| Hoornsteeltaailing | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hoornsteeltaailing (Marasmius cohaerens) | ||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Marasmius cohaerens (Pers.) Cooke & Quél. (1878) | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
De hoornsteeltaailing (Marasmius cohaerens) is een schimmel uit de familie Marasmiaceae. De soort leeft saprotroof op afgevallen bladeren van loofbomen, vooral in voedselrijke loofbossen op kalkhoudende of lemige bodems. Kenmerkend is de harde, hoornachtige en glanzende steel, die aan de top bleek is en naar de voet roodbruin tot bijna zwart kleurt.
De hoed heeft een diameter van ongeveer 20–40 mm. Aanvankelijk is deze klokvormig tot kegelvormig, later gewelfd en uiteindelijk uitgespreid, vaak met een brede, stompe umbo. De kleur varieert van licht okerbruin tot geelbruin of roodbruin, meestal met een donkerder centrum. Het oppervlak is droog, mat en soms enigszins fluwelig. Bij jonge exemplaren is de rand vooral in vochtige toestand fijn gestreept.
De lamellen staan tamelijk ver uiteen en zijn breed aangehecht tot bijna vrij. Ze zijn crème- tot lichtbruin en kunnen een donkerder, fijn gevlekte snede hebben. Tussen de volledige lamellen bevinden zich kortere lamellen (lamellulae). Met een loep kunnen op de lamelsneden en -vlakken donkere puntjes worden waargenomen. Deze worden veroorzaakt door uitstekende, donkerbruine, dikwandige borstelharen die microscopisch een lange, naaldvormige spits hebben.
De steel is ongeveer 40–80 mm lang en 2–4 mm dik, cilindrisch, hol en opvallend stevig. Het oppervlak is glad, vaak glanzend en heeft een harde, hoornachtige of kraakbeenachtige consistentie. De steel is aan de top bleekgeel tot crèmekleurig, in het midden roodbruin en aan de basis donkerbruin tot bijna zwart. De kleurverandering kan geleidelijk of vrij abrupt verlopen. Aan de voet bevindt zich doorgaans een plukje bleekgeel myceliumvilt, waarmee de steel aan het substraat is bevestigd. Een ring ontbreekt.
Het vlees is dun en witachtig. De geur is doorgaans weinig opvallend.
De sporenprint is wit
De basidiosporen zijn ellipsoïd tot amandelvormig, glad, kleurloos (hyalien) en dunwandig. Ze meten ongeveer 7,5–10 × 4–5 µm en bevatten vaak een of meer oliedruppeltjes. Aan een uiteinde bevindt zich een kleine, zijdelings geplaatste spits (apiculus), waarmee de spore aan het basidium bevestigd was.
De basidiën zijn knotsvormig, doorgaans viersporig en meten ongeveer 25–30 × 6–8 µm. Aan de basis komen gespen voor.
Op de lamelsneden en lamelvlakken komen talrijke opvallende, dikwandige, bruin gepigmenteerde, borstelvormige cystiden voor. Deze zijn meestal spoelvormig en lopen uit in een lange, naaldvormige spits. Ze meten ongeveer 40–100 × 4–17 µm en steken duidelijk boven het hymenium uit. De uitstekende borstelharen veroorzaken de donkere puntjes die met een loep op de lamellen zichtbaar zijn.
De cystiden op de lamelsneden worden cheilocystiden genoemd en die op de lamelvlakken pleurocystiden. Beide typen kunnen de karakteristieke bruine, dikwandige en spits toelopende vorm hebben. Hun aanwezigheid is een belangrijk microscopisch determinatiekenmerk.
De hoedhuid (pileipellis) is opgebouwd als een hymeniderm, een deklaag van min of meer rechtopstaande, dicht opeengepakte cellen. Deze zijn overwegend knotsvormig en meten ongeveer 20–30 × 4–10 µm.
Een deel van de hoedhuidcellen bestaat uit zogenaamde bezemcellen. Deze bezitten aan de top meerdere korte, borstelachtige of vingervormige uitsteeksels. Tussen deze cellen bevinden zich lange, bruine, dikwandige borstelharen, die ongeveer 100 × 10 µm kunnen meten. Sommige zijn aan de top vertakt of bezitten een krans van uitsteeksels.
