Veelhoek

Een veelhoek of polygoon (van het Oudgriekse πολυγώνιον, polygṓnion‚ veelhoek, samengesteld uit: πολύς, polýs, veel en γωνία gōnía, hoek) is een meetkundige figuur in een plat vlak, gevormd door een gesloten keten van een eindig aantal lijnstukken.

Het equivalent van een veelhoek in drie dimensies heet een veelvlak.

Toepassing

Polygonen kunnen breed worden toegepast, niet alleen omdat veelgebruikte vormen zoals rechthoeken en driehoeken exact binnen deze categorie vallen, maar ook omdat alle omsloten tweedimensionale vormen (ook cirkels en vormen met kromme kanten) ermee benaderd kunnen worden. De nauwkeurigheid kan altijd opgeschaald worden door meer hoekpunten toe te voegen. Ook zijn transformaties zeer eenvoudig. De polygoonbenadering van een getransformeerde vorm kan worden gevormd door de transformatie toe te passen op elk individueel punt van de polygoonbenadering van de oorspronkelijke vorm.

Het rekenwerk schaalt op met het aantal punten maar de rekenwijze is voor elk polygoon hetzelfde. Dit maakt het uiterst geschikt voor algemene omsloten vormen beschouwd door computersoftware.

Algemeen

Een veelhoek is een cyclus van hoekpunten met de verbindende lijnstukken tussen twee opeenvolgende hoekpunten in de cyclus. Daarbij duidt het woord cyclus aan dat bijvoorbeeld de vierhoek ABCD dezelfde is als de vierhoek BCDA, en ook de omgekeerde volgorde DCBA dezelfde vierhoek beschrijft. De verbindende lijnstukken worden de zijden van de veelhoek genoemd. In het voorbeeld zijn dat de zijden AB, BC, CD en DA. Elke veelhoek heeft evenveel hoekpunten als zijden. De zijden, gecombineerd met een richting van het doorlopen ervan, vormen een vrije lus. Een hoekpunt met een gestrekte hoek heeft geen invloed op de vrije lus.

Een regelmatige veelhoek is gedefinieerd als een veelhoek waarvan alle zijden even lang zijn en alle hoeken even groot. Een voorbeeld is het vierkant.

Als geen opeenvolgende zijden geheel of gedeeltelijk samenvallen, maakt men bij het bewegen langs de zijden steeds eenduidig een draaiing tussen −180° en 180°. Dit wordt soms de buitenhoek genoemd, 180° min de binnenhoek, niet te verwarren met de hele hoek aan de buitenkant, die 360° min de binnenhoek is, en wordt bij een draaiing naar links positief gesteld. Voor deze veelhoeken gelden de volgende definities:

Bij het bewegen langs de zijden tegen de klok in krijgt men een totale draaiing van een veelvoud van 360°, in omgekeerde richting het tegengestelde. Bij een regelmatige sterveelhoek komt het aantal keer 360° dat de draaiing bedraagt overeen met het windingsgetal ten opzichte van het middelpunt: het is bijvoorbeeld 2 bij een pentagram. Bij het bewegen langs de zijden wordt vijf keer een draai van 144° gemaakt, de uitwendige hoek, dus 720°, twee keer 360°, terwijl het middelpunt twee keer wordt omlopen.

Gebied

Voor een nauwkeurige definitie wordt de algebraïsche topologie gebruikt. Met een veelhoek die wordt beschreven door een zichzelf niet overschrijdende grens, dit is algemener dan een enkelvoudige veelhoek, kan men een gebied, een deelverzameling van het vlak, associëren bestaande uit de zijden en het gebied 'erbinnen'. Als men tegen de klok in langs de opeenvolgende zijden beweegt, heeft men het gebied steeds aan de linkerzijde, met dien verstande, dat waar twee delen van de contour samenvallen, het gebied zich aan geen van beide zijden bevindt en plaatselijk alleen uit het lijnstuk bestaat, of het gebied zich aan beide zijden bevindt. Het gebied kan een of meer polygonale 'gaten' hebben, het hoeft dus niet enkelvoudig samenhangend te zijn.

