Tweekleurige russula

Tweekleurige russula
Tweekleurige russula
Taxonomische indeling
Rijk:Fungi (Schimmels)
Stam:Basidiomycota (Steeltjeszwam)
Klasse:Agaricomycetes
Onderklasse:ongeplaatst (incertae sedis)
Orde:Russulales
Familie:Russulaceae
Geslacht:Russula
Soort
Russula veternosa
Fr. (1838)
Tweekleurige russula
Afbeeldingen op Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Schimmels

De tweekleurige russula (Russula veternosa) is een schimmel uit de familie Russulaceae. De soort vormt ectomycorrhiza met loofbomen, voornamelijk beuk (Fagus sylvatica). Daarnaast zijn er meldingen van associaties met eiken (Quercus). De soort komt vooral voor in loofbossen en lanen, onder meer op klei, zavel en kalkhoudend zand.

Kenmerkend zijn de roze tot rozerode hoed, die in het centrum vaak geelachtig of okerkleurig verbleekt, de gele sporenprint, de scherpe smaak en de honingachtige geur die vooral bij ouder wordende of opdrogende vruchtlichamen optreedt.

Kenmerken

Uiterlijke kenmerken

Hoed

De hoed heeft een diameter van 4 tot 9 cm, soms tot ongeveer 10 cm. Aanvankelijk is hij gewelfd, later uitgespreid en in het midden ondiep ingedrukt. De kleur varieert van roze en vleeskleurig tot rozerood of licht oranjerood. Vooral het centrum verbleekt vaak tot crèmegeel, okergeel of olijfachtig, terwijl de rand roze tot wijnrood blijft. De hoedrand is aanvankelijk glad en wordt bij oudere exemplaren kort en zwak gegroefd. De hoedhuid is bij droog weer mat en bij vochtig weer enigszins kleverig en glanzend. Zij kan tot ongeveer halverwege de hoedstraal worden afgetrokken.

Lamellen

De lamellen staan vrij dicht opeen, zijn broos en smal tot afgerond aan de steel aangehecht. Aanvankelijk zijn ze crèmekleurig, later worden ze okergeel tot geel. Bij oudere vruchtlichamen kunnen de lamellen enigszins uit elkaar gaan staan.

Steel

De steel is ongeveer 4 tot 7 cm lang en 1 tot 2 cm dik. Hij is cilindrisch en soms enigszins versmald aan de basis. Aanvankelijk is hij stevig, gevuld en wit, later wordt hij sponsachtig tot gedeeltelijk hol. Het oppervlak is vaak overlangs gerimpeld. Bij veroudering of beschadiging kan de steel grijsachtig of bruinachtig verkleuren.

Vlees

Het vlees is wit, aanvankelijk stevig en later sponsachtig. Bij beschadiging en veroudering kan het enigszins vergrijzen.

Geur

De geur is bij verse vruchtlichamen vaak zwak of weinig opvallend, soms enigszins fruitig. Bij oudere of opdrogende exemplaren ontstaat doorgaans een zoetige, honingachtige geur. Dit is een belangrijk herkenningskenmerk van de soort.

Smaak

De smaak is duidelijk scherp tot matig scherp, soms met een prikkelend gevoel op de tong. De lamellen kunnen scherper smaken dan het hoedvlees.

Sporenprint

De sporenprint is geel, overeenkomend met ongeveer IVa–IVb op de Schaal van Romagnesi.

Chemische reacties

Bij de tweekleurige russula zijn de volgende chemische kleurreacties beschreven:

  • IJzersulfaat (FeSO4): het vlees verkleurt roze tot oranjeroze, volgens sommige beschrijvingen licht wijnrood.
  • Guajaktinctuur: de reactie wordt verschillend beschreven. Sommige bronnen vermelden een langzame, zwakke grijsgroene verkleuring, terwijl andere een snelle en uitgesproken blauwe reactie aangeven.
  • Fenol: het vlees verkleurt bruin tot wijnbruin.

Bij microscopisch onderzoek met sulfovanilline verkleurt de inhoud van de pleurocystiden langzaam roodbruin. De inhoud van de pileocystiden wordt grijzig. Op de pileocystiden aanwezige incrustatis kunnen na ongeveer 30 minuten roze kleuren, vooral nabij de basis. Dit laatste kenmerk werd bij Russula veternosa vastgesteld in een morfologisch en moleculair onderzoek uit 2017.

