Odaschrijn

Voorgeschiedenis: graf en sarcofaag van Chrodoara

Over de zesde/zevende-eeuwse heilige Oda van Amay, ook bekend als Chrodoara, is weinig met zekerheid bekend. Ze was een Frankische edelvrouw, die door haar huwelijk vermoedelijk hertogin van Aquitanië of Provence was. Haar echtgenoot, volgens sommige bronnen Boggis/Bodogisel, stierf vrij jong, waarna Oda als weduwe terugkeerde naar haar familiebezittingen in de Maasstreek. Daar wijdde ze zich, aldus de legende, aan goede werken en het stichtten van kerken en kloosters. Ze werd begraven in de mogelijk door haar gestichte Sint-Joriskerk in Amay, waar in 1977 haar stenen sarcofaag werd ontdekt, drie meter onder de vloer van het priesterkoor.

De vondst van de Chrodoara-sarcofaag bevestigde voor een deel de spaarzame gegevens die over haar bekend waren. De oudst bekende schriftelijke bron is het testament van Adalgisel Grimo uit 634, waarin een aantal schenkingen aan kerken en kloosters worden vermeld, waaronder de Sint-Joriskerk in Amay. Over die laatste kerk wordt vermeld dat de tante van Grimo er begraven lag, waarbij haar naam niet genoemd wordt. Door de vondst van de sarcofaag van Chrodoara kwam dit bericht in een nieuw licht te staan. Door archeologen en kunsthistorici kon worden vastgesteld dat de sarcofaag uit de eerste helft van de achtste eeuw dateert, vermoedelijk uit omstreeks 730. Dat betekent dat Chrodoara/Oda ongeveer een eeuw na haar overlijden − wat gezien het testament van Grimo vóór 634 moet hebben plaatsgevonden − werd herbegraven in een rijk versierde en van inscripties voorziene sarcofaag, waarop ze als abdis is afgebeeld en als heilige ("sancta") wordt aangeduid. De herbegraving van Chrodoara/Oda lijkt te kloppen met een mededeling in de oudste vita van Lambertus van Maastricht over de verheffing van haar gebeente door de Luiks-Maastrichtse bisschop Floribertus (ca. 685 - 736/738). Een dergelijke elevatio (verheffing tot de eer der altaren) stond in de middeleeuwen gelijk met een heiligverklaring. De inscriptie op de sarcofaag bevestigt tevens de legendarische gulheid van Oda met betrekking tot de ondersteuning van kerkelijke instellingen.

Twaalfde en dertiende eeuw: eerste en tweede schrijn

Dat de sarcofaag leeg werd aangetroffen heeft te maken met het feit dat de relieken van Sint-Oda op een later tijdstip, vermoedelijk in het derde kwart van de twaalfde eeuw, zijn overgeplaatst naar een nieuwe behuizing, een kostbaar reliekschrijn in Maaslandse stijl, dat toen net gereedgekomen was. Van dit schrijn zijn slechts de twee gevelstukken bewaard gebleven in buitenlandse museale collecties, het ene in Londen, het andere in Baltimore.

Over de ontstaansgeschiedenis van dit schrijn is weinig met zekerheid bekend. Vermoed wordt dat enkele onderdelen hergebruikt zijn van een ouder schrijn of retabel. Het centrale Christusreliëf op de Baltimore-gevel is vrijwel zeker hergebruikt, wat te zien is aan de inkorting aan de bovenzijde. De Franse kunsthistoricus Philippe Verdier (1981) dateerde de Christus in de elfde eeuw. Zijn Belgische collega Albert Lemeunier (1989) meende dat het reliëf in het begin van de twaalfde eeuw tot stand was gekomen. Het is goed mogelijk dat het reliëf uit Baltimore al meer dan een halve eeuw oud was toen het werd aangepast voor hergebruik.

Waarom het twaalfde-eeuwse schrijn al na minder dan een eeuw werd vervangen, is niet bekend. Mogelijk was het beschadigd geraakt tijdens eens belegering of plundering (Luiks-Brabantse oorlogen?) of tijdens een zogenaamde 'noodprocessie', waarbij het reliekschrijn van de plaatselijke heilige in processie werd rondgedragen om omheil (ziektes, plagen, hongersnoden) af te wenden. Een andere mogelijkheid is dat men behoefte had aan een schrijn waarop de tweede patroonheilige van de kerk, Sint-Joris, een plaats zou krijgen. Opvallend is dat enkele verwante schrijnen, het Hadelinusschrijn in Wezet en het Domitianusschrijn en Mengoldusschrijn, beide in Hoei, ook onderdelen van schrijnen uit verschillende perioden combineren. Mogelijk was een middeleeuws reliekschrijn een lopend project, waar voortdurend aan gewerkt werd en waarvan onderdelen soms vervangen werden. In Amay koos het kapittel er echter voor om omstreeks 1240-1250 een geheel nieuw schrijn te laten vervaardigen.