Informatie die verdwijnt als men alleen naar het gebied kijkt, bestaat uit zijden van lengte nul, dus samenvallende opeenvolgende hoekpunten en hoekpunten met een gestrekte hoek, en verder de zijden of delen van zijden die samenvallen, met aan weerszijden 'binnengebied', er zijn dan ook geen inwendige hoeken van 360° meer.

Het woord veelhoek wordt ook wel gebruikt voor het bedoelde gebied, maar meestal bedoelt men dan wel een gebied zonder 'gaten'.

Soorten veelhoeken

Een enkelvoudige concave zeshoek.
Een complexe veelhoek.

Naar soort

Veelhoeken worden ook wel taxonomisch geclassificeerd, zoals geïllustreerd in onderstaande boomstructuur:

 
 
 
 
veelhoek
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
enkelvoudig
 
complex
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
convex
 
concaaf
 
 
 
regelmatig

Naar aantal hoeken

Veelhoeken kunnen onder meer worden ingedeeld naar het aantal zijden (dit aantal is gelijk aan het aantal hoekpunten):

Naam Griekse naam Aantal zijden Hoek van regelmatige veelhoek Som der hoeken
eenhoekmonogoon 1 onbepaald onbepaald
tweehoekdigoon 2 0° 0°
driehoektrigoon 3 60° 180°
vierhoektetragoon 4 90° 360°
vijfhoekpentagoon 5 108° 540°
zeshoekhexagoon 6 120° 720°
zevenhoekheptagoon 7 ca. 128,6° 900°
achthoekoctagoon 8 135° 1080°
negenhoeknonagoon
enneagoon
9 140° 1260°
tienhoekdecagoon 10 144° 1440°
elfhoekhendecagoon 11 ca. 147,3° 1620°
twaalfhoekdodecagoon 12 150° 1800°
dertienhoektridecagoon
triskaidecagoon
13 ca. 152,308° 1980°
veertienhoektetradecagoon 14 ca. 154,285° 2160°
vijftienhoekpentadecagoon 15 156° 2340°
zestienhoekhexadecagoon 16 157,5° 2520°
zeventienhoekheptadecagoon 17 ca. 158,82° 2700°
achttienhoekoctadecagoon 18 160° 2880°
negentienhoeknonadecagoon
enneadecagoon
19 ca. 161,052° 3060°
twintighoekicosagoon 20 162° 3240°
vierentwintighoekicositetragoon 24 165° 3960°
duizendhoekchiliogoon 1000 179,64° 179.640°

Eigenschappen

Alle hierna beschreven eigenschappen van een regelmatige n-hoek met zijde a zijn beschreven in de Euclidische meetkunde.

Som der hoeken

De som der hoeken van een veelhoek met n hoeken (n≥2) is in radialen:

(n−2)π

en in graden:

(n−2)180=180n−360

Dit laatste kan men als volgt begrijpen:

  • Bij het bewegen langs de zijden als boven tegen de klok in krijgt men bij een veelhoek die wordt beschreven door een zichzelf niet overschrijdende grens, een totale draaiing van 360°. De draaiing die men bij een hoekpunt moet maken (de uitwendige hoek), is gelijk aan 180° min de inwendige hoek, waaruit de genoemde formule enkelvoudig volgt. Deze redenering geldt ook als enkele van de inwendige hoeken groter zijn dan 180°: als men tegen de klok in langs de zijden van de veelhoek beweegt, draait men daar naar rechts, wat telt als een negatieve draaiing. De redenering geldt ook bij inwendige hoeken van 0° en 360°, mits men daar een draai maakt van respectievelijk 180° en −180°.

Bij een convexe n-hoek kan men ook een andere redenering volgen; deze kan men door middel van de diagonalen uit één hoekpunt verdelen in (n−2) driehoeken, waarbij de hoeken van de veelhoek opgebouwd zijn uit de hoeken van de driehoeken, waarbij voor elk de som van de hoeken π radialen of 180° is.

