Euglenida

Euglenida
Verschillende soorten eugleniden,
schaalbalkje 10 µm
Taxonomische indeling
Domein:Eukaryota (Eukaryoten)
Clade:Discoba
Fylum:Euglenozoa (Euglenophyta)
Klasse
Euglenida
Bütschli, 1884
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Euglenida op Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Euglenida, ook Euglenoida genoemd, is een klasse eencellige eukaryoten binnen het fylum Euglenozoa. Het is een van de best bestudeerde groepen van flageldragende protisten. Er zijn ruim 1700 soorten beschreven. Ze komen algemeen voor in voedselrijk zoet water en vochtige bodems, maar er zijn ook soorten die in zee leven. De voedingswijzen binnen de groep zijn divers: sommige soorten jagen actief op bacteriën (fagotroof), anderen nemen opgeloste stoffen op uit hun milieu (osmotroof).

De Euglenophyceae (groene eugleniden), een bekende subgroep binnen deze klasse, bezitten chloroplasten waarmee ze energie uit zonlicht kunnen halen. Deze soorten worden vaak als kleine algjes gezien. De chloroplasten zijn biologisch bijzonder omdat ze relatief recent in de evolutie ontstaan zijn door secundaire endosymbiose van een groenwier.

Morfologie

Eugleniden zijn vrijlevende, in water levende flagellaten. De cellen zijn rond tot langgerekt (5–50 µm) en bezitten meestal één of twee flagellen waarmee ze kunnen rondzwemmen. Veel soorten kunnen zich ook glijdend over oppervlakken voortbewegen. Eugleniden hebben geen celwand, maar een zogenaamde pellicula (Latijn: 'velletje'), bestaande uit een celmembraan en een daaronderliggend eiwitrijk laagje, waarvan de dikte per soort kan variëren. De pellicula wordt inwendig ondersteund door microtubuli.

Aan de voorzijde van de cel vormt de pellicula een zakvormige instulping (reservoir), waaruit de flagellen ontspringen. In de nabijheid bevindt zich een contractiele vacuole, dat overtollig water dat door osmose is opgenomen, via dit reservoir weer naar buiten pompt. Bij fagotrofe soorten ligt nabij deze instulping bovendien een aparte celmond (cytostoom) voor de opname van vaste voedingsdeeltjes.

Ecologie en levenswijze

De unieke alg Rapaza viridis heeft een mixotrofe levenswijze

Een groot deel van de Euglenida leeft in ondiep zoet water of vochtige bodems rijk aan organisch materiaal, zoals afgestorven plantendelen. Sommige soorten leven in zee (bijvoorbeeld Eutreptia viridis) of in brak water. Ze komen ook voor in extreme leefomgevingen, zoals sneeuw en zoutmeren. In 2023 werd een parasitaire soort ontdekt, Euglenaformis parasitica.

Binnen de groep komen verschillende voedingswijzen voor; naast fagotrofe en puur osmotrofe soorten is een groot deel van de groep fototroof. Onder bepaalde omstandigheden kunnen sommige soorten, bijvoorbeeld Euglena sanguinea, zo explosief groeien dat ze een vijver rood of groen kleuren. Veel van deze groene eugleniden kunnen echter ook overschakelen van fotosynthese naar het opnemen van opgeloste voedingsstoffen uit het water (osmotroof).

De voortplanting gebeurt ongeslachtelijk door lengtedeling (binaire deling), met een gesloten mitose. Het volledige proces duurt ongeveer 2 tot 4 uur. Seksuele voortplanting is bij Euglenida niet bekend.

Classificatie

Euglena in beweging

De eerste pogingen om eugleniden te classificeren werden gedaan door Ehrenberg in 1830, die het geslacht Euglena beschreef. Latere indeling werd gebaseerd op voedingswijze, het aantal flagellen en de manieren van voortbewegen. Met moleculaire fylogenie werd duidelijk dat het een zeer diverse clade betreft van eencellige eukaryoten. Doordat er historisch gezien gebruik werd gemaakt van zowel botanische als zoölogische nomenclatuur, was de indeling van eugleniden door de eeuwen heen erg moeilijk. Met name de systematiek van fagotrofe eugleniden was lange tijd problematisch.

In 2021 is de classificatie van de Euglenozoa opnieuw volledig geïnventariseerd en herzien op basis van fylogenetische analyses. De fotosynthetische eugleniden worden hierin als algen beschouwd en benoemd volgens de ICN (botanische nomenclatuur), alle andere subgroepen binnen de Euglenida worden benoemd volgens de ICZN (zoölogische nomenclatuur). AlgaeBase heeft ruim 1700 soorten gecatalogiseerd.

  • Euglenida Bütschli, 1884 emend. Simpson, 1997