten op. Edah werd in een snel tempo omgebouwd tot een echte discountketen. Eind jaren vijftig waren er 125 Edah-winkels in negentig plaatsen en telde het bedrijf zo'n duizend werknemers.
Eigen productie
Bij de oprichting van de vennootschap in 1917 nam de nv het bestaand bedrijfsgebouw aan de Zuid-Willemsvaart te Helmond van het eerdere samenwerkingsverband in gebruik als kantoor en magazijn. Op het terrein en eromheen kwam nieuwbouw of werden bedrijfspanden overgenomen, vooral voor de eigen productieactiviteiten: in 1920 een koffiebranderij en -maalderij, in 1933 een sodafabriek, in 1934 een fabriek voor limonade en frisdrank, in 1936 een theemengerij, voermengerij en puddingfabriek en omstreeks 1950 een slagerij, naast een centrale slagerij te Hoensbroek (1953). Ook nam Edah een bestaande margarinefabriek in Wijchen over. In 1935 werkten er 132 mensen in de productiebedrijven te Helmond. De eigen koffie van Edah werd in de naoorlogse periode actief gepromoot, vanaf 1957 met toepassing van een Amerikaanse manier van branden, Aerotherm.
Expansie
In de periode 1970-1975 vonden veel overnames plaats, want Edah wilde uitbreiden op nationaal vlak. Een grote mogelijkheid deed zich in 1973 voor: van André van Hilst BV werden 27 winkels overgenomen en van Koninklijke Scholten-Honig de 150 filialen en het magazijn van het noodlijdende Coop. Daarmee werd Edah de tweede kruideniersketen in Nederland, na Albert Heijn. Er volgde expansie met agressieve prijscampagnes. De totale discountomzet groeide sterk in Nederland en Edah was daarin de grote winnaar; tot in het begin van de jaren tachtig stak de groei ver uit boven het landelijk gemiddelde.
Overname en fusie
In 1976 kwam een einde aan een familietraditie toen Edah onder de vlag van V&D verderging. Anton Dreesmann voegde daarmee een 'kruidenierspoot' toe aan zijn imperium. Edah werkte toen al met verschillende winkelformules. Basismarkt en Torro waren nieuw in de markt en Edah kocht de grote Autorama-filialen in het noorden van het land. Het hoofdkantoor te Helmond groeide navenant qua bezetting en huisvesting. In 1982 en 1984 kwamen nieuwe gebouwen in gebruik. Begin 1984 had Edah twaalfduizend mensen in dienst. In 1987 werd Edah BV omgevormd tot Vendex Food Groep BV. Onder die vlag werkten voortaan de verschillende winkelformules (met Edah als grootste en belangrijkste) verder als zelfstandige werkmaatschappijen. In 1998 fuseerde de Vendex Food Groep, waartoe Edah behoorde. met De Boer/Unigro tot het Laurusconcern.
Torro
Torro-logo
De Torroformule bestond uit grote supermarkten met een uitgebreid versassortiment. Er was een vestiging in Helmond, waar ook het hoofdkantoor van het moederconcern Edah gevestigd was. Daarnaast waren er winkels in onder andere Enschede, Huizen, Vlissingen, Tilburg, Breda, Schijndel, Veldhoven, Hulst, Oosterhout, Brunssum, Harderwijk, Hoogezand-Sappemeer, Eindhoven, Geldrop, 's-Hertogenbosch, Oss, Geleen, Sittard, Maastricht, Drachten, Drunen, Nijmegen, Hoogeveen, Doetinchem, Ede, Uden, Utrecht, Wageningen, Winschoten, Veenendaal, Venray, Veghel alsmede zeven winkels in Zuid-Holland (onder andere in Hellevoetsluis). In 1994 werden de winkels door eigenaar Vendex omgebouwd naar de formules Edah en Konmar, omdat de winkelformule met zeventien winkels niet meer levensvatbaar was. Een geplande winkel in Landgraaf is er nooit gekomen; dat werd een Edah.
Ondergang
Op 29 mei 2006 werd bekendgemaakt dat het grootste gedeelte van het Edahconcern werd verkocht aan S&S Winkels. Hier waren ook de meeste winkels van Edah bij betrokken. Het hoofdkantoor in Helmond ging op 6 september 2007 dicht, evenals het distributiecentrum in Someren. In dezelfde maand sloten ook de laatste Edah-filialen, op 23 juni 2008 sloot de laatste Edah zijn deuren in de woonwijk Angelslo in Emmen. In totaal werden honderden werknemers overbodig.
Edah Museum
Het Edah Museum is opgericht door oud-directeur Thieu de Wit en draait volledig op vrijwilligers. Na de sluiting van de supermarkten hebben vrijwilligers oude artikelen en inventarissen van Edah verzameld en in een museum ondergebracht. In het museum zijn ook verwijzingen naar andere kruideniersformules en supermarktketens als Konmar, Basismarkt, Torro en VéGé te vinden. Na de sluiting van Edah bleef het Edah Museum tot oktober 2018 gevestigd naast het voormalige hoofdkantoor. Een plan om uit te groeien tot een nationaal levensmiddelenmuseum mislukte. Het museum verhuisde en is sinds 2021 weer geregeld te bezoeken.
Literatuur
R. Uyen-de Hond, J.F.M. Uyen en H.J. Zoete, Ik wou maar zeggen: spiedende ogen en luisterende oren rond gebeurtenissen in driekwart eeuw Edah (Vendex Food Groep: Helmond, [1992])
Frank R. Niepoth, Wie schrijft, die blijft: vijfenzeventig jaar EDAH, Vendex Food Groep: Helmond, 1993, ISBN 90-9004984-3
Nederland
.jpg)