Inwendige hoek bij een regelmatige veelhoek

Uit het voorgaande volgt de inwendige hoek van een regelmatige veelhoek met n hoeken, in radialen:

(n−2)πn

en in graden:

(n−2)180n=180−360n

Ingeschreven cirkel

De straal r van de ingeschreven cirkel wordt gegeven door:

r=z2cot⁡(πn)

Omgeschreven cirkel

De straal R van de omgeschreven cirkel wordt gegeven door:

R=z2csc⁡(πn)=z2sin⁡(πn)

Oppervlakte

De oppervlakte van een veelhoek kan worden bepaald door de oppervlaktes van trapezia op te tellen en af te trekken.

De oppervlakte A van een veelhoek die wordt beschreven door een zichzelf niet overschrijdende grens, kan worden berekend als de cartesische coördinaten van de hoekpunten bekend zijn, en wel:

(x1,y1),(x2,y2),…,(xn,yn)

Elk polygoon heeft een eigen x-domein waar het binnen ligt. Binnen deze x posities heeft de polygoon segmenten aan de bovenkant en aan de onderkant. Er wordt van uitgegaan dat de polygoon zichzelf niet kruist, wat betekent dat de bovenkant altijd in de ene richting tussen links en rechts loopt terwijl de onderkant in de andere richting loopt. De oppervlakte kan bepaald worden door de bovenkant door te trekken naar de x-as en daar de oppervlakte van te bepalen, en vervolgens de oppervlakte van de doorgetrokken onderkant ervan af te trekken.

Deze oppervlakte wordt voor elk segment bepaald en opgeteld. De oppervlakte van de doorgetrokken trapezium wordt voor een segment bepaald door de gemiddelde y positie van beide punten te vermenigvuldigen met de grootte van het domein van het segment:

A1,2=12(y1+y2)(x1−x2)

Hierin zit inbegrepen dat oppervlaktes onder de x-as negatief worden meegerekend. Door de breedte van de trapezium te definiëren als het verschil in x positie tussen startpunt en eindpunt, wordt naar links positief gerekend en naar recht negatief, wat automatisch ervoor zorgt dat de ene richting wordt afgetrokken van de ander. De totale formule ziet er als volgt uit:

A=12(x1y2−x2y1+x2y3−x3y2+…+xny1−x1yn)=
=12(x1(y2−yn)+x2(y3−y1)+x3(y4−y2)+…+xn−1(yn−yn−2)+xn(y1−yn−1))

Deze formule heet de shoelace formula (schoenveterformule, wegens het patroon van vermenigvuldigingen als de x- en y-coördinaten naast elkaar in twee kolommen staan), en is voor het eerst beschreven door Meister in 1769 en door Gauss in 1795. Het bewijs kan worden verkregen door de veelhoek in driehoeken te verdelen, maar de formule kan ook worden gezien als een speciaal geval van de stelling van Green.

De uitkomst kan positief of negatief zijn afhankelijk van de draairichting. Een positieve waarde betekent dat de polygoon tegen de klok in draait terwijl een negatieve waarde betekent dat hij met de klok mee draait. De absolute waarde geeft de werkelijke oppervlakte. Als de polygoon zichzelf toch snijdt, is dit geen fatale fout. Het betekent wel dat een deel van de polygoon met de klok mee draait en een deel tegen de klok in (denk aan een 8-lus). In dit geval zal de oppervlakte van het deel dat met de klok meedraait worden afgetrokken van het deel dat tegen de klok in draait.

De oppervlakte van een regelmatige n-hoek met zijde z bedraagt:

14nz2cot⁡(πn)

Bijvoorbeeld voor een vierkant met een zijde van 2:

14⋅4⋅22cot⁡(π4)=4

Zwaartepunt en traagheidsmoment

Het indelen in trapezia om de oppervlakte te bepalen, zoals eerder beschreven, kan ook worden toegepast op andere oppervlakeigenschappen waar superpositie kan worden toegepast, zoals het kwadratisch oppervlaktemoment of het zwaartepunt-oppervlakte product. eerst wordt voor het lijnstuk y als functie van x bepaald:

y=y2−y1x2−x1(x−x1)+y1=y2−y1x2−x1x−y2−y1x2−x1x1+y1

De beschouwde trapezium is het gevolg van het aansluiten van het lijnstuk naar de x-as.

