Subtekst

Subtekst is de impliciete betekenis van een geschreven of gesproken tekst: datgene wat niet wordt uitgesproken, maar uit de tekst kan worden opgemaakt. Daarnaast wordt het woord 'subtekst' ook in andere betekenissen gebruikt; zie met name onderaan dit artikel.

Verzamelbegrip

Subtekst is dat wat slechts wordt gesuggereerd; wat in de structuur tot uiting komt; of wat blijkt uit beeldspraak die een toevoeging aan de tekst geeft of die tekst juist ondermijnt. Voor deze literaire procedés is in de loop der eeuwen een eigen terminologie en een geheel kritisch begrippenapparaat ontwikkeld. "Subtekst" duidt dus een veelheid van (impliciet gehouden) verschijnselen aan; het is een verzamelbegrip.

Het begrip is echter vooral gericht op de (verborgen) boodschap die wordt gecommuniceerd, terwijl vele vroegere begrippen eerder van toepassing waren op de technieken om die boodschap over te brengen.

Aangenomen wordt dat het begrip “subtekst” aan het Russische подтекст (podtekst, letterlijk “ondertekst”) is ontleend, dat het medio twintigste eeuw zijn intrede deed bij de taalkundige beschouwing van (literaire) teksten en vervolgens ook werd toegepast op politieke en andere uitingen.

In de taalkunde is er debat over de definitie van het begrip tekst. Volgens één opvatting kan deze term alleen betrekking hebben op taaluitingen; een andere opvatting geeft een ruimere uitleg, en verklaart het begrip ook van toepassing op de communicatieve inhoud van andere uitingen, waaronder de beeldende kunsten. Een vergelijkbare uitbreiding wordt aan het begrip subtekst gegeven, ook dat wordt wel toegepast op niet-talige uitingen.

Motieven

De aanwezigheid van subtekst kan een aantal oorzaken en redenen hebben, waaronder:

Scala aan subtiliteit; kracht

Tussen de tekst zelf, zoals die expliciet wordt uitgesproken of is neergeschreven, en subtekst kan een brede scala aan krachtsverhoudingen bestaan. Weliswaar is subtekst per definitie onuitgesproken, maar soms scheelt het niet veel of hij treedt aan de oppervlakte.

Vertolking

Een vertolker kan grote invloed hebben op subtekst.

Film en televisie

Verfilmingen van Agatha Christies detectiveromans voeren vaak het rustieke, rustige, “oer-Engelse” platteland ten tonele. In recenter versies is dat platteland juist sinister: men beloert elkaar; afgunst, verstikkende sociale controle en afwijzing sluimeren onder de oppervlakte.

Theater

Een acteur of regisseur staat voor de taak een tekst te interpreteren: pas dan kan hij die tekst in film- of toneelbeelden overzetten. Thematiek, stijl, sfeer moeten alle worden gereconstrueerd, en ze spelen als subtekst mee in de uitvoering. Anton Tsjechovs toneelstukken waren dermate vernieuwend dat spelers op zoek gingen naar subtekst; wellicht was Tsjechovs tijdgenoot, de toneelvernieuwer Stanislavski, de eerste die het begrip bewust gebruikte. Stanislavski bracht aanvankelijk stukken van de meester zo natuurgetrouw mogelijk op het toneel. Daarna kwam hij echter tot de conclusie dat dit onbevredigend was: Tsjechovs personages staan vaak los van elkaar, lijken langs elkaar heen te praten; totdat de vertolker beseft dat zij ieder een persoonlijke geschiedenis hebben, die in het toneelstuk niet wordt besproken, onaangeroerd blijft; maar pas als een acteur of regisseur, vaak met veel moeite, die geschiedenissen reconstrueert, wordt het stuk volgens Stanislavski zinvol: verbanden worden duidelijk.

De methode van de Rus Stanislavski heeft grote invloed gehad, ook in de Verenigde Staten. In een interview gaf de vooraanstaande actrice Stella Adler inzicht in de manier waarop een acteur zich van subtekst bewust kan worden. Zij bespreekt Ibsens A Doll's House:

But there is a moment where her [Nora's] husband is taking an after-dinner drink, as a banker would, and she watches him through the window. In that moment, she sees he's not a man. I discovered that. It is under the play, not in the words. It is indicated—I found it—that she sees him naked. You watch the way a man takes a drink and you see his conceit. Nora saw it. Er is een moment dat Nora's echtgenoot na het eten een borrel neemt, zoals een bankier dat deed, en ze ziet hem door het raam. Op dat ogenblik ziet ze dat hij geen man is. Dat heb ik ontdekt. Het ligt onder het stuk, niet in de woorden. Er wordt aangegeven - ik trof het aan - dat ze hem naakt ziet. Je slaat gade hoe een man iets drinkt, en je ziet zijn eigenwaan. Nora zag het.

Schilderkunst

Het banket van Cleopatra
- Jan de Bray, 1669

Schilderijen kunnen een impliciete thematiek of symboliek bevatten die als subtekst opereert.

Reclame

Verkoopreclame is bedoeld om een product of dienst aan de man te brengen. Een eeuw geleden kon een lezer die bedoeling ook uitdrukkelijk in de tekst aantreffen: “Koopt uitsluitend ons product!” of “Zorg dat u altijd een potje in huis heeft!” De boodschap werd allengs minder direct, mede doordat een rechtstreeks beroep minder effect sorteerde naarmate de reclame-uitingen toenamen in aantal.

