Nationaal kiesdistrict

Verschil in stemverdeling tussen het Nederlandse nationale kiesdistrict en het Deense meervoudige districtenstelsel. Geert Wilders van de PVV ontving 2.230.352 stemmen, terwijl Mette Frederiksen van de Socialdemokratiet er 60.837 ontving in enkel Noord-Jutland.
Deel van een serie artikelen over
Kiesstelsel & regering
Een Nederlands stembiljet met rood stempotlood
Een Nederlands stembiljet met rood stempotlood
Kiessysteem

Evenredige vertegenwoordiging · Meerderheidsstelsel · Gemengd kiesstelsel · Positief & Negatief parlementarisme

Verkiezing

Kiesraad · Partijlijstenstelsel · Kandidatenlijst · Stembiljet · Open lijst · Gesloten lijst · Hybride lijst · Gerangschikt stemmen · Vervroegde verkiezing

Zetelverdeling

Ideaalaanspraak · Grootste gemiddelden & overschotten · D'Hondt & Sainte-Laguë · Kies -en Fractiedrempel · Kiesdeler · Restzetel · Zetelroof

Districtenstelsel & Kieskringenstelsel

Enkelvoudig, Meervoudig en Nationaal Kiesdistrict · Districtszetel · Overschotzetel · Vereffeningszetel · Dubbelevenredigheid

Parlement

Lid · Onafhankelijken · Partij · Lijstverbinding · (Gemengde) Fractie · Alliantie · Coalitie · Regering · Minderheidskabinet · Oppositie

Politieke cultuur

Centrumpolitiek · Consensusdemocratie · Cordon sanitaire · Penduledemocratie · Blokpolitiek · Waaierdemocratie · Tangdemocratie

Electorale hervorming

Democratie-index: Economist & V-Dem · Quotumregel · Evenredigheid · Verspilde stem · Derdemachtswortel · Spoilereffect · Versplintering

Portaal  Portaalicoon   Politiek

In een kiesstelsel dat bestaat uit een nationaal kiesdistrict of een nationale kieskring worden alle zetels bij verkiezingen verdeeld binnen één alomvattend meervoudig kiesdistrict.

Een alomvattend nationaal kiesdistrict kan bijdragen aan een representatieve verkiezingsuitslag, maar kent ook uitdagingen zoals volatiliteit en een gebrek aan regionale vertegenwoordiging.

Kenmerken

In dit systeem wordt bij de zetelverdeling gebruik gemaakt van evenredige vertegenwoordiging op basis van het percentage stemmen dat elke partij landelijk heeft ontvangen en wordt er geen onderscheid gemaakt tussen verschillende geografische gebieden of regio's binnen een land. Meestal wordt in elke kieskring gebruik gemaakt van dezelfde landelijke kandidatenlijsten en worden de stemmen op nationaal niveau verzameld. Kieskringen vervullen daarbij enkel een administratieve functie.

Een systeem met een nationaal kiesdistrict staat in contrast met een districtenstelsel, waarbij het land is opgedeeld in enkelvoudige of meervoudige kiesdistricten die elk hun eigen vertegenwoordigers kiezen. Als binnen een kiesstelsel slechts een gedeelte van de zetels via een alomvattend kiesdistrict wordt toegekend wordt dit een federale kieskring genoemd of is er sprake van een gemengd kiesstelsel.

Een systeem met enkel een nationaal kiesdistrict wordt internationaal op verschillende manieren toegepast. In landen zoals Nederland en Israël worden alle zetels in het parlement verdeeld op basis van een nationaal kiesdistrict met evenredige vertegenwoordiging. Het systeem vertoont gelijkenissen met evenredig gemengde kiesstelsels zoals die in Duitsland en Nieuw-Zeeland worden gebruikt, waar het parlement bestaat uit zetels die zijn verdeeld via enkelvoudige kiesdistricten én landelijke partijlijsten. Deze gemengde systemen waarborgen de landelijke zetel-stemverhouding door de landelijke partijzetels in te zetten als vereffeningszetels.

Nationale verkiezingsuitslag

Het concept van een nationaal kiesdistrict staat min of meer synoniem voor de nationale stemverdeling of landelijke verkiezingsuitslag (popular vote in het Engels). In de meest evenredige kiesstelsels wordt deze nationale uitslag gebruikt om vereffeningszetels te verdelen. Ook bij de dubbelevenredige zetelverdeling vormt de landelijke uitslag de basis voor het verdelen van zetels over kiesdistricten.

Ondanks dat het gebruik van een nationaal kiesdistrict ook wel pure proportionaliteit genoemd wordt, kan de evenredigheid van de verkiezingsuitslag variëren. De zetel-stemverhouding wordt met name bepaald door de rekenmethode die wordt gebruikt voor de zetelverdeling zoals de grootste-gemiddeldenmethode of de grootste-overschottenmethode. Daarnaast is de regionale proportionaliteit, oftewel de band tussen kiezer en gekozene, zwak te noemen.

Bredere interpretatie

Het idee van een alomvattend kiesdistrict kan ook worden toegepast op verkiezingen op andere bestuursniveaus, zoals provinciale of Europese verkiezingen. In deze context verwijst het naar het systeem waarbij politici worden gekozen om de gehele bevolking te vertegenwoordigen, in plaats van slechts een specifieke subgroep of gebied. Provinciale en gemeentelijke verkiezingen in Nederland worden bijvoorbeeld gekenmerkt door het ontbreken van kleinere geografische eenheden.

In Europees verband wordt een vergelijkbaar principe toegepast op het idee van transnationale kieslijsten, waarbij kandidaten op één lijst komen te staan om kiezers uit meerdere landen te vertegenwoordigen. In België spreekt men in dit verband over een federale kieskring.

Landen met een nationaal kiesdistrict

Land Democratie Index (2023) Parlement Kiesdrempel Zetels Lijsttype Jaar Grootste partij
Nederland 9 Tweede Kamer 0,67% 150 Open lijst 2025 D66
Israël 30 Knesset 3,25% 120 Gesloten lijst 2022 Likoed
Slowakije 44 Nationale Raad 5% (1 partij) 7% (2 of 3 partijen) 10% (4 of meer partijen) 150 Open lijst 2023 Smer
Montenegro 52 Parlement 3% 81 Gesloten lijst 2023 Europa Nu!
Servië 64 Nationale Vergadering 3% 250 Gesloten lijst 2023 Servië Moet Niet Stoppen
Moldavië 68 Parlement 5% 101 Gesloten lijst 2021 Partij van Actie en Solidariteit
Georgië 89 Parlement 5% 150 Gesloten lijst 2024 Georgische Droom

Voordelen

Het parlement van Slowakije bestaat net zoals de Nederlandse Tweede Kamer uit 150 zetels die via één nationaal kiesdistrict worden verkozen.

Nadelen

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 verdienden 36 van de 150 Kamerleden een eigen mandaat door voorkeurstemmen. De rest van de kandidaten ontvingen minder stemmen dan een kwart van de kiesdeler (17k).

Zie ook