Het zwaartepunt(x positie)-oppervlakte product van de trapezium:

xz⋅A=∫x1x2xydx

=∫x1x2x(y2−y1x2−x1x−y2−y1x2−x1x1+y1)dx

=∫x1x2(y2−y1x2−x1x2−y2−y1x2−x1x1x+y1x)dx

=x1x2[13y2−y1x2−x1x3−12y2−y1x2−x1x1x2+12y1x2]

=13y2−y1x2−x1x23−12y2−y1x2−x1x1x22+12y1x22−13y2−y1x2−x1x13+12y2−y1x2−x1x1x12−12y1x12

=y2−y1x2−x1(13x23+12x1x22−13x13+12x1x12)−12y1x22−12y1x12

Eindformule:

xz⋅A=y2−y16(x2−x1)(2x23+3x1x22−2x13+3x1x12)−12y1(x22+x12)

Het traagheidsmoment van de trapezium om de y-as:

Iy=∫x1x2x2ydx

=∫x1x2x2(y2−y1x2−x1x−y2−y1x2−x1x1+y1)dx

=∫x1x2(y2−y1x2−x1x3−y2−y1x2−x1x1x2+y1x2)dx

=x1x2[14y2−y1x2−x1x4−13y2−y1x2−x1x1x3+13y1x3]

=14y2−y1x2−x1x24−13y2−y1x2−x1x1x23+13y1x23−14y2−y1x2−x1x14+13y2−y1x2−x1x1x13−13y1x13

=y2−y1x2−x1(14x24−13x1x23−14x14+13x1x13)+13y1x23−13y1x13)

Eindformule:

Iy=y2−y112(x2−x1)(3x24−4x1x23−3x14+4x1x13)+13y1(x23−x13)

Zoals bij de oppervlakte, kunnen alle delen opgeteld worden tot het totaal. Om de y positie van het zwaartepunt of het traagheidsmoment om de x-as te verkrijgen, moeten er trapezia getrokken worden naar de y-as en kunnen de formules worden toegepast met x en y omgewisseld.

Bolyai-Gerwien theorema

Als men twee enkelvoudige veelhoeken met gelijke oppervlakte beschouwt, kan de ene in veelhoeksvormen worden geknipt die kunnen worden samengevoegd om de tweede veelhoek te vormen. Dit staat bekend als het Bolyai-Gerwien theorema.

Koordenveelhoek

Een veelhoek met een omgeschreven cirkel heet een koordenveelhoek. Alle regelmatige veelhoeken zijn koordenveelhoeken, net als alle driehoeken en rechthoeken.

Raaklijnenveelhoek

Een veelhoek met een ingeschreven cirkel heet een raaklijnenveelhoek. Alle regelmatige veelhoeken zijn raaklijnenveelhoeken, net als alle driehoeken en ruiten.

Bicentrische veelhoek

Een veelhoek die zowel raaklijnenveelhoek als koordenveelhoek is, heet een bicentrische veelhoek. Voor bicentrische veelhoeken geldt de porisme van Poncelet en de stelling van Weill.

Construeren van regelmatige veelhoeken

Constructie van een vijfhoek met een carlylecirkel

Niet alle regelmatige veelhoeken kunnen worden geconstrueerd met liniaal en passer. De voldoende voorwaarde hiervoor is bepaald door Carl Friedrich Gauss in 1796. Pierre Wantzel bewees in 1836 de noodzakelijke voorwaarde. Deze luidt:

Een regelmatige n-hoek kan worden geconstrueerd met een ongemerkte liniaal en passer, dan en slechts dan als de oneven priemfactoren van n verschillende priemgetallen zijn en kunnen worden geschreven als:
22n+1

Deze priemgetallen zijn fermatgetallen. Uit het bewijs van Wantzel volgt, dat een zeshoek (met priemfactoren 2 en 3) wel met passer en liniaal geconstrueerd kan worden, maar een zevenhoek niet. Een vijfhoek kan dus wel met passer en liniaal worden geconstrueerd, maar daar is wel een ingewikkelde constructie voor nodig.