Microscopische kenmerken

Sporen

De sporen zijn breed ellipsoïde tot bijna bolvormig en meten doorgaans ongeveer 6,5–9 × 5,5–7,5 µm. Bij onderzoek van het epitypemateriaal werden afmetingen van (6,5–)6,9–7,6(–8) × (5,2–)5,5–6(–6,3) µm vastgesteld, met een gemiddelde van 7,2 × 5,8 µm en een gemiddeld Q-getal van 1,26. De sporen dragen betrekkelijk fijne, voornamelijk vrijstaande, amyloïde stekels, die bij het onderzochte epitype 0,7–1,1(–1,3) µm hoog zijn. Onderlinge verbindingen zijn zeldzaam en doorgaans kort. De suprahilaire vlek is amyloïd.

Basidia

De basidien zijn knotsvormig en viersporig. Bij het epitypemateriaal meten ze (29–)30,5–36(–37) × (7,5–)9,5–12,5(–13) µm, met een gemiddelde van 33,2 × 11 µm.

Cystiden

De pleurocystiden zijn verspreid aanwezig op de lamelvlakken. Ze zijn spoelvormig tot knotsvormig, dunwandig en vaak voorzien van een spits uiteinde met een aanhangsel van 3–9 µm lang. Bij het epitypemateriaal meten ze (48–)52–66(–70) × (8,5–)9,5–11,5(–12,5) µm. De inhoud is heterogeen en kan bij behandeling met sulfovanilline langzaam roodbruin verkleuren.

De cheilocystiden aan de lamelsneden zijn doorgaans smaller en meten bij onderzocht materiaal (40–)49–61(–67) × (5,5–)6–7,5(–8) µm. Ze zijn knotsvormig tot smal spoelvormig en vaak voorzien van een kort apicaal aanhangsel.

Hoedhuid

De hoedhuid is sterk gegelatineerd en bestaat uit een bovenste laag met opgerichte of opstijgende hyfeneinden en pileocystiden, en een onderste laag met dichter verweven hyfen.

De pileocystiden zijn talrijk, doorgaans cilindrisch tot knotsvormig en meestal opgebouwd uit twee of meer cellen. Bij onderzoek van het epitype bleken de terminale cellen aan de hoedrand (15–)19,5–41,5(–50) × (4,5–)5–7(–8) µm te meten. Aan de basis van de pileocystiden komen soms moeilijk zichtbare, zuurbestendige incrustaties voor, die met sulfovanilline roze kunnen verkleuren.

Ecologie

De tweekleurige russula is een ectomycorrhizavormende soort van loofbossen en bomenlanen. In Nederland wordt hij vooral gevonden bij beuk, met enkele meldingen bij eik. Hij groeit onder meer op klei, zavel en kalkhoudend zand, vooral in vochtige, voedselrijkere lanen.

De vruchtlichamen verschijnen voornamelijk in de nazomer en herfst, doorgaans van augustus tot oktober. De soort wordt ook beschreven uit loofbossen op basenrijke, humushoudende bodems.

Gelijkende soorten

De tweekleurige russula kan worden verward met andere rood- of rozehoedige russula's met een gele sporenprint.

De combinatie van een verblekend roze hoedoppervlak, scherpe smaak, honingachtige geur bij opdrogen en microscopische sporenkenmerken is van belang voor de determinatie.

Taxonomie

De soort werd in 1838 door Elias Magnus Fries beschreven als Russula veternosa.

Moleculair onderzoek heeft aangetoond dat Russula veternosa nauw verwant is aan Russula firmula, Russula rubra en Russula rutila. Deze soorten vormen gezamenlijk een fylogenetische groep binnen de subsectie Rubrinae. Een kenmerk van deze groep is de aanwezigheid van pileocystiden met incrustaties die met sulfovanilline roze kunnen verkleuren.

Verspreiding

Europees verspreidingsgebied

De tweekleurige russula komt in verschillende delen van Europa voor. Daarnaast bestaan er meldingen uit Azië en Noord-Amerika. Moleculair onderzoek heeft verwantschap aangetoond tussen Europese collecties en materiaal uit Iran. De identiteit van sommige oudere meldingen uit onder meer Japan en Noord-Amerika vereist nader onderzoek.

In Nederland is de tweekleurige russula 'zeldzaam'. De soort staat op de Rode Lijst van paddenstoelen van 2008 in de categorie 'kwetsbaar'.