Het oude schrijn is waarschijnlijk kort daarna ontmanteld, waarbij de twee gevelstukken hergebruikt werden als individuele reliekhouders voor een reeks heiligen, waarvan men kennelijk (kleine) relieken bezat. Deze werden bij beide gevels ingebouwd in een achttal minuscule compartimentjes in de omlijsting van de gevel. Bij de Christusgevel waren dat relieken van Bernardus van Clairvaux, Benedictus van Nursia, Augustinus van Hippo, Gregorius van Tours, paus Silvester I, Mengold van Hoei, de Onschuldige Kinderen en Dionysius van Parijs. Bij de Odagevel ging het om relieken van vrouwelijke heiligen: de elfduizend metgezellinnen van Ursula van Keulen, verder Elisabeth van Thüringen, Maria en Agnes. Dat deze relieken geen verband hielden met de afbeelding op de reliekengevel, deerde blijkbaar niet. Over de plaats van deze reliekhouders in de kapittelkerk van Amay en hun eventuele functie in de liturgie is niets bekend.

Na 1797: gescheiden wegen

In de Franse tijd (1794-1814) was Amay, samen met de rest van het Prinsbisdom Luik en de Zuidelijke Nederlanden, geannexeerd door de Eerste Franse Republiek. Op last van de Franse overheid werden alle geestelijke instellingen in 1797 opgeheven, ook het kapittel van Amay. Daarbij werd de kapittelkerk enige tijd aan de eredienst onttrokken en raakte de kerkschat verspreid. Het dertiende-eeuwse schrijn verbleef waarschijnlijk enige tijd in Paderborn, waar het samen met de rest van de kerkschat in veiligheid was gebracht. Daarna keerde het terug naar de voormalige kapittelkerk van Amay, die inmiddels parochiekerk was geworden. Daar bevond het zich lange tijd in een afgesloten altaarkast; het werd slechts zelden aan het publiek getoond. Omstreeks 2000 vond een beperkte restauratie plaats door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK), die voornamelijk bestond uit een grondige reiniging en de versteviging van enkele losgeraakte onderdelen. Van grotere ingrepen, zoals het rechtzetten van scheefgezakte panelen en zuiltjes, werd bewust afgezien om de historiciteit van het schrijn niet teveel aan te tasten. Sinds 2017 wordt het schrijn permanent tentoongesteld in de gerestaureerde kapittelzaal.

Vermoedelijk zijn de beide reliekgevels van het eerste Odaschrijn in of kort na de Franse tijd in particuliere handen gekomen. Hoe dat in zijn werk is gegaan, is niet meer na te gaan. In 1862 bevonden de panelen zich in de collectie van de Engelse zakenman en collectionneur Hollingworth Magniac van Colworth House, Sharnbrook, Bedfordshire. Diens zoon Charles Magniac liet ze in 1892 veilen bij Christie's in Londen. In 1897 werden ze opnieuw geveild bij Hôtel Drouot in Parijs. In 1900 werden ze gescheiden te koop aangeboden door de Frans-Amerikaanse kunst- en antiekhandelaar Jacques Seligmann. Het Christuspaneel werd omstreeks 1900 aangekocht door de Amerikaanse verzamelaar Henry Walters, die het in 1931 overdroeg aan het naar hem genoemde Walters Art Museum in Baltimore (inventarisnr. 57.519). Het Odapaneel werd in 1912 verworven door de Duits-Britse diamanthandelaar en kunstverzamelaar Julius Wernher. Via zijn familie belandde het in 1978 in het British Museum in Londen (inventarisnr. 1978,0502.7), waar het deel uitmaakt van de permanent tentoongestelde collectie.

Gevels twaalfde-eeuwse schrijn

Links de Londense gevel met Sint-Oda en de twee deugden, rechts die te Baltimore met de triomferende Christus die monsters vertrapt

Detail Londense gevel met sierlijsten met o.a. champlevé, bergkristal en reliekenvakjes

Vergelijkbaar detail op de gevel in Baltimore

De twee gevelstukken van het twaalfde-eeuwse Odaschrijn in Londen en Baltimore tonen de kenmerken van een romaans schrijn uit de bloeitijd van de Maaslandse edelsmeedkunst omstreeks 1170. Beide panelen hebben de vorm van een puntgevel en bestaan uit een eikenhouten kern bekleed met platen van deels verguld zilver of koper en kleine hoeveelheden brons en lood. Daarop zijn verschillende edelsmeedtechnieken toegepast, zoals drijf- en repousseerwerk, pointilleerwerk, filigraanwerk, stempelwerk, graveerwerk, bruinvernis, champlevé-email en inlegwerk met zilveren kogeltjes en bergkristallen. De achterkanten van de gevels bevatten boorgaten en afgezaagde houten pinnen, waaruit blijkt dat ze ooit aan de lange zijden van een schrijn waren bevestigd.