In de jaren dertig van de twintigste eeuw wuift een dame haar bezoekers uit met een hartelijk: “Ik ben zó blij dat we thuis waren!” Dit is subtekst. De vloer glanst, en de implicatie is duidelijk: zo blij was ze niet geweest als ze die vloer niet had geboend met Vloerwas Y. Uiteraard wordt de merknaam in de tekst ruimschoots onder de aandacht gebracht.

Nog weer later is er van rechtstreeks beroep nauwelijks sprake meer. Een auto (merk prominent in beeld) bevat een wufte passagiere. Een andere reclame-uiting schildert de afschuwelijke gevolgen van onderverzekering. In deze gevallen is er subtekst die zich nadrukkelijk tot de emoties richt (verlangen, angst, jaloezie, hebzucht), en de rechtstreekse bedoeling behoeft geen formulering.

Bij reclamemakers vraagt subtekst doorgaans minder aandacht dan tekst. De bedoeling is immers duidelijk: men wil de verkoop bevorderen. Het is de kunst een tekst te vinden die die subtekstuele boodschap effectief overbrengt.

Psychologie en sociale interactie

Sinds Freud is het gebruikelijk te veronderstellen dat men door versprekingen of andere vergissingen zijn ware bedoelingen kan verraden (ook al wordt die veronderstelling evenzeer aangevochten). Ook hier is dan van subtekst sprake: het is immers geen opzet van de betrokkene, zichzelf bloot te geven. De tekst dient om zijn bedoelingen toe te dekken voor anderen en eventueel ook voor hemzelf, de subtekst verraadt die bedoelingen. In overdrachtelijke zin kunnen ook niet-verbale signalen als subtekst worden aangemerkt: een ontwijkende blik logenstraft wellicht wat er wordt gezegd, geschuifel met de voeten verraadt ongemak.

Politiek

In de politiek kan subtekst uiteenlopende functies vervullen, zoals werving of de verwezenlijking van het programma; maar er kan ook van een dubbele agenda sprake zijn.

Werving

Het werven van leden, of bij een verkiezing van stemmen, onderscheidt zich weinig van reclame. Subtekst is vaak aanwezig.

  • Belastingverlaging voor de middenklassen! heeft als subtekst: “Middenklassers, stem op ons.”
  • Een actie met de slogan Samen staan we sterk! brengt de subtekst “Word lid” over.

Programpolitiek

Belangenbehartiging kan als subtekst fungeren.

  • Een partij maakt zich sterk voor betere huisvesting; hele groepen mensen leven in erbarmelijke omstandigheden. Nu blijkt dat die mensen vooral behoren tot de doelgroep die deze partij vooral wil vertegenwoordigen. Tekst: betere huisvesting; subtekst: belangenbehartiging van onze doelgroep. Door sommigen zal dit die partij worden verweten (“Ze doen het alleen maar om...”), anderen zullen de tweeledige doelstelling geheel aanvaardbaar vinden (“Ze zijn er toch voor die en die groep?”)

Dubbele agenda

Eenzijdiger is de dubbele agenda. Hierbij gaat het er niet om, twee vliegen in één klap te slaan, maar wordt de ogenschijnlijke doelstelling (de tekst) ondergeschikt gemaakt aan de eigenlijke bedoeling (subtekst).

  • Een gefingeerd voorbeeld is de toespraak van Marcus Antonius in Shakespeares Julius Caesar. Marcus Antonius komt Caesar helpen begraven, luidt zijn tekst, en hij prijst Brutus en de andere moordenaars overdadig. Dat Caesar een goed en edelmoedig mens was, dat vermeldt hij wel terloops, maar slechts om het steeds opnieuw onder tafel te schuiven; daar komt hij immers niet voor? Toch treedt alsmaar duidelijker subtekst aan het licht: Caesar is niet terechtgesteld, hij is vermóórd, en de daders zijn hier aanwezig. En ook dat is niet de eigenlijke boodschap, want er berust nog weer subtekst onder. Marcus Antonius doet een greep naar de macht, hij wil de leider van het volk worden. De dubbele agenda bestaat hierin dat de tekst (eerbetoon aan Caesar) geheel ondergeschikt wordt gemaakt aan subtekst (weg met Marcus' tegenstanders).

Toegeschreven subtekst

Bijbedoelingen en dubbele agenda's zijn geen zeldzaamheid, en kunnen tot wantrouwen leiden. Ze kunnen ook worden aangegrepen als afleidingsmanoeuvre. In deze gevallen wordt aan een persoon of groepering subtekst toegeschreven. Het is dan maar de vraag of dat verwijt terecht is.

  • Argwaan: “De lijsttrekker zei dat schaalvergroting op scholen tot veel betere efficiëntie kon leiden. Volgens mij bedoelde hij vooral dat er bezuinigen mee kunnen worden bereikt.” De kiezer vertrouwt de politicus niet.
  • Afleiding: ”Duizenden gepensioneerden trokken op naar de residentie om verhoging van hun toelage te eisen. Volgens de minister-president was het hun bedoeling hem tot aftreden te bewegen.” De premier leidt de aandacht af van de grieven.

Subtekst in redactionele opmaak

Bij de opmaak van teksten wordt het begrip subtekst nog in een volkomen andere betekenis gebruikt: een toegevoegde tekst, vaak in een kleiner lettertype, maar die dus wel degelijk expliciet is.