IJburg

Voorgeschiedenis

In 1965 ontwierpen de architecten Johannes van den Broek en Jaap Bakema het Plan Pampus, een stad in het IJmeer voor ongeveer 350.000 inwoners. Het plan werd niet uitgevoerd. In het nationale ruimtelijke beleid lag de nadruk destijds op de bouw van de Bijlmermeer en op de spreiding van Amsterdamse woningzoekenden over groeikernen als Purmerend en Hoorn en nieuwe steden als Lelystad en Almere.

In de jaren tachtig verschoof het beleid naar de zogeheten compacte stad: nieuwe woningen moesten dichter bij de bestaande stad worden gebouwd. Een oostelijke uitbreiding in het IJmeer, aanvankelijk Nieuw-Oost genoemd, kwam daardoor opnieuw in beeld. In 1992 werd Nieuw-Oost aangewezen als Vinex-locatie. De naam IJburg sloot aan bij die van oudere Amsterdamse eilanden als Kattenburg, Wittenburg, Oostenburg, Sporenburg en Zeeburg.

Besluitvorming en referendum

De Amsterdamse gemeenteraad stemde in 1996 in met de Nota van Uitgangspunten voor IJburg. Tegenstanders vreesden aantasting van de natuur in het IJmeer en dwongen een correctief referendum af. Bij de stemming van 19 maart 1997 stemden ongeveer 133.000 Amsterdammers tegen en 93.000 voor. De vereiste drempel van 155.000 tegenstemmen werd echter niet gehaald, waardoor het besluit van de gemeenteraad van kracht bleef.

De bouw werd gekoppeld aan maatregelen om de gevolgen voor de natuur te beperken en te compenseren. Tussen 2002 en 2005 werd ten noorden van Durgerdam de 1,6 kilometer lange Hoeckelingsdam aangelegd. De dam maakte de Kinselbaai luwer en schiep broed- en foerageergebied voor watervogels.

Landmaken en eerste fase

De aanleg begon in 1999. De eilanden werden laag voor laag met zand opgebouwd, de zogenoemde pannenkoekmethode. Onder water werd zand gesproeid en boven water opgespoten. Voor de eerste eilanden was ongeveer 25 miljoen kubieke meter zand nodig, grotendeels afkomstig uit vaargeulen in het Markermeer. Verticale drainage versnelde de zetting van de zandlagen.

De eerste fase omvat Steigereiland, Haveneiland en de Rieteilanden. In 2001 werd het eerste gebouw opgeleverd, een telefooncentrale. In november 2002 betrokken de eerste bewoners woningen op Haveneiland-West en het Grote Rieteiland. Eind 2007 woonden ongeveer 8.000 mensen op IJburg; op 30 mei 2008 werd de 10.000e inwoner ingeschreven.

De oorspronkelijke planning voorzag omstreeks 2012 in ongeveer 18.000 woningen voor 45.000 inwoners en 12.000 arbeidsplaatsen. Die planning werd niet gehaald. Op 24 november 2004 vernietigde de Raad van State het provinciale goedkeuringsbesluit voor het bestemmingsplan van de tweede fase, omdat de gevolgen voor de natuur onvoldoende waren onderzocht. Later zorgden ook de kredietcrisis van 2008, dalende huizenprijzen en gemeentelijke bezuinigingen voor vertraging. De eerste fase is inmiddels vrijwel af, al worden ook na 2023 nog enkele kavels en delen van de openbare ruimte ontwikkeld.

Een vergelijking van twaalf grote Vinex-wijken uit 2019 wees IJburg destijds aan als de Vinex-locatie met de hoogste gemiddelde huizenprijzen.

Centrumeiland

Centrumeiland werd in 2013 en 2014 opgespoten. De woningbouw begon in 2018 en in 2020 namen de eerste bewoners er hun intrek. Het eiland is ongeveer 15 hectare groot. Er komen circa 1.700 woningen, waarvan 60 tot 70 procent in verschillende vormen van zelfbouw. Daarnaast zijn sociale, middeldure en vrijesectorhuurwoningen voorzien. De eerste basisschool en het kinderdagverblijf openden in 2023. Volgens de gemeentelijke planning worden de laatste woningen en voorzieningen omstreeks 2031 opgeleverd.