Christusgevel

Het gevelstuk uit Baltimore lijkt hier sterk op. De hoogte bedraagt 58,5 cm, de breedte 38 cm en de dikte 5,6 cm. Ook hier bestaat het centrale paneel uit één stuk zilver, waarin door middel van drijfwerk de figuur van Jezus is gevormd, die de koppen van twee draakachtige monsters vertrapt, een beeld ontleend aan Psalm 91:13 (Psalm 90 in de Vulgaat). In de ene hand houdt hij een boek, in de andere een lange staf die bekroond wordt door een bol en een kruis. Bij een ingrijpende restauratie in 1958 werden onder andere het hoofd en het lichaam van Christus van binnenuit uitgedeukt, wat zijn aanzien sterk heeft veranderd. Het bruinvernis in kleding en aureool ontbreekt op deze gevel; wel is er veelvuldiger gebruik gemaakt van verguldsel. De opvulling van de ruimte boven de drielobboog is iets anders in vergelijking met de Londense reliekgevel. De bruinvernisplaatjes hebben hier plaatsgemaakt voor email. De buitenste en binnenste omlijsting zijn beide 3 cm breed. De binnenste sierrand lijkt sterk op die te Londen; wel zijn de acht reliekencompartimenten kleiner. De buitenste omlijsting wijkt sterk af van die van de Londense evenknie. De stroken van vergulde koperlegering zijn versierd met gegraveerde planten- en dierenmotieven, die niet lijken te passen bij de rest van de gevel. Het betreft mogelijk een latere aanpassing. Op enkele plaatsen wordt de gegraveerde sierrand doorbroken door wat lijkt op een restant van de oorspronkelijke omlijsting: cabochons met zilveren bolletjes en een halfrond cloisonnéplaatje.

Gevelstukken van Oda (links) en Sint-Joris

Dertiende-eeuwse schrijn

Het dertiende-eeuwse Odaschrijn bestaat uit een eikenhouten kern bekleed met zilveren en messing platen, deels verguld en versierd met repousseerwerk, filigraan, bruinvernis, email en edelstenen. Het schrijn is 144 cm lang, 59 cm breed en 104 cm hoog. Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium geeft afwijkende maten: lengte 103 cm, breedte 43 cm en hoogte 58 cm. Vermoedelijk zijn dit de afmetingen van de houten kist met beplating, zonder de brede sierkam en de daarop bevestigde ornamenten, en zonder de negentiende-eeuwse houten basis waarop het schrijn is geplaatst.

Op de gevelstukken zijn in haut-reliëf Sint-Oda en Sint-Joris afgebeeld, beiden in gedreven zilver en staande onder een drielobboog. De aureolen zijn uitgevoerd in bruinvernis. Het bruinvernis zet zich voort in de lisenen die de zilverreliëfs omgeven, evenals onder de dakranden. De zwikken boven de drielobbogen bevatten filigraanwerk met kleurige edelstenen. Langs de hellende dakranden wisselen emailplaatjes en filigraanwerk elkaar af. De brede kam bestaat uit verguld bronsgietwerk van gebladerte met aan de uiteinden een grote krul van acanthusbladeren. De kam wordt bekroond door een groot, bloemknopvormig ornament op een gedecoreerde steel van verguld koper.

Aan de lange zijden van het schrijn, staan onder een rondboogarcade met dubbele zuiltjes zilveren reliëfbeeldjes van de twaalf apostelen, zonder attribuut of inscriptie, waardoor ze moeilijk te identificeren zijn. Onder en boven de arcade en tussen de zuiltjes is een primitief ogende bruinvernisdecoratie aangebracht. De boogzwikken zijn gevuld met decoratief filigraanwerk met inlegwerk van voornamelijk zwarte cabochons

De dakgevels van het schrijn zijn aan elke zijde onderverdeeld in drie panelen, waarop reliëfs met afbeeldingen van belangrijke gebeurtenissen uit het leven van de twee heiligen zijn te zien. De scènes zijn ontleend aan hun respectievelijke hagiografieën. Elk reliëf wordt omgeven door een zilveren parelrand en een gestempelde omlijsting, met daaromheen een sierlijst van afwisselend email en filigraanwerk met ingelegde edelstenen. Langs de onderrand van het dak verdubbelt deze sierlijst zich; over de nok zet zich de kam van de gevelstukken voort met in het midden opnieuw een grote knop.

