Roze geelplaatrussula

Roze geelplaatrussula
Roze geelplaatrussula
Taxonomische indeling
Rijk:Fungi (Schimmels)
Stam:Basidiomycota (Steeltjeszwam)
Klasse:Agaricomycetes
Onderklasse:ongeplaatst (incertae sedis)
Orde:Russulales
Familie:Russulaceae
Geslacht:Russula
Soort
Russula decipiens
(Singer) Svrček (1967)
Lamellen
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Schimmels

De roze geelplaatrussula (Russula decipiens) is een schimmel uit de familie Russulaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met loofbomen, voornamelijk eiken (Quercus) en beuk (Fagus sylvatica). Hij groeit vooral in voedselrijke loofbossen en lanen op kalkhoudende zand-, leem- en kleigronden.

De soort is herkenbaar aan de doorgaans roze tot wijnrode hoed, de bij rijpheid diepgele lamellen, het donkergele sporenpoeder en de min of meer scherpe smaak. De vruchtlichamen kunnen bij vochtige omstandigheden enigszins grijs verkleuren.

Kenmerken

Uiterlijke kenmerken

Hoed

De hoed heeft doorgaans een diameter van 5 tot 10 (–12) cm. Aanvankelijk is hij bolvormig, later uitgespreid en vaak in het midden enigszins ingedeukt. De hoedrand blijft aanvankelijk naar binnen gebogen en wordt op oudere leeftijd soms kort gegroefd. De hoedhuid is bij vochtig weer enigszins kleverig en glanzend, maar wordt bij droogte matter. Ze is ongeveer tot een derde van de hoedstraal aftrekbaar.

De kleur varieert van roze en karmijnrood tot wijnrood of paarsrood. Het centrum is dikwijls lichter, crèmekleurig tot geelachtig, en kan onregelmatig verbleekte plekken vertonen. Bij oudere exemplaren kan de hoedhuid fijn gerimpeld zijn.

Lamellen

De lamellen staan tamelijk dicht opeen en zijn breed, broos en aan de steel aangehecht tot enigszins uitgebogen aangehecht. Aan de basis kunnen ze onderling door dwarsadertjes verbonden zijn. Aanvankelijk zijn ze crème tot licht okergeel, maar bij rijping worden ze geel tot diepgeel, vaak met een oranjeachtige zweem. De lamelsnede is doorgaans iets lichter gekleurd.

Steel

De steel is ongeveer 3–10 cm lang en 1–2,5 cm dik. Hij is cilindrisch, soms iets versmald naar de basis of bovenaan enigszins verbreed. Aanvankelijk is hij stevig en gevuld, later wordt hij sponsachtig en kan hij hol worden.

Het oppervlak is witachtig, vaak fijn gerimpeld of in de lengterichting geaderd. Met de leeftijd ontstaan soms okerbruine tot roestbruine vlekken, vooral aan de basis. Bij vochtopname kan de steel een grijsachtige tint krijgen.

Vlees, geur en smaak

Het vruchtvlees is aanvankelijk stevig en witachtig, maar wordt later brozer. Bij vochtopname kan het grijsachtig worden. De geur is zwak of ontbreekt, soms is een lichte fruitige geur waarneembaar. De smaak is aanvankelijk mild tot weinig uitgesproken, maar kan na enige tijd matig scherp worden.

Chemische reacties

Het vruchtvlees vertoont de volgende reacties:

Sporenprint

De sporenprint is donkergeel tot dooiergeel, overeenkomend met ongeveer IVd–IVe volgens de kleurenschaal van Romagnesi.

Microscopische kenmerken

Sporen

De basidiosporen meten ongeveer 7,5–9,5 × 6,5–8 µm en zijn bijna bolvormig tot breed ellipsoïd. De gemiddelde lengte-breedteverhouding (Q) bedraagt ongeveer 1,2.

Het sporenornament bestaat uit tamelijk grove, amyloïde wratten en korte stekels, tot ongeveer 1 µm hoog. Een deel van deze ornamentatie staat geïsoleerd, terwijl andere wratten door korte ribben of kettingvormige verbindingen met elkaar verbonden zijn. Er ontstaat daardoor plaatselijk een onvolledig netwerk, maar geen volledig netvormige ornamentatie.

Basidiën

De basidiën zijn knotsvormig, doorgaans vier-sporig en meten ongeveer 30–45 × 10–14 µm. Aan de basis ontbreken gespen.

Cystiden

De cheilocystiden aan de lamelsnede zijn overwegend spoelvormig en meten ongeveer 70–100 × 9–11 µm. Sommige hebben aan de top een kort aanhangsel.

De pleurocystiden op de lamelvlakken zijn verspreid aanwezig en meten ongeveer 50–90 × 9–12 µm. Ze zijn meestal spoelvormig en hebben doorgaans geen duidelijk apicaal aanhangsel.