Strandeiland

Strandeiland is met 138 hectare het grootste eiland van IJburg. Het landmaken begon in 2018; in 2022 lag de hoofdmassa van het eiland gereed. Het plan omvat 8.000 permanente woningen voor ruim 20.000 bewoners. Daarvan is 40 procent bestemd voor sociale huur, 25 procent voor middeldure huur en koop en 35 procent voor huur en koop in de vrije sector.

Het eiland krijgt twee woonbuurten: de Muidenbuurt in het zuiden en de Pampusbuurt in het noorden. Daartussen komen de Havenkom en het binnenwater het Oog. Aan de westkant liggen Strand IJburg en de Makerskade; langs de zuidzijde is een natuurbaai voorzien. De bouw van 349 verplaatsbare sociale huurwoningen aan de Makerskade begon in 2024. De eerste bewoners van deze woningen kregen in februari 2026 de sleutel. Voor 2026 stond tevens de bouwstart van de eerste grotere aantallen permanente woningen in de Muidenbuurt gepland; de Pampusbuurt volgt vanaf 2027. De ontwikkeling van het eiland duurt naar verwachting tot omstreeks 2040.

De opzet bevat groen-blauwe verbindingen, wadi's, waterbergende daken en maatregelen tegen hittestress. De Amsterdamse Rekenkamer gebruikte Strandeiland in 2025 als casus bij onderzoek naar klimaatbestendig bouwen en wees daarbij zowel op de opgenomen maatregelen als op de noodzaak om klimaatambities tijdens de gehele uitwerking te blijven borgen.

Buiteneiland

Ten noorden van Strandeiland wordt Buiteneiland aangelegd. De ringdijk werd vanaf 2023 aangelegd en kwam in 2025 gereed; daarna begon het geleidelijk vullen met herbruikbare grond uit andere Amsterdamse projecten. Door deze circulaire werkwijze duurt het landmaken veel langer dan bij de andere eilanden.

Buiteneiland wordt ongeveer zo groot als het Vondelpark en is in de eerste plaats bestemd voor natuur, sport en recreatie. Onder meer een moerasbos, een plas-drasgebied en ongeveer 5,5 hectare sportterrein zijn voorzien. Of er ook woningen komen, is nog niet definitief besloten; de gemeente houdt rekening met hoogstens 500 woningen. Een eerste deel van het sportpark is voor de jaren dertig gepland en de voltooiing van het hele eiland voor 2045–2050.

Wegen en fietsroutes

De belangrijkste ontsluitingsweg is de stadsroute s114. Aan de westzijde loopt deze via de IJburglaan, het Zeeburgereiland en de Piet Heintunnel naar het centrum en de A10. Aan de oostzijde verbindt de route IJburg via de Oostelijke Ontsluiting met de A1, de A9 en Diemen. Sinds 2020 sluit de Overdiemerweg tussen de Benno Premselabrug en de Uyllanderbrug aan op de route naar Muiden en het winkelcentrum Maxis.

De gemeente bereidt onder de naam Cruciale Mijl een herinrichting voor van het ongeveer twee kilometer lange traject tussen de Piet Heintunnel en Steigereiland. Het plan omvat meer ruimte voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer, gedeeltelijke ondertunneling van het autoverkeer en capaciteitsuitbreiding bij de Enneüs Heermabrug. De uitvoering kan volgens de planning op zijn vroegst in 2033 beginnen.

De Nesciobrug uit 2006 biedt voetgangers en fietsers een rechtstreekse verbinding met het Diemerpark, het Amsterdam Science Park en de Watergraafsmeer. De brug is vernoemd naar de schrijver Nescio en werd ontworpen door architect Jim Eyre.

Bruggen

De Enneüs Heermabrug (brug 2001) verbindt Steigereiland met Zeeburgereiland en vormt de westelijke toegang tot IJburg. De brug werd in 2000 geplaatst en is ontworpen door Nicholas Grimshaw. De twee grote overspanningen zijn elk 75 meter lang. Brug 2002, eveneens van Grimshaw, is een kleinere uitvoering en verbindt Steigereiland met Haveneiland. Beide bruggen worden ook door tramlijn 26 gebruikt.

