| Vals boomspijkertje | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Vruchtlichamen van het vals boomspijkertje | ||||||||||||||
| Taxonomische indeling | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Soort | ||||||||||||||
| Mycocalicium subtile (Pers.) Szatala (1925) | ||||||||||||||
| Synoniemen | ||||||||||||||
|
Calicium subtile | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
Het vals boomspijkertje (Mycocalicium subtile) is een schimmel uit de familie Mycocaliciaceae. Het is een niet-gelicheniseerde zakjeszwam die saprotroof leeft op dood hout. De soort behoort tot de coniocarpen, een groep schimmels die wordt gekenmerkt door kleine, meestal gesteelde vruchtlichamen. Hoewel het vals boomspijkertje vaak samen met korstmossen wordt bestudeerd, vormt het geen symbiose met een alg of cyanobacterie.
Het vals boomspijkertje vormt uiterst kleine, zwartbruine tot zwarte apotheciën van ongeveer 0,4 tot 0,9 mm hoog. De vruchtlichamen bestaan uit een dunne, donkere steel met aan de bovenzijde een verbreed kopje. De steel is ongeveer 0,05 tot 0,12 mm dik en heeft een glad tot enigszins glanzend oppervlak, zonder berijping.
Het kopje is omgekeerd kegelvormig tot lensvormig, ongeveer 0,16 tot 0,32 mm breed en heeft een bolle bovenzijde. Het excipulum, de buitenste weefsellaag van het apothecium, is variabel ontwikkeld. Een poederachtige sporenmassa (mazaedium) ontbreekt.
Het vegetatieve mycelium bevindt zich grotendeels in het hout. Een duidelijk zichtbaar thallus ontbreekt daardoor. Aangetast hout kan lichter gekleurd zijn dan het omringende hout. De vruchtlichamen zijn met het blote oog nauwelijks zichtbaar, maar kunnen met een loep worden waargenomen.
De steel bestaat uit evenwijdig aan de lengteas gerangschikte, donkerbruine tot groenbruine hyfen. Het hymenium is ongeveer 50–85 µm hoog en rust op een donkerbruin hypothecium.
De asci zijn cilindrisch en meten ongeveer 30–55 × 3,5–4,5 µm. Ze hebben een sterk en gelijkmatig verdikte top zonder zichtbaar kanaal. De acht ascosporen liggen meestal in één rij achter elkaar.
De ascosporen zijn donkerbruin, eencellig en breed ellipsoïde tot enigszins spoelvormig. Ze zijn vaak iets afgeplat en meten doorgaans ongeveer 7–9 × 3,5–4 µm, met een grotere variatie van circa 5,5–11 × 2,5–5 µm. Het sporenoppervlak is glad tot zeer fijn en onregelmatig wrattig.
Soms worden zwarte, bolvormige pycnidiën gevormd. Deze produceren lichtbruine, enigszins gebogen conidiën van ongeveer 4–5 × 1–1,5 µm.
De steel reageert bij behandeling met kaliumhydroxide (KOH) niet of slechts zwak roodbruin (K− of zwak K+). Ook bij behandeling met salpeterzuur is de reactie afwezig of zwak roodbruin. Er zijn geen karakteristieke secundaire korstmosstoffen aangetoond.
Het vals boomspijkertje kan worden verward met soorten uit het geslacht Chaenothecopsis, vooral Chaenothecopsis nana. Beide hebben kleine, donkere en gesteelde vruchtlichamen.
Microscopisch onderscheidt Mycocalicium subtile zich onder andere door de sterk verdikte, kanaalloze ascustop en de rangschikking van de sporen in de asci. Bij Chaenothecopsis nana is de bouw van de ascustop anders en liggen de sporen dichter en meer schuin gerangschikt.
Het vals boomspijkertje groeit voornamelijk op droog, verweerd en ontschorst dood hout. De soort wordt vaak aangetroffen op staande dode stammen, boomstronken en verwerkt hout, zoals oude houten constructies. Vooral hout van dennen (Pinus) en sparren (Picea) wordt bewoond, maar de schimmel komt ook voor op dood hout van loofbomen, waaronder wilgen (Salix). Slechts zelden groeit hij op schors.
De soort heeft een voorkeur voor relatief droge, vaak open standplaatsen met sterk verweerd hout. In Nederland is hij onder meer aangetroffen op staande dode dennen in bossen op de Veluwe.
Het vals boomspijkertje heeft een zeer groot verspreidingsgebied. De soort is bekend uit Europa, Azië, Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland. Hij komt vooral voor in gematigde en boreale gebieden.
In Nederland is het vals boomspijkertje een zeldzame soort. Volgens de NDFF Verspreidingsatlas is hij niet bedreigd.
De soort werd in het verleden weinig gevonden. Tijdens een inventarisatie in 2000 werd hij bij Schipborg in Drenthe aangetroffen op een boomstronk. Later volgden meer vondsten, onder andere in de omgeving van Ede en op de Veluwe. Een onderzoek uit 2013 vermeldde dat de soort sinds 1980 slechts uit drie Nederlandse atlasblokken bekend was. De onderzoekers wezen erop dat de kleine, onopvallende vruchtlichamen waarschijnlijk bijdragen aan het geringe aantal waarnemingen.
De soort werd in 1797 door Christiaan Hendrik Persoon beschreven onder de naam Calicium subtile. De combinatie Mycocalicium subtile werd later gepubliceerd door de Hongaarse lichenoloog Ödön Szatala. Mycocalicium parietinum wordt eveneens als synoniem beschouwd.
Mycocalicium subtile is de typesoort van het geslacht Mycocalicium.