De inhoud van de cystiden kan grijsachtig tot zwartachtig kleuren. Met sulfovanilline vertonen de cystiden een sterke, donkere reactie.

Hoedhuid

De pileipellis bestaat uit een netwerk van relatief smalle, door elkaar lopende hyfen van ongeveer 2–4 µm breed. De eindcellen zijn meestal langgerekt, cilindrisch tot enigszins kronkelig en aan de top afgerond.

De pileocystiden (dermatocystiden) zijn talrijk, voornamelijk cilindrisch tot knotsvormig of spoelvormig en doorgaans ongeveer 7–13 µm breed. Bij de typische vorm zijn ze overwegend eencellig en ontbreken korstige afzettingen op de buitenwand. In sulfovanilline kleuren ze sterk donkergrijs tot zwartachtig.

Gelijkende soorten

De roze geelplaatrussula lijkt op verschillende andere rood- tot paarskleurige russula's met geel sporenpoeder:

  • Wijnpurperen russula (R. vinosopurpurea) kan macroscopisch sterk overeenkomen. R. vinosopurpurea heeft doorgaans sporen met meer geïsoleerde stekels en langere, cilindrische, meercellige dermatocystiden. Bij de roze geelplaatrussula (R. decipiens) zijn de sporenwratten vaker door korte ribben of ketens verbonden en zijn de pileocystiden doorgaans eencellig en knotsvormig.
  • Donkere geelplaatrussula (R. cuprea) kan erop lijken. Vanwege de overlappende uiterlijke kenmerken is voor een zekere determinatie vaak microscopisch onderzoek noodzakelijk.

Ecologie

De roze geelplaatrussula vormt ectomycorrhiza met loofbomen. In Nederland wordt de soort vooral aangetroffen bij eiken en beuken, met name in lanen en loofbossen. De vruchtlichamen verschijnen op de grond, vaak op plaatsen met weinig strooisel of een betrekkelijk dunne humuslaag.

De soort heeft een voorkeur voor relatief voedselrijke, neutrale tot basische bodems. In Nederland groeit hij vooral op kalkhoudend duinzand, lemig zand, zavel en klei. Kenmerkende groeiplaatsen zijn oude bomenlanen, rijkere eiken- en beukenbossen en beschutte bosranden. Hij kan zowel op vrij droge als op vochtige standplaatsen voorkomen.

Ook buiten Nederland is de soort verbonden met loofbossen, waaronder warmteminnende eikenbossen. Onderzoek in Slowakije beschrijft hem als een regelmatige verschijning in dergelijke bossen.

De vruchtlichamen verschijnen voornamelijk van juli tot en met oktober, met een zwaartepunt in de zomer en de vroege herfst.

Verspreiding

Europees verspreidingsgebied

De roze geelplaatrussula is bekend uit grote delen van Europa. De soort is onder meer vastgesteld in Spanje, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland, Italië, Tsjechië, Slowakije en de Scandinavische landen. Ook uit Finland zijn vondsten bekend.

Buiten Europa is de soort onder meer uit Marokko gemeld. Een literatuuroverzicht van ectomycorrhizavormende schimmels uit dat land vermeldt vondsten bij Tanger, Moulay Abdessalam en Mamora.

Nederland

In Nederland komt de roze geelplaatrussula 'zeldzaam' voor. Volgens de NDFF Verspreidingsatlas is hij vooral bekend uit het rivierengebied en de duinstreek, met relatief veel vondsten in Utrecht en Noord-Holland. Elders wordt de soort verspreid aangetroffen, vooral op geschikte voedselrijke bodems bij oudere loofbomen.

In het Overzicht van de Paddestoelen in Nederland uit 1995 werd de soort als vrij zeldzaam beschreven, met het zwaartepunt in het rivieren- en fluviatiele district.

De soort staat op de Nederlandse Rode Lijst van paddenstoelen van 2008 in de categorie 'thans niet bedreigd'. Bij de beoordeling van waarnemingen wordt microscopische controle aanbevolen en is informatie over de groeiplaats en de aanwezige boomsoorten gewenst.

Taxonomie

De soort werd in 1931 door Rolf Singer oorspronkelijk beschreven als Russula maculata var. decipiens. Robert Kühner en Henri Romagnesi publiceerden in 1953 de combinatie Russula decipiens, maar deze publicatie geldt volgens Index Fungorum als nomenclatorisch ongeldig.

De naam werd in 1967 geldig gepubliceerd door de Tsjechische mycoloog Miroslav Svrček. MycoBank vermeldt daarom de auteurscombinatie Russula decipiens (Singer) Svrček. In de Nederlandse Verspreidingsatlas wordt daarentegen de latere auteurscombinatie Russula decipiens (Singer) Bon uit 1985 gebruikt.

De Nederlandse Verspreidingsatlas beschouwt sinds 2026 ook Russula subcristulata (stompcellige geelplaatrussula) als een synoniem van Russula decipiens.