Foptandzwam

Uiterlijke kenmerken

Vruchtlichaam

Het vruchtlichaam is resupinaat (korstvormig) en ligt grotendeels vlak tegen het substraat. Aanvankelijk ontstaan afzonderlijke, ronde tot ovale plekken van enkele centimeters doorsnede, die later kunnen samenvloeien tot grotere korsten van enkele decimeters. De consistentie is in vochtige toestand zacht en wasachtig, maar bij uitdroging wordt het vruchtlichaam steviger. De kleur varieert van witachtig crème tot geelachtig of okergeel. De groeiende rand is meestal lichter, witachtig en vaak fijn vezelig of viltig.

Hymenofoor

De hymenofoor is aanvankelijk vrijwel glad, maar ontwikkelt later opvallende tanden of stekels. Deze zijn onregelmatig verdeeld en kunnen cilindrisch, kegelvormig, stomp of zijdelings afgeplat zijn. De stekels worden ongeveer 1–5 mm lang en kunnen 1–2 mm breed worden. Ze zijn doorgaans het sterkst ontwikkeld in het centrale gedeelte van het vruchtlichaam. Hun kleur komt overeen met die van de overige hymenofoor.

De geur is onopvallend. De sporenafdruk is wit.

Microscopische kenmerken

De foptandzwam heeft een monomitisch hyfensysteem, dat uitsluitend uit generatieve hyfen bestaat. Deze zijn kleurloos, meestal dunwandig en ongeveer 2–5,5 µm breed. Bij de dwarswanden komen gespen voor. De hyfen in de onderliggende laag zijn overwegend recht, terwijl die in het subhymenium sterker vertakt en vaak kronkelig zijn.

De basidiën zijn aanvankelijk breed elliptisch tot peervormig en worden later min of meer cilindrisch, smal knotsvormig of enigszins urnvormig, vaak met een insnoering. Ze meten ongeveer 20–30 × 4–6 µm, bezitten doorgaans vier sterigmata en hebben een gesp aan de basis.

Cystidiale elementen zijn variabel aanwezig. Vooral cilindrische tot kralensnoervormige (moniliforme), dunwandige elementen kunnen voorkomen. Deze meten volgens verschillende beschrijvingen ongeveer 35–70 × 5–8 µm. Ze worden in de literatuur deels als cystiden en deels als cystidiolen beschreven. In sommige collecties zijn dergelijke elementen schaars of ontbreken ze.

De basidiosporen zijn glad, dunwandig, kleurloos en cilindrisch tot worstvormig (allantoïde). Ze meten doorgaans ongeveer 7–11 × 2,3–3,5 µm en bezitten een klein apiculus. De sporen zijn inamyloïde, niet dextrinoïde en niet cyanofiel.

Wereldwijde verspreiding

De foptandzwam heeft een ruime verspreiding op het noordelijk halfrond. De soort komt voor in Europa, Azië en Noord-Amerika. Uit Europa zijn onder meer vondsten bekend uit Nederland, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland. Ook uit China, Korea en verschillende delen van Noord-Amerika zijn vondsten door morfologisch en moleculair onderzoek bevestigd.

Moleculair onderzoek uit 2021 aan materiaal uit Eurazië en Noord-Amerika bevestigde dat de geografisch verspreide populaties tot één soort behoren, ondanks verschillen in de vorm van het vruchtlichaam en de afmetingen van de sporen.

Nederland

In Nederland komt de foptandzwam vrij zeldzaam voor. De NMV Verspreidingsatlas classificeert de soort op basis van gevalideerde waarnemingen uit de periode 2004–2023 als vrij zeldzaam. Volgens de Rode Lijst-beoordeling uit 2008 is de soort 'thans niet bedreigd'.

De soort is uit verschillende delen van Nederland bekend. Historische collecties zijn onder andere afkomstig uit Oostvoorne, Rockanje, Wassenaar, Rijssen en de omgeving van de Sint-Pietersberg. Deze vondsten zijn beschreven in een mycologische studie van W. Jülich uit 1974.