
Een fagocyt is een type witte bloedcel die schadelijke deeltjes, bacteriën en dode of stervende cellen opruimt door middel van fagocytose (omsluiting). Fagocyten vernietigen ziekteverwekkers en vormen een essentieel onderdeel van het aangeboren immuunsysteem. De naam fagocyt komt van het Griekse phagein, wat 'verslinden' of 'eten' betekent. Fagocyten zijn goed ontwikkeld bij gewervelde dieren. Een liter menselijk bloed bevat ongeveer zes miljard fagocyten.
Tot de professionele fagocyten behoren vele soorten witte bloedcellen, zoals neutrofielen, monocyten, macrofagen, mestcellen en dendritische cellen. Deze cellen hebben speficieke receptoren op hun membraan waarmee ze onder andere bacteriën en andere ziekteverwekkers herkennen. Naast infectiebestrijding zijn fagocyten essentieel voor het continue opruimen van celresten: in het menselijk lichaam ruimen macrofagen dagelijks meer dan 100 miljard dode rode bloedcellen op.
Fagocyten migreren met behulp van chemische signalen naar de plaats waar een lichaamsvreemd organisme het lichaam is binnengedrongen. Daar kunnen ze zich aan ziekteverwekkers hechten en deze omsluiten met hun celmembraan. Het opgenomen materiaal komt terecht in een blaasje, het fagosoom, dat vervolgens samensmelt met lysosomen. Hier worden ziekteverwekkers afgebroken door enzymen en andere antimicrobiële stoffen, waaronder reactieve zuurstofverbindingen.

Fagocytose is het proces waarbij kleine deeltjes zoals bacteriën, parasieten, dode of stervende cellen en ander lichaamsvreemd materiaal door een cel, een fagocyt, wordt opgenomen. Fagocytose wordt aangestuurd door intracellulaire signaalroutes die het cytoskelet reorganiseren, waardoor de celmembraan zich rond het deeltje kan uitstrekken en het kan omsluiten. Het proces berust zich in grote lijnen op de gecoördineerde polymerisatie van actine.
Binnen de fagocyt zit de bacterie gevangen in een compartiment, het zogenaamde fagosoom. De diameter van het fagosoom wordt bepaald door de omvang van het ingesloten deeltje. Het fagosoom versmelt met een lysosoom of een andere granule. De bacterie wordt vervolgens blootgesteld aan een reeks dodingsmechanismen, waaronder de productie van reactieve zuurstofverbindingen (ROS), en wordt vaak binnen enkele minuten afgebroken. Bij neutrofielen duurt het gehele fagocytoseproces gemiddeld negen minuten. Macrofagen en dendritische cellen zijn minder snel, maar nemen dan ook veel grotere hoeveelheden materiaal op.

Neutrofiele granulocyten worden normaal gevonden in de bloedbaan en zijn de meest voorkomende vorm van fagocyten, die samen 50 tot 60% van de totale circulerende witte bloedcellen vormen. Een liter menselijk bloed bevat ongeveer 5 miljard neutrofielen. Ze hebben een diameter van 10 micrometer en leven ongeveer vijf dagen. Wanneer ze de juiste signalen hebben ontvangen, duurt het ongeveer dertig minuten om het bloed te verlaten en de plaats van infectie te bereiken. Neutrofielen gaan daarna niet meer terug naar het bloed, maar veranderen in pus.
Monocyten ontwikkelen in het beenmerg en bereiken volwassenheid in het bloed. Rijpe monocyten hebben grote, gladde, gelobde kernen en hebben overvloedig cytoplasma dat granulaat bevat. Monocyten vormen twee groepen: een circulerende groep en een marginale groep die nog in andere weefsels verblijft. De meeste monocyten verlaten de bloedstroom na 20 tot 40 uur reizen naar weefsels en organen. Er zijn ongeveer 500 miljoen monocyten in een liter menselijk bloed.

Oudere macrofagen hoeven niet ver te reizen, maar houden de wacht over de gebieden van het lichaam die aan de buitenwereld zijn blootgesteld. Ze gedragen zich als opruimers, antigeen presenterende cellen of hevige killers naargelang van de signalen die ze ontvangen. Ze zijn afgeleid van monocyten, granulocyten stamcellen of de celdeling van bestaande macrofagen. Menselijke macrofagen hebben een diameter van ongeveer 21 micrometer.
Macrofagen vind je in het hele lichaam in bijna alle weefsels en organen waar ze liggen te wachten. De locatie van de macrofaag bepaalt de grootte en het uiterlijk ervan. Macrofagen vind je alleen in de weefsels, zelden in de bloedsomloop. De levensduur van weefselmacrofagen varieert van vier tot vijftien dagen.
Dendritische cellen zijn gespecialiseerd antigen-presenterende cellen die lange uitgroeisels hebben, dendrieten. Zij dragen bij aan het overspoelen van indringers. Dendritische cellen zijn aanwezig in weefsels die in contact komen met de externe omgeving, zoals de huid, binnenkant neus, longen, maag en darmen. Wanneer ze geactiveerd en volwassen zijn, migreren ze naar de lymfoïde weefsels waar ze omgaan met T-cellen en B-cellen.
Mestcellen kunnen gram-negatieve bacteriën consumeren en doden, en verwerken hun antigenen. Ze zijn gespecialiseerd in de verwerking van de fimbria eiwitten op het oppervlak van de bacteriën, die betrokken zijn bij adhesie aan weefsels. Naast deze functies, produceren mestcellen cytokines, wat ontstekingsreacties veroorzaakt. Dit is een essentieel onderdeel van de vernietiging van micro-organismen.
Fagocytose is een wijdverspreid cellulair proces en ontstond waarschijnlijk vroeg in de evolutie van de eukaryoten. Veel vrijlevende protisten, waaronder amoeben, gebruiken fagocytose om bacteriën en andere voedseldeeltjes op te nemen en inwendig te verteren. Een bekend voorbeeld is Dictyostelium discoideum, een bodembewonende amoebe die zich voornamelijk met bacteriën voedt.
De fagocytose bij deze organismen vertoont belangrijke overeenkomsten met die van fagocyten bij dieren, waaronder macrofagen en neutrofielen. Zowel de opname van bacteriën als verschillende betrokken signaalroutes en intracellulaire afbraakmechanismen zijn evolutionair geconserveerd. Dit wijst erop dat onderdelen van de cellulaire afweer al aanwezig waren bij eencellige voorouders, lang voordat het immuunsysteem van dieren ontstond.