De combinatie van knotsvormige bezemcellen en lange, bruin gepigmenteerde borstelharen is kenmerkend voor de soort.
In het bovenste deel van de steel kunnen verspreid steelcystiden (caulocystiden) voorkomen. Deze lijken in vorm op de borstelvormige cystiden van de lamellen, maar zijn minder talrijk.
De hoornsteeltaailing is een saprotrofe strooiselafbreker die hoofdzakelijk groeit op afgevallen bladeren van loofbomen. Hij wordt vooral aangetroffen op strooisel van beuk (Fagus), eik (Quercus), haagbeuk (Carpinus) en es (Fraxinus). Soms groeit hij ook op kleine afgevallen takjes. In delen van Duitsland is de soort eveneens op naalden van sparren vastgesteld.
De soort heeft een voorkeur voor humusrijke loofbossen op zwakzure tot basische, matig voedselrijke tot voedselrijke bodems. Hij wordt onder meer gevonden in eiken-haagbeukenbossen, rijke beukenbossen en elzen-vogelkersbossen. Vooral kalkrijk zand, leem en löss vormen geschikte bodems. Op voedselarme, sterk zure zandgronden is de soort veel schaarser.
Bij de afbraak van bladeren veroorzaakt het mycelium plaatselijk bleke verkleuringen in het bladweefsel. De vruchtlichamen verschijnen afzonderlijk of in kleine groepen, voornamelijk van de nazomer tot in de herfst.
De hoornsteeltaailing heeft een ruime verspreiding en komt onder meer voor in Europa, Azië en Noord-Amerika. Ook uit delen van Midden- en Zuid-Amerika is de soort gemeld.
In Nederland komt de hoornsteeltaailing algemeen voor volgens de NDFF Verspreidingsatlas, op basis van gevalideerde waarnemingen uit de periode 2004–2023. De soort wordt onder meer aangetroffen in Zuid-Limburg, de Achterhoek, het rivierengebied, Noord-Drenthe en de kalkrijke duinen van Holland. Hij staat als thans niet bedreigd op de Nederlandse Rode Lijst van paddenstoelen.
In Drenthe is de soort zeldzaam en voornamelijk bekend uit het noordelijke deel van de provincie, onder andere uit de bossen op potklei bij Roden. Daar kan hij plaatselijk talrijk voorkomen. De vruchtlichamen worden vooral in september en oktober waargenomen, met daarnaast vondsten in augustus en november.
De hoornsteeltaailing lijkt sterk op de behaarde roodsteeltaailing (Marasmius torquescens). Beide soorten hebben een bruine hoed en een harde steel die van een bleke top naar een donkerbruine basis verkleurt. De behaarde roodsteeltaailing heeft echter een doffe, fijn behaarde steel, terwijl die van de hoornsteeltaailing vrijwel glad en glanzend is.
Ook heeft de hoornsteeltaailing doorgaans meer lamellen, ongeveer 20–22 tegenover 10–15 bij de behaarde roodsteeltaailing. Een belangrijk microscopisch verschil is de aanwezigheid van lange, bruine, dikwandige borstelharen op de lamelsneden en -vlakken bij de hoornsteeltaailing. Deze ontbreken bij de behaarde roodsteeltaailing.
Daarnaast verschilt de bouw van de hoedhuid. Bij de hoornsteeltaailing komen knotsvormige bezemcellen met borstelachtige uitsteeksels voor, terwijl de hoedhuid van de behaarde roodsteeltaailing overwegend uit blaasvormige tot peervormige cellen bestaat.
De soort werd in 1801 door Christiaan Hendrik Persoon beschreven onder de naam Agaricus cohaerens. In 1878 werd hij door Mordecai Cubitt Cooke en Lucien Quélet overgebracht naar het geslacht Marasmius. De combinatie Marasmius cohaerens geldt volgens Index Fungorum als de geaccepteerde naam.
Tot de taxonomische synoniemen behoren onder andere Agaricus cohaerens, Mycena cohaerens en Marasmius ceratopus.