• Detailfoto's van de dakreliëfs van het Odaschrijn
• 
  Naastenliefde van Sint-Oda
• 
  Vroomheid van Sint-Oda
• 
  Dood van Sint-Oda
• 
  Sint-Joris en de draak
• 
  Marteling van Sint-Joris
• 
  Onthoofding van Sint-Joris

Inhoud

Het dertiende-eeuwse schrijn te Amay bevat de beenderen van een vrouw, volgens de overlevering de heilige Oda van Amay. Het schrijn bevat tevens een kleiner kistje met de resten van een houten stok – mogelijk de abtsstaf waarmee Chrodoara/Oda op de sarcofaag is afgebeeld.

Enkele twaalfde- of dertiende-eeuwse, uit Spanje afkomstige textielfragmenten, die tot 1977 in het Odaschrijn werden bewaard, zijn thans te zien in de schatkamer van de kathedraal van Luik. De grootste lap stof meet 155 × 36 cm en vormde ooit een zak of tas. Vermoedelijk dienden ze als omhulsel van de relieken. In het gemeentelijk museum van archeologie en religieuze kunst, gevestigd in de kloostergang van de Collegiale Sint-Joris-en-Sint-Odakerk in Amay, bevindt zich verder een buisje met gouddraad, afkomstig van een met goudstiksel versierde stof, eveneens afkomstig uit het schrijn.

Twaalfde-eeuwse schrijn

De beide gevels van het twaalfde-eeuwse schrijn in Londen en Baltimore worden gerekend tot de meesterwerken van de Maaslandse edelsmeedkunst. In 2010-2011 waren ze onderdeel van de reizende tentoonstelling Treasures of Heaven in het Cleveland Museum of Art (Cleveland), het Walters Art Museum (Baltimore) en het British Museum (Londen), waar ze werden tentoongesteld met twee van de vier zogenaamde noodkistpendanten, afkomstig uit de collectie van het Museum Kunst & Geschiedenis in Brussel. Deze reliekgevels vormden ooit een ensemble met de Maastrichtse Noodkist. Ze hebben een vergelijkbare vorm en decoratie en zijn mogelijk eveneens afkomstig van een niet meer bestaand reliekschrijn. De weergave van de drie reliëffiguren op de Londense Odagevel doet bovendien sterk denken aan de Servaasgevel van de Noodkist, waarop eveneens een heilige geflankeerd door twee kleinere figuren onder een drielobboog is afgebeeld. De Duitse kunsthistorica Renate Kroos, auteur van een monografie over de Noodkist, zag verbanden tussen de Odagevel in Londen, de Servaasgevel in Maastricht en de beide reliekschrijnen in Hoei (Domitianusschrijn en Mengoldusschrijn). Kroos verwees daarbij naar Philippe Verdier, die een sterke gelijkenis waarnam tussen de Religio-figuur op de Odagevel en de engel met het opschrift Beati mites op het Mengoldusschrijn. Dat Verdier daaruit concludeerde dat Godfried van Hoei in beide werken de hand gehad moet hebben, ging Kroos te ver.

Dertiende-eeuwse schrijn

Het dertiende-eeuwse Odaschrijn te Amay is een laat product van een Maaslands atelier. De edelsmeedkunst in het Rijn-Maasgebied was toen over zijn hoogtepunt. Het schrijn grijpt terug op de romaanse vormgeving, maar mist de kwaliteit van de grote Maaslandse schrijnen uit de tweede helft van de twaalfde en begin dertiende eeuw, terwijl het evenmin aansluiting vindt bij de zich ontwikkelende gotische vormgeving, zoals die zich openbaart bij het Mariaschrijn in de Dom van Aken, het Remaclusschrijn in de Sint-Sebastiaanskerk in Stavelot, het Maurusschrijn, voorheen in de abdij van Florennes, het Eleutheriusschrijn in de kathedraal van Doornik, en het werk van Hugo van Oignies in de omgeving van Namen. Vooral het repousseerwerk van de reliëfs en het bruinvernis zijn ondermaats. Daarentegen zijn het emailleerwerk, het filigraan en het gietwerk (de kam) van hoge kwaliteit. Wat de kam betreft, deze vertoont grote overeenkomsten met die te Stavelot. Ook de dubbele zuiltjes zijn op het Remaclusschrijn terug te vinden.

Het Odaschrijn werd in 2010 opgenomen in de lijst van roerend cultureel erfgoed van de Franse gemeenschap in België (Liste des biens classés de la Communauté française).