De Benno Premselabrug verbindt Haveneiland met het vasteland bij Diemen. De Uyllanderbrug werd in juli 2014 voor het verkeer geopend en voltooide de verbinding van IJburg met de A1 en A9 bij Knooppunt Diemen.

Voor de tweede fase zijn vier nieuwe bruggen aangelegd of in aanbouw genomen. De Margaret Bourke-Whitebrug (brug 2030) verbindt Haveneiland en Centrumeiland; de Gerda Tarobrug (brug 2125) vormt een zuidelijke verbinding tussen Centrumeiland en Strandeiland. De Annemie Wolffbrug (brug 2060) tussen Haveneiland en Centrumeiland en de Lee Millerbrug (brug 2080) tussen Centrumeiland en Strandeiland dragen de verlengde IJtram. De vier bruggen zijn vernoemd naar vrouwelijke fotografen en oorlogsfotografen. De eerste twee zijn ontworpen door Benthem Crouwel Architects, de beide hoofdbruggen door Grimshaw.

Openbaar vervoer

In de planvorming werd zowel een metro als een snelle tram naar IJburg onderzocht. Uiteindelijk werd gekozen voor de IJtram, tramlijn 26. Als voorloper ging in november 2002 buslijn 326 rijden. De IJtram werd op 28 mei 2005 geopend en verbindt IJburg via Steigereiland, Zeeburgereiland en de Piet Heintunnel met Amsterdam Centraal. In de tram mogen, buiten de drukste perioden en onder voorwaarden, fietsen worden meegenomen. Aan de IJzijde van het Centraal Station werd in 2019 een keerlus in gebruik genomen. Sinds 2020/2021 rijdt lijn 26 met gekoppelde tramstellen om de capaciteit te vergroten.

Vanaf 2023 werd de trambaan vanaf het eerdere eindpunt op Haveneiland met ruim anderhalve kilometer verlengd over Centrumeiland naar een voorlopig eindpunt in de Muidenbuurt op Strandeiland. Na meerdere keren uitstel werd de ingebruikname voor reizigers aangekondigd voor 17 augustus 2026; tot die tijd vonden proefritten plaats. Een verdere verlenging naar de Pampusbuurt is voorzien voor de periode 2030–2035.

IJburg wordt daarnaast bediend door GVB-buslijnen 49, 66 en 360 richting station Bijlmer ArenA. Lijn 360 rijdt sinds december 2024 via Centrumeiland, Strandeiland, de Diemerknoop en Gaasperplas. Sinds 29 maart 2026 rijdt lijn 49 vanaf Strandeiland via P+R Muiden en station Weesp door naar Bijlmer ArenA, waardoor IJburg een rechtstreekse verbinding met Weesp en aansluitende treinen kreeg. Nachtbus N89 bedient in de weekeinden eveneens Centrumeiland en Strandeiland.

Voor de langere termijn wordt onderzoek gedaan naar aanvullende verbindingen. De zogeheten IJmeerverbinding zou Amsterdam via IJburg met Almere Pampus kunnen verbinden, maar bevindt zich nog in de onderzoeks- en bekostigingsfase; er is geen aanlegbesluit. Ook houdt de gemeente rekening met een mogelijke tweede tramverbinding via Zeeburgereiland na 2040.

Haven en veerdienst

Op Haveneiland ligt een jachthaven die via een sluis in verbinding staat met het IJmeer. Vanuit de haven aan de Krijn Taconiskade vaart in het vaarseizoen een veerdienst naar forteiland Pampus en Muiden, met aansluiting op het Muiderslot.

Strand IJburg

Sinds 2003 heeft IJburg een stadsstrand. Het tijdelijke strandpaviljoen Blijburg opende dat jaar aan de noordzijde van Haveneiland, verhuisde enkele malen mee met de aanleg van de wijk en sloot in 2018.

In 2019 werd op Strandeiland een nieuw, aanvankelijk tijdelijk stadsstrand geopend. Het ongeveer 750 meter lange Strand IJburg is bestemd voor zwemmen, watersport en recreatie. Vanaf oktober 2026 wordt het strand tijdelijk kleiner en enige tijd gesloten vanwege de aanleg van een sluis, waterkering, bouwwegen en kabels voor de Pampusbuurt. Na 2031 moet het strand zijn definitieve, weer grotere vorm krijgen.