De enig bekende (en mogelijk de enige) fermat-priemgetallen zijn:

Diagonalen

Een diagonaal is een verbindingslijn tussen twee verschillende, niet opeenvolgende, hoekpunten van de veelhoek. Een diagonaal hoeft niet door het middelpunt van de veelhoek te lopen. Een diagonaal kan zich ook buiten de veelhoek bevinden (dit geldt voor een of meer diagonalen dan en slechts dan als de veelhoek concaaf is).

Het aantal diagonalen van een veelhoek met n hoeken (n>2) bedraagt n(n−3)2.

Uit ieder van de n hoeken gaat een diagonaal naar ieder van de n hoeken, met uitzondering van de twee opeenvolgende hoekpunten en zichzelf (n−3). Op iedere diagonaal liggen twee hoekpunten, vandaar dat met de uitkomst n(n−3) moet delen door twee.

Zo heeft een driehoek geen diagonalen, een vierkant twee diagonalen en een vijfhoek vijf diagonalen.

Betegeling

Met veelhoeken kunnen al dan niet regelmatige betegelingen worden gemaakt, zoals deze voorkomen in Arabische kunst en ook in de grafiek van Escher. Met elke driehoek en elke vierhoek kan een betegeling gemaakt worden die bestaat uit alleen deze vormen. Met vijf- en meerhoeken kan het alleen als de veelhoek aan bepaalde voorwaarden voldoet. Een betegeling van een regelmatige veelhoek is alleen mogelijk met de reeds genoemde drie- en vierhoek en met de zeshoek. Dit komt doordat de hoeken van een driehoek (60°), vierhoek (90°) en een zeshoek (120°) alle een deler zijn van 360°. Voor alle andere hoeken van regelmatige veelhoeken geldt dit niet.

Configuratie

Elke veelhoek met n hoeken is een n2 configuratie.

Bepalen van een punt in een veelhoek

Bepalen of een punt binnen een veelhoek valt, kan waardevol zijn om verschillende redenen, bijvoorbeeld het klikbaar maken of het tekenen van de veelhoek zelf in een bitmap-structuur. Dit soort processen moeten door de computer in grote hoeveelheden gedaan worden. Vandaar dat het belangrijk is om dit zo snel en eenvoudig mogelijk te laten gebeuren.

Of een punt binnen een polygoon ligt, kan bepaald worden door een lijn te trekken en het aantal snijpunten te tellen.

Door vanaf een punt een halfrechte te volgen zal de lijn een x aantal keer de rand van de veelhoek kruisen. Bij elke kruising zal de lijn om de beurt de veelhoek in- of uitgaan. Omdat de veelhoek niet oneindig door kan gaan, zal de lijn uiteindelijk buiten de veelhoek eindigen, wat betekent dat de laatste kruising uitgaand is.

Volgens deze logica kan eenvoudig worden bepaald of een punt binnen of buiten een polygoon valt. Als vanaf het beschouwde punt de eerste kruising uitgaand is, valt het punt binnen de polygoon. Als de eerste kruising ingaand is, valt het punt buiten de polygoon. Omdat in- en uitgaand om en om afgewisseld worden en de laatste kruising altijd uitgaand is, kan het volgende geconcludeerd worden:

Trek een rechte lijn vanaf het punt en tel het aantal keren dat deze snijdt met de rand van de veelhoek. Als het aantal kruisingen even is (dus ook 0), ligt het punt buiten de polygoon. Als het aantal kruisingen oneven is, ligt het punt binnen de polygoon. Dit werkt voor een lijn in elke richting.

Je kan dit als volgt programmeren: Beschouw elk lijnstuk. Kijk of de y positie van de twee hoekpunten hoger of lager zijn dan die van het beschouwde punt. Als er één hoger is en de ander lager, snijdt dit lijnstuk met de horizontale lijn vanaf het beschouwde punt. Bepaal vervolgens de x positie van het snijpunt via interpolatie en kijk of deze groter is dan die van het beschouwde punt (je telt alleen de punten aan één kant). Tel het vervolgens allemaal op en kijk of het aantal even (n % 2 == 0) of oneven (n % 2 == 1) is.

Gegeneraliseerd

Zie de categorie Polygons van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.